Adhyaya 9
स्त्रीपर्व — नवमोऽध्यायः | Dhṛtarāṣṭra summons the Kuru women; the city departs in collective lamentation
Upa-parva: Strī-parva: Nagarānirgama and Kuru-strīṇāṃ śokaprakāśa (Departure from the city and public lamentation)
Janamejaya asks what Dhṛtarāṣṭra did after Vyāsa departed. Vaiśaṃpāyana reports that Dhṛtarāṣṭra, after prolonged contemplation and in a grief-impaired state, instructs that Saṃjaya be readied and commands Vidura to quickly bring Gāndhārī, Kuntī, and the other Bharata women. Vidura attempts to console the women even as he is himself more distressed, and the group exits the city. A widespread cry rises across Kuru residences; the entire city, including youths, becomes afflicted by sorrow. Women previously unseen in public appear, with loosened hair and ornaments cast aside, many wearing a single garment, moving as if without protection. Groups of women run about, raising their arms and calling out to sons, brothers, and fathers, likened to a world-ending dissolution. Citizens—artisans, merchants, and other workers—also follow the king out of the city. The collective wailing produces a great sound, described as unsettling the world, with observers comparing the moment to an apocalyptic time of destruction.
Chapter Arc: व्यास के चले जाने पर शोक से टूटे धृतराष्ट्र पृथ्वी पर गिरकर पड़े हैं; संजय भी बुद्धि-भ्रमित-सा उनके पास उपस्थित है, और जनमेजय पूछते हैं—युधिष्ठिर तथा कृप-आदि शेष बचे महारथी अब क्या कर रहे हैं। → दुर्योधन और समस्त सेना के विनाश के बाद राजसभा का आधार ही ढह गया है; धृतराष्ट्र मृतकों की स्मृति में डूबते जाते हैं, और शोक उन्हें कर्तव्य-शून्य कर देने को उद्यत है। → विदुर, सर्वधर्मज्ञ, धृतराष्ट्र के पास आकर कठोर-करुण उपदेश देते हैं—जिन्हें तुम युद्ध में मरा मानकर रोते हो वे ‘अशोच्य’ हैं; वे वीर, वेदविद्, सुचरित-व्रती, अभिमुख होकर गिरे और स्वर्ग-पथ को प्राप्त हुए; क्षत्रिय के लिए युद्ध से बढ़कर स्वर्ग्य मार्ग नहीं। → विदुर धृतराष्ट्र को आत्म-आश्वासन का आदेश देते हैं—‘पुरुषर्षभ, शोक त्यागो; शोकाभिभूत होकर आज कर्तव्य का परित्याग मत करो’; शोक को धर्म-चिन्तन और राज-कर्तव्य की ओर मोड़ने का प्रयत्न होता है। → युधिष्ठिर, कृप, कृतवर्मा और अश्वत्थामा के संदर्भ में आगे क्या निर्णय और क्या अनिष्ट घटेगा—यह प्रश्न अगले प्रसंग की ओर कथा को धकेल देता है।
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान नवमो<्ध्याय: धृतराष्ट्रका शोकातुर हो जाना और विदुरजीका उन्हें पुनः शोकनिवारणके लिये उपदेश जनमेजय उवाच गते भगवति व्यासे धृतराष्ट्रो महीपति: । किमचेष्टत विप्रर्षे तन््मे व्याख्यातुमरहसि
ຈະນະເມຊະຍະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພຣາຫມັນຜູ້ປະເສີດທີ່ສຸດ! ຫຼັງຈາກພຣະລິດຊີ ວະຍາສະ ຜູ້ຄວນເຄົາລົບ ໄດ້ຈາກໄປແລ້ວ ພຣະຣາຊາ ທຣິຕະຣາດສະ ໄດ້ເຮັດຫຍັງ? ຂໍໃຫ້ອະທິບາຍໃຫ້ຂ້ອຍຢ່າງລະອຽດ»។
Verse 2
तथैव कौरवो राजा धर्मपुत्रो महामना: । कृपप्रभृतयश्चैव किमकुर्वत ते त्रय:
ຈະນະເມຊະຍະ ຖາມວ່າ: «ເຊັ່ນດຽວກັນ ພຣະຣາຊາແຫ່ງກຸຣຸ ຍຸທິສະຖິຣະ—ທັມມະບຸດ ຜູ້ມີຈິດໃຈຍິ່ງໃຫຍ່—ແລະຜູ້ທີ່ເລີ່ມດ້ວຍ ກຣິປະ ໄດ້ເຮັດຫຍັງໃນເວລານັ້ນ? ທັງສາມນັ້ນໄດ້ກະທຳການໃດ?»
