Adhyaya 114
अहिंसा-आत्मौपम्य-उपदेशः | Instruction on Ahiṃsā and Self-Comparison Ethics
Upa-parva: Anuśāsana-parva — Ahiṃsā and Ātma-upamya (Ethics of Non-injury) Unit
Chapter 114.0 is a compact dialogue initiated by Yudhiṣṭhira, who enumerates major disciplines—ahiṃsā, Vedic action, meditation with sense-control, austerity, and service to the guru—and asks which is most conducive to human welfare (śreyas). Bṛhaspati replies that these are distinct gateways to dharma, then states his ‘unsurpassed’ teaching: dharma rooted in ahiṃsā yields the highest good. The instruction operationalizes ahiṃsā through (1) regulating desire and anger, (2) abandoning punitive violence against non-harmful beings, and (3) adopting ātma-upamya—treating others’ pleasure and pain as one’s own measure. The chapter further asserts that the path of one who perceives the self in all beings is subtle, even confounding to divine seekers, underscoring the difficulty of consistent non-injury. The ethical rule is summarized negatively (do not do to others what is adverse to oneself) and positively (equanimity in giving/refusal, pleasure/pain, and like/dislike). The narrative closes with Vaiśaṃpāyana noting Bṛhaspati’s departure to heaven after instructing Yudhiṣṭhira.
Chapter Arc: शरतल्प पर पड़े भीष्म के पास युधिष्ठिर का आगमन—राजधर्म और दानधर्म के उपदेशों के बीच वह एक अनोखा प्रश्न उठाते हैं: रूप-सौन्दर्य, लोकप्रियता और पूर्णांग सौभाग्य कैसे प्राप्त हो? → भीष्म मार्गशीर्ष मास के ‘चन्द्र-व्रत’ का विधान बताते हुए नक्षत्रों को चन्द्रदेव के अंग-प्रत्यंगों से जोड़ते हैं—पाद, जंघा, ऊरु, गुहा, कटि, नाभि, नेत्र, पृष्ठ, भुजा, हाथ, अंगुली, नख, ग्रीवा, कर्ण, मुख, दन्त-ओष्ठ, शिर और केश—और साधक को क्रमशः ध्यान/स्मरण तथा व्रत-आचरण की सूक्ष्म विधि में ले जाते हैं। → व्रत-समाप्ति पर वेदपारग ब्राह्मण को घृत-दान का निर्णायक विधान—और उसके फल का उद्घोष: साधक पूर्णिमा के चन्द्रमा की भाँति ‘परिपूर्णांग’, दर्शनीय, सुभग तथा ज्ञान-भाग्य से युक्त होता है। → भीष्म व्रत की फलश्रुति को स्थिर करते हैं—सौन्दर्य और लोक-प्रियता को केवल देह-लावण्य नहीं, बल्कि दान, संयम और शुभ-कालानुष्ठान से उपजा तेज मानते हैं; युधिष्ठिर को एक व्यावहारिक, शास्त्रोक्त साधना-पथ मिल जाता है।
Shlokas
Verse 1
अकाल दशाधिकशततमो< ध्याय: रूप-सौन्दर्य और लोकप्रियताकी प्राप्तिके लिये मार्गशीर्षमासमें चन्द्र-व्रत करनेका प्रतिपादन वैशम्पायन उवाच शरतल्पगतं भीष्मं॑ वृद्ध कुरूपितामहम् | उपगम्य महाप्राज्ञ: पर्यमृच्छद् युधिष्ठिर:
ໄວສັມປາຍະນະກ່າວວ່າ: ຢຸທິສຖິຣະ ຜູ້ມີປັນຍາຍິ່ງໃຫຍ່ ໄດ້ເຂົ້າໄປໃກ້ພີສະມະ ປິຕາມະຫາຜູ້ເຖົ້າແກ່ແຫ່ງວົງກຸຣຸ ຜູ້ນອນຢູ່ເທິງຕຽງລູກທະນູ ແລະໄດ້ຖາມທ່ານດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບ.
