Adhyaya 31
Vītahavya’s Attainment of Brāhmaṇya (Vītahavya–Vipratva) | वीतहव्यस्य ब्राह्मण्यप्राप्तिः
Upa-parva: Vītahavya–Vipratva (Bhr̥gu-āśrama Episode) — Anuśāsana-parva Adhyāya 31
Yudhiṣṭhira questions Bhīṣma about the reputed difficulty of attaining brāhmaṇya, citing precedents such as Viśvāmitra and the king Vītahavya. Bhīṣma narrates a dynastic and political background: from Manu’s line through Śaryāti arise rulers including Hehaya and Tālajaṅgha; the Hehayas expand, while in Kāśī the ruler Haryaśva is slain by Vītahavya’s heirs. Successive Kāśī rulers—Sudeva and then Divodāsa—face repeated Hehaya pressure; Divodāsa establishes Vārāṇasī under Indra’s ordinance but is eventually weakened and seeks refuge with Bharadvāja. Bharadvāja performs a putrakāmya iṣṭi, producing Pratardana, who rapidly matures, masters Veda and dhanurveda, and restores Kāśī’s strategic position by defeating and eliminating Vītahavya’s sons. Vītahavya flees to Bhṛgu’s hermitage and receives protection. Pratardana arrives demanding Vītahavya’s surrender; Bhṛgu responds that no kṣatriya resides in the āśrama—only dvijas—thereby shielding the refugee. Pratardana accepts the hermitage norm, interprets the outcome as Vītahavya’s abandonment of kṣatriya identity, and departs. By Bhṛgu’s utterance alone, Vītahavya attains brahmarṣi status and becomes a progenitor of a Brahmin lineage, beginning with Gṛtsamada and continuing through a recorded genealogy (including Pramati, Ruru, Śunaka, and Śaunaka). Bhīṣma concludes by stating that the lineage has been related in detail and invites further inquiry.
Chapter Arc: Bhishma, speaking to Yudhishthira, opens a didactic tale: the ascetic Matanga presses Indra for the supreme boon—Brahmanhood—believing tapas alone can vault him into the highest varna. → Indra returns and warns him repeatedly: Brahmanatva is exceedingly rare and not seized by sheer insistence. He cautions Matanga that craving this ‘parama sthāna’ through obstinacy will ruin him, and that such audacity is not his dharma-path. Indra then lays out a long, grinding ladder of transformation—centuries of births and slow inner refinement—showing how difficult true spiritual eligibility is. → Indra’s decisive admonition lands: ‘Matanga, I told you this after due reflection—choose another boon; Brahmanhood is very hard to obtain.’ The climax is not a weapon’s strike but a moral strike: the shattering of Matanga’s assumption that desire + austerity equals entitlement. → The narrative resolves into instruction: spiritual status is not a prize to be demanded; it ripens through sustained purification, right conduct, and the conquest of inner enemies. Matanga is urged to abandon the perilous insistence and accept a boon aligned with his rightful path.
Shlokas
Verse 1
अफ्-#-राल जा अष्टाविशोश् ध्याय: ब्राह्मणत्व प्राप्त करनेका आग्रह छोड़कर दूसरा वर मॉगनेके लिये इन्द्रका मनड़को समझाना भीष्म उवाच एवमुक्तो मतड़स्तु संशितात्मा यतव्रत: । अतिष्ठदेकपादेन वर्षाणां शतमच्युत:
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາ, ເມື່ອອິນທຣາເວົ້າດັ່ງນັ້ນ ມາຕັງຄະຍິ່ງແນ່ວແນ່. ມີສະຕິຄວບຄຸມຕົນ ແລະມັ່ນຄົງໃນວຣະຕະ ລາວຢືນຂາຂ້າງດຽວຕະຫຼອດຮ້ອຍປີ ບໍ່ຫວັ່ນໄຫວໃນຄວາມອົດທົນ».
Verse 2
तमुवाच तत: शक्र: पुनरेव महायशा: । ब्राह्मण्यं दुर्लभ तात प्रार्थयानो न लप्स्यसे,तब महायशस्वी इन्द्रने पुनः आकर उससे कहा--'तात! ब्राह्मणत्व दुर्लभ है। उसे माँगनेपर भी पा न सकोगे
ແລ້ວອິນທຣາ (ສັກກະ) ຜູ້ມີກຽດຍິ່ງ ໄດ້ເວົ້າກັບລາວອີກຄັ້ງວ່າ: «ລູກເອີຍ, ຄວາມເປັນພຣາຫມະນທີ່ແທ້ນັ້ນຫາຍາກຍິ່ງ; ແມ່ນແຕ່ຈະອ້ອນວອນກໍບໍ່ໄດ້ຮັບ».