Verse 3
इसी प्रकार कुरुवंशी राजा महामनस्वी धर्मपुत्र युधिष्ठिने तथा कृप आदि तीनों महारथियोंने क्या किया? ।।
ຈະນະເມຊະຍະ ກ່າວວ່າ: «ຂ້ອຍໄດ້ຍິນແລ້ວເຖິງການກະທຳຂອງ ອັສວັດຖາມັນ ແລະກໍຮູ້ແລ້ວເຖິງຄຳສາບທີ່ພວກເຂົາໃຫ້ກັນໄປມາ. ບັດນີ້ ຈົ່ງເລົ່າເຫດການຕໍ່ໄປ—ເລື່ອງລາວທີ່ ສັນຊະຍະ ໄດ້ເລົ່າໃຫ້ ທຣິຕະຣາດສະ ຟັງ»។
Verse 4
वैशम्पायन उवाच हते दुर्योधने चैव हते सैन्ये च सर्वशः । संजयो विगतप्रज्ञो धृतराष्ट्रमुपस्थित:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ເມື່ອ ທຸຣະໂຍທະນະ ຖືກສັງຫານ ແລະເມື່ອກອງທັບທັງໝົດຖືກທຳລາຍສິ້ນ, ສັນຊະຍະ—ຜູ້ທີ່ວິໄສທັດອັນພິເສດຂອງຕົນຖືກຖອນຄືນ ແລະຈິດໃຈສັ່ນຄອນດ້ວຍຄວາມໂສກ—ໄດ້ເຂົ້າໄປຢູ່ເບື້ອງໜ້າ ທຣິຕະຣາດສະ.
Verse 5
संजय उवाच आगम्य नानादेशेभ्यो नानाजनपदेश्वरा: । पितृलोकं गता राजन् सर्वे तव सुतैः सह,संजय बोला--राजन्! नाना जनपदोंके स्वामी विभिन्न देशोंसे आकर सब-के-सब आपके पुत्रोंक साथ पितृलोकके पथिक बन गये
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພຣະຣາຊາ! ບັນດາເຈົ້າເມືອງຫຼາຍແຂວງ ທີ່ມາຈາກດິນແດນຕ່າງໆ ລ້ວນແຕ່—ພ້ອມກັບພຣະໂອຣສຂອງພຣະອົງ—ໄດ້ໄປສູ່ ໂລກແຫ່ງບັນພະບຸຣຸດ (ປິຕຣິໂລກ) ແລ້ວ»។
Verse 6
याच्यमानेन सततं तव पुत्रेण भारत | घातिता पृथिवी सर्वा वैरस्यान्तं विधित्सता,भारत! आपके पुत्रसे सब लोगोंने सदा शान्तिके लिये याचना की, तो भी उसने वैरका अन्त करनेकी इच्छासे सारे भूमण्डलका विनाश करा दिया
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: “ໂອ ພາຣະຕະ! ແມ່ນແຕ່ຖືກອ້ອນວອນໃຫ້ສັນຕິພາບຢູ່ເລື້ອຍໆ ໂດຍລູກຊາຍຂອງເຈົ້າ, ແຕ່ເຂົາ—ມຸ່ງຈະໃຫ້ຄວາມອາຄາດສິ້ນສຸດ—ກໍ່ໃຫ້ໂລກທັງປວງພິນາດ.”