Verse 2
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! महाज्ञानी युधिष्ठिरने बाणशय्यापर सोये हुए कुरुकुलके वृद्ध पितामह भीष्मजीके निकट जाकर इस प्रकार प्रश्न किया ।।
ໄວສັມປາຍະນະກ່າວວ່າ: «ພຣະຈະນະເມຊະຍະ! ຢຸທິສຖິຣະ ຜູ້ມີປັນຍາຍິ່ງໃຫຍ່ ໄດ້ເຂົ້າໄປໃກ້ພີສະມະ ປິຕາມະຫາຜູ້ເຖົ້າແກ່ແຫ່ງວົງກຸຣຸ ຜູ້ນອນຢູ່ເທິງຕຽງລູກທະນູ ແລະໄດ້ຖາມດັ່ງນີ້»। ຢຸທິສຖິຣະກ່າວວ່າ: «ທ່ານປິຕາມະຫາ! ມະນຸດຈະໄດ້ຮັບຄວາມງາມ ແລະສິຣິມົງຄຸນໃນອະວະຍະວະແຕ່ລະສ່ວນໄດ້ແນວໃດ? ຈະເປັນທີ່ຮັກ ແລະເປັນທີ່ນິຍົມໃນຫມູ່ຊົນໄດ້ແນວໃດ? ແລະບຸລຸດຜູ້ປະກອບດ້ວຍ ທັມມະ, ອັດຖະ, ກາມະ ຈະເປັນຜູ້ມີສ່ວນແຫ່ງຄວາມສຸກໄດ້ແນວໃດ?»
Verse 3
भीष्म उवाच मार्गशीर्षस्य मासस्य चन्द्रे मूलेन संयुते । पादौ मूलेन राजेन्द्र जड्धायामथ रोहिणीम्
ພີດສະມະ (Bhīṣma) ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາ! ໃນເດືອນ ມາຣຄະສີຣສະ (Mārgaśīrṣa) ເມື່ອດວງຈັນປະສົມກັບນັກສະຕຣະ ມູລາ (Mūla) ຄວນເລີ່ມວຣະຕະຂອງດວງຈັນ. ໃນການພິຈາລະນາຮູບດວງຈັນ ຈົ່ງຄິດວ່າ ພະບາດທັງສອງຢູ່ໃນອຳນາດຂອງ ມູລາ (ພ້ອມເທວະດາ) ແລ້ວຈຶ່ງວາງ ໂຣຫິນີ (Rohiṇī) ໄວ້ທີ່ນ່ອງຂາ»។
Verse 4
अश्रिन्यां सक्थिनी चैव ऊरू चाषाढ्योस्तथा । गुहां तु फाल्गुनी विद्यात् कृत्तिका कटिकास्तथा
ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: «ຈົ່ງເຂົ້າໃຈວ່າ ອັສວິນີ (Aśvinī) ຢູ່ທີ່ຕົ້ນຂາ; ອາສາດາທັງສອງ (Pūrvāṣāḍhā ແລະ Uttarāṣāḍhā) ຢູ່ທີ່ຕົ້ນຂາສ່ວນເທິງ; ຟາລຄຸນີທັງສອງ (Pūrvaphālgunī ແລະ Uttaraphālgunī) ຢູ່ບ່ອນລັບ; ແລະ ກຣິດຕິກາ (Kṛttikā) ຢູ່ທີ່ສະໂພກ»។
Verse 5
नाभिं भाद्रपदे विद्याद् रेवत्यामक्षिमण्डलम् | पृष्ठमेव धनिष्ठासु अनुराधोत्तरास्तथा
ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: «ຈົ່ງຮູ້ວ່າ ສະດື (navel) ຢູ່ໃນ (Pūrva/ Uttara-)Bhādrapadā; ວົງຕາຢູ່ໃນ Revatī; ແລະ ຫຼັງຢູ່ໃນ Dhaniṣṭhā. ທຳນອງດຽວກັນ ຈົ່ງເຂົ້າໃຈວ່າ Anurādhā ແລະ ‘Uttarā’ ຖືກວາງໄວ້ຕາມຄວາມເໝາະສົມ»។
Verse 6
बाहुभ्यां तु विशाखासु हस्तौ हस्तेन निर्दिशेत् । पुनर्वस्वड्गुली राजन्नाश्लेषासु नखास्तथा,राजन! दोनों भुजाओंमें विशाखाका, हाथोंमें हस्तका, अंगुलियोंमें पुनर्वसुका तथा नखोंमें आश्लेषाकी स्थापना करे
ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາ, ຈົ່ງກຳນົດ Viśākhā ໃຫ້ແກ່ແຂນທັງສອງ; Hasta ໃຫ້ແກ່ຝາມື; Punarvasu ໃຫ້ແກ່ນິ້ວມື; ແລະ Āśleṣā ໃຫ້ແກ່ເລັບ»។
Verse 7
ग्रीवां ज्येष्ठा च राजेन्द्र श्रवणेन तु कर्णयो: । मुखं पुष्येण दानेन दन्तोष्ठी स्वातिरुच्यते
ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາຜູ້ປະເສີດ, ຄໍຖືກກ່າວວ່າຢູ່ໃນອຳນາດຂອງ Jyeṣṭhā, ແລະ ຫູທັງສອງຢູ່ໃນ Śravaṇa. ໃບໜ້າຖືກກ່າວວ່າເປັນຂອງ Puṣya ໂດຍອານຸພາບແຫ່ງທານ (dāna), ແລະ ແຂ້ວກັບຮິມຝີປາກຢູ່ໃນ Svātī»។