Verse 3
मतज् परमं स्थान प्रार्थयन् विनशिष्यसि । मा कृथा: साहसं पुत्र नैष धर्मपथस्तव,मतंग! तुम इस उत्तम स्थानको माँगते-माँगते मर जाओगे। बेटा! दुःसाहस न करो। तुम्हारे लिये यह धर्मका मार्ग नहीं है
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ມາຕັງຄະ, ເຈົ້າຈະພິນາດເພາະຍືນຍັນຂໍຕຳແໜ່ງສູງສຸດນັ້ນຢູ່ເລື້ອຍ. ລູກເອີຍ, ຢ່າກ້າຫານເກີນໄປ; ນີ້ບໍ່ແມ່ນເສັ້ນທາງແຫ່ງທຳມະສຳລັບເຈົ້າ».
Verse 4
न हि शबक््यं त्वया प्राप्तुं ब्राह्मण्यमिह दुर्मते । अप्राप्यं प्रार्थथानो हि नचिराद् विनशिष्यसि
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ຜູ້ຄິດຜິດເອີຍ, ໃນຊີວິດນີ້ເຈົ້າບໍ່ອາດບັນລຸຄວາມເປັນພຣາຫມະນໄດ້. ເພາະອ້ອນວອນຫາສິ່ງທີ່ບໍ່ອາດໄດ້ ເຈົ້າຈະພິນາດໃນໄມ່ຊ້າ».
Verse 5
मतड़ परम स्थानं वार्यमाणो5सकृन्मया । चिकीर्षस्येव तपसा सर्वथा न भविष्यसि
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ມາຕັງຄະ, ແມ່ນຂ້ອຍຫ້າມເຈົ້າຊ້ຳໆ ແຕ່ເຈົ້າຍັງດື້ດຶງປາຖະໜາຈະໄດ້ສະຖານະສູງສຸດນັ້ນດ້ວຍຕະປະ. ຖ້າເຈົ້າເຮັດຕໍ່ໄປ ຄວາມເປັນຕົນຂອງເຈົ້າຈະສູນສິ້ນໄປໂດຍສິ້ນເຊີງ».
Verse 6
तिर्यग्योनिगत: सर्वो मानुष्यं यदि गच्छति । स जायते पुल्कसो वा चण्डालो वाप्यसंशय:
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ສັດໃດກໍຕາມທີ່ຕົກໄປໃນຍົນີຂອງສັດຫຼືນົກ ຖ້າຕໍ່ມາໄດ້ກໍາເນີດເປັນມະນຸດ ກໍຈະເກີດກ່ອນເປັນ «ພຸລກະສະ» ຫຼື «ຈັນດາລະ»—ບໍ່ມີຂໍ້ສົງໄສເລີຍ.
Verse 7
पुल्कस: पापयोनिर्वा यः कश्चिदिह लक्ष्यते स तस्यामेव सुचिरं मतड़ परिवर्तते,“मतंग! पुल्कस या जो कोई भी पापयोनि पुरुष यहाँ दिखायी देता है वह सुदीर्घधकालतक अपनी उसी योनिमें चक्कर लगाता रहता है
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ໂອ ມະຕັງກະ, ຜູ້ໃດກໍຕາມທີ່ເຫັນຢູ່ນີ້ເປັນ ‘ພຸລກະສະ’ ຫຼືເປັນຄົນເກີດໃນຍົນີບາບ, ຜູ້ນັ້ນຈະຢູ່ດົນນານ ໝຸນວຽນຢູ່ໃນສະພາບເກີດເດີມນັ້ນ».
Verse 8
ततो दशशते काले लभते शूद्रतामपि । शूद्रयोनावपि ततो बहुश: परिवर्तते,“तदनन्तर एक हजार वर्ष बीतनेपर वह चाण्डाल या पुल्कस शूद्रयोनिमें जन्म लेता है और उसमें भी अनेक जन्मोंतक चक्कर लगाता रहता है
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ຕໍ່ຈາກນັ້ນ ເມື່ອເວລາ “ສິບຮ້ອຍປີ” ຜ່ານໄປ ຜູ້ນັ້ນກໍໄດ້ຮັບສະພາບເປັນ ຊູດຣະ (Śūdra) ດ້ວຍ. ແລະເຖິງແມ່ນເຂົ້າສູ່ຍົນີຊູດຣະແລ້ວ ກໍຍັງໝຸນວຽນຜ່ານກໍາເນີດຫຼາຍໆຄັ້ງຢູ່ດັ່ງເກົ່າ.