Verse 7
पुत्राणामथ पौत्राणां पितृणां च महीपते | आनुपूर्व्येण सर्वेषां प्रेतकार्याणि कारय,महाराज! अब आप क्रमश: अपने ताऊ, चाचा, पुत्र और पौत्रोंका मृतकसम्बन्धी कर्म करवाइये
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: “ໂອ ພະຣາຊາ! ຈົ່ງໃຫ້ປະກອບພິທີສົບ ແລະກິດຕາມປະເພນີສໍາລັບຜູ້ຕາຍ ຕາມລໍາດັບອັນຖືກຕ້ອງ ສໍາລັບທຸກຄົນ—ລູກຊາຍ, ຫຼານ, ແລະຜູ້ເຖົ້າຜູ້ແກ່ (ບິດາ/ບັນພະບຸລຸດ).”
Verse 8
वैशम्पायन उवाच तच्छुत्वा वचन घोरं संजयस्य महीपति: । गतासुरिव निश्रेष्टो न्यपतत् पृथिवीतले
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: “ເມື່ອໄດ້ຍິນຄໍາລາຍງານອັນນ່າສະພຶງກົວຂອງສັນຊະຍະ, ພະຣາຊາ ທຣິຕະຣາດຣະ ກໍ່ລົ້ມລົງສູ່ພື້ນດິນ, ນິ່ງສະຫງົບດັ່ງຄົນຂາດຊີວິດ.”
Verse 9
त॑ं शयानमुपागम्य पृथिव्यां पृथिवीपतिम् । विदुर: सर्वधर्मज्ञ इदं वचनमत्रवीत्
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: “ເມື່ອເຫັນພະຣາຊາເຈົ້າແຜ່ນດິນ ທຣິຕະຣາດຣະ ນອນຢູ່ເທິງພື້ນດິນ, ວິທຸຣະ—ຜູ້ຮູ້ທຳທັງປວງ—ໄດ້ເຂົ້າໄປໃກ້ ແລະກ່າວຄໍານີ້.”
Verse 10
उत्तिष्ठ राजन् कि शेषे मा शुचो भरतर्षभ | एषा वै सर्वसत्त्वानां लोकेश्वर परा गति:,“राजन्! उठिये, क्यों सो रहे हैं? भरतश्रेष्ठ] शोक न कीजिये। लोकनाथ! समस्त प्राणियोंकी यही अन्तिम गति है
“ຂໍໃຫ້ພະຣາຊາລຸກຂຶ້ນ—ເປັນຫຍັງຈຶ່ງນອນຢູ່ແບບນັ້ນ? ໂອ ຜູ້ປະເສີດໃນວົງພາຣະຕະ, ຢ່າໂສກເສົ້າເລີຍ. ໂອ ຜູ້ເປັນເຈົ້າແຫ່ງໂລກ, ນີ້ແມ່ນເສັ້ນທາງສຸດທ້າຍຂອງສັດມີຊີວິດທັງປວງ.”
Verse 11
अभावादीनि भूतानि भावमध्यानि भारत । अभावनिधनान्येव तत्र का परिदेवना
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພາຣະຕະ, ສັດທັງປວງເລີ່ມຈາກຄວາມບໍ່ປາກົດ (ອະວະຍັກຕະ) ໃນຄວາມບໍ່ມີ, ປາກົດຂຶ້ນກາງທາງເປັນຄວາມມີ, ແລ້ວສິ້ນສຸດກໍກັບໄປສູ່ຄວາມບໍ່ປາກົດອີກ. ເມື່ອນີ້ແມ່ນທາງທີ່ກຳນົດແນ່ນອນ ຈະມີເຫດໃດໃຫ້ຄຳຄວນຮ້ອງໄຫ້?»
Verse 12
न शोचन् मृतमन्वेति न शोचन् ग्रियते नरः । एवं सांसिद्धिके लोके किमर्थमनुशोचसि
«ຜູ້ທີ່ໂສກເສົ້າ ບໍ່ໄດ້ໄປຕາມຜູ້ຕາຍ ແລະກໍບໍ່ໄດ້ຕາຍເພາະການໂສກເສົ້າ. ເມື່ອລະບຽບທຳມະຊາດຂອງໂລກເປັນຢ່າງນີ້ ເຈົ້າຈຶ່ງໂສກເສົ້າຊ້ຳໆໄປເພື່ອຫຍັງ?»