Verse 8
राजेन्द्र! ज्येष्ठा नक्षत्रसे ग्रीवाकी, श्रवणसे दोनों कानोंकी, पुष्य नक्षत्रकी स्थापनासे मुखकी तथा स्वाती नक्षत्रसे दाँतों और ओठोंकी भावना बतायी जाती है ।।
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາ! ດ້ວຍນັກສັດຕະ Jyeṣṭhā ພຶງນຶກເຖິງຄໍ; ດ້ວຍ Śravaṇa ເຖິງຫູທັງສອງ; ດ້ວຍການວາງ Puṣya ເຖິງໃບໜ້າ; ແລະດ້ວຍ Svātī ເຖິງແຂ້ວແລະຮິມຝີປາກ. ຈົ່ງຮູ້ວ່າ Śatabhiṣaj ແມ່ນຮອຍຍິ້ມ, Maghā ແມ່ນດັ່ງ, Mṛgaśiras ແມ່ນດວງຕາ, ແລະ Mitra (Anurādhā) ແມ່ນໜ້າຜາກ»។
Verse 9
भरण्यां तु शिरो विद्यात् केशाना्द्रां नराधिप । समाप्ते तु घृतं दद्याद् ब्राह्मणे वेदपारगे
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາ! ພຶງຮູ້ວ່າ Bharaṇī ແມ່ນ ‘ຫົວ’ ແລະ Ārdrā ແມ່ນ ‘ຜົມ’ (ແຫ່ງຮູບກາຍສາກົນ). ເມື່ອໄດ້ກຳນົດນັກສັດຕະໃຫ້ແກ່ອວັຍວະ ແລະບູຊາດ້ວຍມັນຕຣາຂອງຕົນ—ປະກອບ japa ແລະ homa ທຸກວັນ—ເມື່ອສິ້ນສຸດວຣະຕະໃນຄືນເດືອນເຕັມ ພຶງບໍລິຈາກເນີຍໃສ (ghee) ແກ່ພຣາຫມັນຜູ້ຊ່ຽວຊານໃນເວດະ»។
Verse 10
सुभगो दर्शनीयश्व ज्ञानभाग्यथ जायते । जायते परिपूर्णाड़्: पौर्णमास्येव चन्द्रमा:,ऐसा करनेसे मनुष्य पूर्णिमाके चन्द्रमाकी भाँति परिपूर्णांग सौभाग्यशाली, दर्शनीय तथा ज्ञानका भागी होता है
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ເມື່ອປະພຶດດັ່ງນີ້ ບຸກຄົນຈະເກີດມາມີສິຣິມົງຄຸນ ນ່າເບິ່ງ ແລະມີສ່ວນໃນປັນຍາ; ອວັຍວະທັງປວງກໍສົມບູນ—ດັ່ງດວງຈັນໃນຄືນເດືອນເຕັມ»។
Verse 110
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि दशाधिकशततमो<ध्याय: ।। ११० || इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें एक सौ दसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ດັ່ງນີ້ ໃນສີຣີມະຫາພາຣະຕະ ພາຍໃນອະນຸສາສະນະປະວະ—ໂດຍສະເພາະໃນພາກວ່າດ້ວຍທຳແຫ່ງການໃຫ້ (dāna-dharma)—ບົດທີ 110 ກໍສິ້ນສຸດລົງແລ້ວ.
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira asks which discipline most effectively leads to śreyas (human good): ahiṃsā, Vedic ritual action, meditation with sense-control, austerity, or service to the teacher.
Ahiṃsā is presented as the central support of dharma, practically implemented through ātma-upamya (measuring others by oneself) and through the restraint of desire and anger, yielding well-being and spiritual attainment.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter provides consequence-claims (harm leads away from posthumous happiness; non-injury and anger-conquest lead to flourishing) and ends with a narrative marker: Vaiśaṃpāyana records Bṛhaspati’s departure after delivering the instruction, signaling doctrinal closure.