Verse 9
ततस्त्रिंशद्गुणे काले लभते वैश्यतामपि । वैश्यतायां चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते,“तत्पश्चात् तीसगुना समय बीतनेपर वह वैश्य-योनिमें आता है और चिरकालतक उसीमें चक्कर काटता रहता है
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ຕໍ່ຈາກນັ້ນ ເມື່ອເວລາຜ່ານໄປເປັນ “ສາມສິບເທົ່າ” ຜູ້ນັ້ນກໍໄດ້ກໍາເນີດເປັນ ໄວຊະຍະ (Vaiśya) ດ້ວຍ. ແລະເມື່ອເປັນໄວຊະຍະແລ້ວ ກໍຢູ່ດົນນານ ໝຸນວຽນຊໍ້າໆຢູ່ໃນສະພາບນັ້ນເອງ.
Verse 10
ततः षष्टिगुणे काले राजन्यो नाम जायते । ततः षष्टिगुणे काले लभते ब्रह्मबन्धुताम्
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ຕໍ່ຈາກນັ້ນ ເມື່ອເວລາຜ່ານໄປເປັນ “ຫົກສິບເທົ່າ” ຜູ້ນັ້ນກໍເກີດໃນວັນນະກະສັດຕຣິຍະ (Kṣatriya). ແລະຕໍ່ມາອີກ ເມື່ອຜ່ານໄປອີກ “ຫົກສິບເທົ່າ” ກໍໄດ້ເກີດໃນເຮືອນຂອງ ‘ພຣະຫມະ-ບັນດຸ’—ຜູ້ເປັນພຣາຫມັນຕາມສາຍເລືອດ ແຕ່ຕົກຈາກຈັນຍາຂອງພຣາຫມັນ».
Verse 11
ब्रह्मबन्धुश्चिरं कालं॑ ततस्तु परिवर्तते । ततस्तु द्विशते काले लभते काण्डपृष्ठताम्
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ເປັນເວລາຍາວນານ ລາວຢູ່ແຕ່ໃນສະພາບ ‘ພຣາຫມະນະບັນທຸ’—ມີແຕ່ຊື່ວ່າເປັນພຣາຫມະນະ ແຕ່ບໍ່ມີຄວາມປະພຶດ. ຕໍ່ມາເມື່ອສະພາບປ່ຽນໄປ ຫຼັງການເວລາສອງຮ້ອຍ ລາວໄດ້ສະພາບ ‘ການດະປຶດ’—ເກີດໃນພວກພຣາຫມະນະທີ່ດຳລົງຊີວິດດ້ວຍອາວຸດ».
Verse 12
काण्डपृष्ठिश्चिरं काल॑ तत्रैव परिवर्तते । ततस्तु त्रिशते काले लभते जपतामपि
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ເປັນເວລາຍາວນານ ລາວກໍຢູ່ທີ່ນັ້ນເອງ ວົນວຽນໃນຍົນິນັ້ນ. ຕໍ່ມາເມື່ອຜ່ານໄປສາມຮ້ອຍປີ ລາວໄດ້ເກີດໃນເຮືອນຂອງພຣາຫມະນະຜູ້ປະພຶດຈະປະ—ແມ່ນແຕ່ການສວດກາຍະຕຣີຢ່າງດຽວກໍຕາມ».
Verse 13
तं च प्राप्य चिरं काल॑ तत्रैव परिवर्तते | ततश्चतुःशते काले श्रोत्रियो नाम जायते । श्रोत्रियत्वे चिरं काल॑ तत्रैव परिवर्तते
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ເມື່ອໄດ້ຮັບການເກີດນັ້ນແລ້ວ ລາວກໍຍັງວົນວຽນຢູ່ດົນນານ ໃນສະພາບເກົ່ານັ້ນ ເກີດແລ້ວຕາຍ ຕາຍແລ້ວເກີດ. ຕໍ່ມາເມື່ອຜ່ານໄປສີ່ຮ້ອຍປີ ລາວເກີດໃນຕະກູນພຣາຫມະນະເປັນ ‘ສຣໂຕຣິຍະ’—ຜູ້ຮູ້ວິທະຍາເວດ. ແມ່ນແຕ່ໃນສະພາບນັ້ນ ລາວກໍຍັງວົນວຽນຢູ່ດົນນານໃນຂອບເຂດເດີມ».