Verse 13
अयुध्यमानो ग्रियते युद्धयमानस्तु जीवति । काल प्राप्प महाराज न कश्चिदतिवर्तते
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ມະຫາຣາຊາ, ຜູ້ບໍ່ຮົບກໍຕາຍໄດ້, ຜູ້ຮົບກໍອາດຍັງມີຊີວິດຢູ່. ເມື່ອກາລະ (ເວລາ) ມາຮອດ ບໍ່ມີໃຜຈະກ້າວຂ້າມມັນໄດ້»
Verse 14
काल: कर्षति भूतानि सर्वाणि विविधानि च । न कालस्य प्रिय: वक्रिन्न द्वेष्प: कुरुसत्तम,“काल सभी विविध प्राणियोंको खींचता है। कुरुश्रेष्ठ कालके लिये न तो कोई प्रिय है और न कोई द्वेषका पात्र ही
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ກາລະ ດຶງພາສັດທັງປວງ—ທຸກຊະນິດ ແລະທຸກສະພາບ—ໄປ. ໂອ ຜູ້ປະເສີດແຫ່ງກຸຣຸ, ສຳລັບກາລະ ບໍ່ມີຜູ້ເປັນທີ່ຮັກ ແລະບໍ່ມີຜູ້ເປັນທີ່ຊັງ»
Verse 15
यथा वायुस्तृणाग्राणि संवर्तयति सर्वत: । तथा कालवशं यान्ति भूतानि भरतर्षभ,“भरतश्रेष्ठ) जैसे वायु तिनकोंको सब ओर उड़ाती और गिराती रहती है, उसी प्रकार सारे प्राणी कालके अधीन होकर आते-जाते रहते हैं
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພາຣະຕະຜູ້ປະເສີດ, ເຊັ່ນດຽວກັບລົມທີ່ຫວຽນພັດປາຍຫຍ້າໃຫ້ກະຈາຍໄປທຸກທິດ, ສັດທັງປວງກໍຖືກກາລະຄອບງຳ ແລະຖືກຂັບເຄື່ອນໄປມາ—ບໍ່ອາດຄອບຄອງເສັ້ນທາງຂອງຕົນໄດ້»
Verse 16
एकसर्थप्रयातानां सर्वेषां तत्र गामिनाम् । यस्य काल: प्रयात्यग्रे तत्र का परिदेवना
ສັດທັງປວງທີ່ອອກເດີນທາງມາພ້ອມກັນ ວັນໜຶ່ງກໍຈະໄປຮອດຈຸດສິ້ນສຸດດຽວກັນ. ເມື່ອເວລາກຳນົດຂອງຜູ້ໃດມາຮອດ ຜູ້ນັ້ນກໍຈາກໄປກ່ອນ; ດັ່ງນັ້ນ ຈະຄວນຄ່າອັນໃດກັບການຄ່ຳຄວນຮ້ອງໄຫ້?
Verse 17
यांश्वापि निहतान् युद्धे राज॑स्त्वमनुशोचसि । न शोच्या हि महात्मान: सर्वे ते त्रिदिवं गता:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາ, ຜູ້ທີ່ຖືກສັງຫານໃນສົງຄາມ ທີ່ພະອົງຄ່ຳຄວນຊ້ຳໆ ບໍ່ແມ່ນຜູ້ຄວນໃຫ້ໂສກ. ພວກເຂົາເປັນວີຣະຊົນໃຈໃຫຍ່; ທຸກຄົນໄດ້ໄປສູ່ໂລກສະຫວັນ».
Verse 18
न यज्ञैर्दक्षिणावद्धिर्न तपोभिरनन विद्यया । तथा स्वर्गमुपायान्ति यथा शूरास्तनुत्यज:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍພິທີຍັດທີ່ມີທານດັກຊິນາອຸດົມ, ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍຕະປະ, ຫຼືດ້ວຍວິຊາຄວາມຮູ້—ທີ່ຈະໄປຮອດສະຫວັນໄດ້ເທົ່າກັບວີຣະຊົນຜູ້ສະຫຼະກາຍໃນສະໜາມຮົບ.
