Shloka 5
जनक–सुलभा संवादः
Janaka–Sulabhā Dialogue on Mokṣa and Non-attachment
बुध्यते यदि वाव्यक्तमेतद् वै पजचविंशकम् । बुध्यमानो भवत्येव सज्भात्मक इति श्रुति: । अनेनाप्रतिबुद्धेति वदन्त्यव्यक्तमच्युतम्,यदि यह मान लिया जाय कि प्रकृति भी जानती है तो यह केवल पचीसवें तत्त्व-- पुरुषको ही उससे संयुक्त होकर जान पाती है, प्रकृतिके साथ संयुक्त होनेके कारण ही जीव संगात्मक (संगी) होता है; ऐसा श्रुतिका कथन है। इस संगदोषके कारण ही अव्यक्त एवं अविकारी जीवात्माको लोग '"मूढ़” कह दिया करते हैं
budhyate yadi vāvyaktam etad vai pañcaviṁśakam | budhyamāno bhavaty eva saṅghātmaka iti śrutiḥ | anenāpratibuddheti vadanty avyaktam acyutam |
ວະສິດຖະ ກ່າວວ່າ: ຖ້າຈະສົມມຸດວ່າ ປະກຣິຕິ (ອະວະຍັກຕະ) “ຮູ້” ໄດ້, ການຮູ້ນັ້ນຈະເປັນໄປໄດ້ກໍແຕ່ຜ່ານຕັດຕະວະທີ 25—ປຸຣຸສະ (Puruṣa)—ເມື່ອມັນປະສານກັນ. ເນື່ອງຈາກການຄົບຄືນກັບປະກຣິຕິ ອາດຕະປະຈຳຕົວຈຶ່ງກາຍເປັນ “ສັງຄາດຕະມະກະ” (saṅghātmaka) — ຜູ້ຖືກຜູກພັນກັບກອງປະກອບ; ດັ່ງທີ່ ສຣຸຕິ (Śruti) ກ່າວ. ແລະເນື່ອງຈາກຂໍ້ບົກພ່ອງແຫ່ງການຄົບຄືນນີ້ ຜູ້ຄົນຈຶ່ງເອີ້ນອາດຕະທີ່ບໍ່ປາກົດ ແລະບໍ່ປ່ຽນແປງ ວ່າ “ບໍ່ຕື່ນ” ຫຼື “ຫຼົງ” ແມ່ນແທ້ວ່າມັນບໍ່ແປປ່ຽນເລີຍ.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Cognition and agency are wrongly attributed to Prakṛti; in Sāṅkhya terms, ‘knowing’ pertains to Puruṣa (the 25th principle). The jīva appears bound and ‘deluded’ only due to association (saṅga) with Prakṛti and its aggregates; the Self itself remains unchanging.
In Śānti Parva’s philosophical instruction, Vasiṣṭha clarifies a subtle point about consciousness: if the unmanifest Prakṛti is said to ‘know’, that knowing is actually the reflected/associated knowing of Puruṣa. He explains how misidentification through association leads people to label the immutable Self as ignorant.