Verse 14
तदेवं शोकहर्षो तु कामद्वेषौ च पुत्रक | अतिमानातिवादौ च प्रविशेते द्विजाधमम्,बेटा! इस प्रकार शोक-हर्ष, राग-द्वेष, अतिमान और अतिवाद आदि दोषोंका अधम द्विजके भीतर प्रवेश होता है
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ດັ່ງນັ້ນແຫຼະ ລູກເອີຍ—ຄວາມໂສກແລະຄວາມຍິນດີ, ກາມແລະຄວາມຊັງ, ພ້ອມທັງຄວາມຈອງຫອງເກີນຄວນ ແລະການໂຕ້ຖຽງເກີນເຫດ—ຄວາມບົກພ່ອງເຫຼົ່ານີ້ຍ່ອມເຂົ້າໄປສູ່ ‘ດວິຊາທະມະ’ ພຣາຫມະນະຜູ້ຕ່ຳຊ້າ».
Verse 15
तांश्ेज्जयति शत्रून् स तदा प्राप्नोति सद्गतिम् । अथ ते वै जयन्त्येनं तालाग्रादिव पात्यते
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ຖ້າລາວຊະນະສັດຕູເຫຼົ່ານີ້ໄດ້ ລາວຈະໄດ້ຮັບສັດຄະຕິ (ຄວາມໄປອັນດີ). ແຕ່ຖ້າສັດຕູເຫຼົ່ານັ້ນຊະນະລາວ ລາວຈະຖືກຕົກລົງຕ່ຳ ເຫມືອນຜົນຕົ້ນຕານທີ່ຫຼົ່ນຈາກຍອດ.»
Verse 16
मतज़ सम्प्रधार्यवं यदहं त्वामचूचुदम् । वृणीष्व कामम-्यं त्वं ब्राह्मुण्यं हि सुदुर्लभम्
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ມະຕັງກະ, ເມື່ອຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ຄິດໄຕ່ຕອງດັ່ງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງບອກເຈົ້າວ່າ ‘ຈົ່ງເລືອກພອນອື່ນທີ່ເຈົ້າປາຖະໜາ; ເພາະຄວາມເປັນພຣາຫມັນທີ່ແທ້ ນັ້ນຫາໄດ້ຍາກຢ່າງຍິ່ງ’»។
Verse 27
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें इन्द्र और मतंगका संवादविषयक सत्ताईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ດັ່ງນັ້ນ ບົດທີ 27 ໃນພາກ «ທານະທຳ» ອັນຢູ່ໃນ «ອະນຸສາສະນະປະວະ» ຂອງ «ມະຫາພາຣະຕະ» ອັນສັກສິດ—ວ່າດ້ວຍບົດສົນທະນາລະຫວ່າງ ອິນດຣະ ແລະ ມະຕັງກະ—ກໍໄດ້ສິ້ນສຸດລົງ. ຖ້ອຍຄຳປິດນີ້ເປັນເຄື່ອງໝາຍວ່າ ບົດສອນອັນມຸ່ງເນັ້ນຈັນຍາບັນແຫ່ງການໃຫ້ ແລະ ມາດຕະຖານໃນການພິຈາລະນາບຸນກຸສົນທີ່ແທ້ ໄດ້ຈົບລົງແລ້ວ.
Verse 28
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि इन्द्रमतड्रसंवादे अष्टाविंशोडध्याय:
«ດັ່ງນີ້ແລ້ວ ໃນ ‘ສີຣີ ມະຫາພາຣະຕະ’ ພາຍໃນ ‘ອະນຸສາສະນະປະວະ’ ໃນພາກ ‘ທານະທຳ’ ໃນບົດສົນທະນາກ່ຽວກັບ ອິນດຣະ ແລະ ມະຕັດຣະສະ ບົດທີ 28 ກໍສິ້ນສຸດ»។ (ນີ້ແມ່ນຄຳລົງທ້າຍບົດ ບໍ່ແມ່ນຄຳສອນທີ່ຕົວລະຄອນເວົ້າ.)
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns competing duties: a ruler’s pursuit of retributive justice against an enemy versus the inviolability of hermitage asylum and the ethical constraint imposed by ṛṣi jurisdiction.
The chapter teaches that social-religious authority (brāhmaṇya) is validated through recognized ascetic-ritual legitimacy and ethical comportment, and that refuge under a ṛṣi reconfigures the moral landscape of pursuit and retaliation.
No explicit phalaśruti is stated; instead, the closing meta-commentary is genealogical and archival—Bhīṣma marks the lineage as fully narrated and positions the account as sufficient proof for the claimed transformation and its normative implications.