Verse 19
सर्वे वेदविद: शूरा: सर्वे सुचरितव्रता: । सर्वे चाभिमुखा: क्षीणास्तत्र का परिदेवना
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ພວກເຂົາທຸກຄົນເປັນຜູ້ຮູ້ເວດາ ແລະເປັນວີຣະຊົນ; ທຸກຄົນຮັກສາວຣະຕະ ແລະຄວາມປະພຶດດີຢ່າງເຂັ້ມງວດ. ທຸກຄົນລົ້ມລົງໃນແນວໜ້າ ໂດຍປະຈັນໜ້າສັດຕູ; ດັ່ງນັ້ນ ຈະມີເຫດໃດໃຫ້ຄ່ຳຄວນ?»
Verse 20
शरीराग्निषु शूराणां जुह॒ुवुस्ते शराहुती: । हूयमानान् शरांश्वैव सेहुरुत्तमपूरुषा:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ບຸລຸດຜູ້ປະເສີດເຫຼົ່ານັ້ນ—ວີຣະຊົນ—ໄດ້ຫວ່ານອາຫຸຕິແຫ່ງລູກສອນ ລົງໃນໄຟແຫ່ງກາຍຂອງນັກຮົບ. ແລະໃນຂະນະທີ່ລູກສອນເຫຼົ່ານັ້ນກຳລັງຖືກ “ບູຊາ” ເຂົ້າໃນພວກເຂົາ ພວກເຂົາກໍອົດທົນຮັບແຮງປະທະນັ້ນ ດ້ວຍຄວາມໝັ້ນຄົງສົມກັບບຸລຸດຜູ້ດີທີ່ສຸດ.
Verse 21
एवं राजंस्तवाचक्षे स्वर्ग्य पन््थानमुत्तमम् । न युद्धादधिकं किंचित् क्षत्रियस्येह विद्यते
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພຣະຣາຊາ, ຂ້າພະເຈົ້າຈະບອກທາງອັນປະເສີດທີ່ນຳໄປສູ່ສະຫວັນ. ໃນໂລກນີ້ ສຳລັບກະສັດນັກຮົບ (ກສັດຕຣິຍະ) ບໍ່ມີສິ່ງໃດສູງກວ່າການຮົບ ເພື່ອບັນລຸສະຫວັນ»។
Verse 22
क्षत्रियास्ते महात्मान: शूरा: समितिशो भना: । आशिषं परमां प्राप्ता न शोच्या: सर्व एव हि
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ກະສັດນັກຮົບເຫຼົ່ານັ້ນເປັນຜູ້ມີຈິດໃຈຍິ່ງໃຫຍ່—ເປັນວິລະຊົນຜູ້ສ່ອງສະຫວ່າງໃນການປະທະກັນແຫ່ງສົງຄາມ. ເມື່ອໄດ້ບັນລຸພະພອນອັນສູງສຸດແລ້ວ ທຸກຄົນຈຶ່ງບໍ່ຄວນໃຫ້ໂສກເສົ້າ»។
Verse 23
आत्मना55त्मानमाश्चवास्य मा शुच: पुरुषर्षभ । नाद्य शोकाभि भूतस्त्वं कार्यमुत्स्रष्टमहसि
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ຜູ້ປະເສີດໃນບັນດາບຸລຸດ, ຈົ່ງປອບໃຈຕົນເອງດ້ວຍຄວາມແນ່ວແນ່ຂອງຕົນ—ຢ່າໂສກເສົ້າ. ແມ່ນວ່າວັນນີ້ຈະຖືກຄວາມໂສກຄອບງຳ ແຕ່ເຈົ້າບໍ່ຄວນລະທິ້ງໜ້າທີ່ທີ່ຕ້ອງເຮັດ»។
Frequently Asked Questions
The chapter presents the ethical problem of leadership amid trauma: how a ruler and counselors act responsibly when judgment is impaired by grief, yet public duty requires coordinated action and communal acknowledgment of loss.
It teaches that consequences of action reverberate beyond the battlefield into households and civic life; grief becomes a social fact that demands witnessing, restraint, and a reorientation of duty from victory to restoration and accountability.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s meta-function is descriptive and transitional—establishing the emotional and social conditions that frame subsequent post-war deliberations.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.