Kurma Purana — Purva Bhaga, Shloka 114

Invocation, Purāṇa Lakṣaṇas, Kurma at the Samudra-manthana, and Indradyumna’s Liberation Teaching

Iśvara-Gītā Prelude

Devanagari script

हिरण्यगर्भो भगवान् यत्रास्ते हव्यकव्यभुक् / द्वारं तद् योगिनामाद्यं वेदान्तेषु प्रतिष्ठितम् / ब्रह्मतेजोमयं श्रीमन्निष्ठा चैव मनीषिणाम्

Transliteration

hiraṇyagarbho bhagavān yatrāste havyakavyabhuk / dvāraṃ tad yogināmādyaṃ vedānteṣu pratiṣṭhitam / brahmatejomayaṃ śrīmanniṣṭhā caiva manīṣiṇām

Translation

ບ່ອນທີ່ພຣະພຣະອົງຮິຣັນຍະຄັຣພະປະທັບຢູ່—ຜູ້ເສວຍທັງຮັວຍະ (ເຄື່ອງບູຊາແດ່ເທວະ) ແລະຄັວຍະ (ພິທີແດ່ບັນພະບຸລຸດ)—ນັ້ນແມ່ນປະຕູດັ້ງເດີມຂອງໂຍຄີ ທີ່ຕັ້ງມັ່ນໃນວິທີສອນແຫ່ງເວທານຕະ. ມັນສະຫວ່າງໄສດ້ວຍພຣະຣັດສະມີແຫ່ງພຣະພຣະມັນ, ເປັນມົງຄຸນ, ແລະເປັນທີ່ພຶ່ງອັນໝັ້ນຄົງຂອງນັກປັນຍາ.

Word by Word

• हिरण्यगर्भः: Hiraṇyagarbha
• हिरण्यगर्भः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हिरण्य (प्रातिपदिक) + गर्भ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः—हिरण्यस्य गर्भः (Masculine, Nominative singular; proper epithet)

• भगवान्: the Blessed Lord
• भगवान्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भगवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative singular)

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय, देशवाचक (relative adverb: where)

• आस्ते: dwells/sits
• आस्ते: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आस् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद (3rd person singular, present, ātmanepada)

• हव्यकव्यभुक्: eater of offerings to gods and ancestors
• हव्यकव्यभुक्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हव्य (प्रातिपदिक) + कव्य (प्रातिपदिक) + भुज् (धातु)→भुक् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; इतरेतर-द्वन्द्वः (हव्य + कव्य) + उपपद-तत्पुरुष (भुक् = eater): ‘one who eats havya and kavya’

• द्वारम्: door, gateway
• द्वारम्: Samānādhikaraṇa (समानाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: द्वार (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (Neuter, Nom/Acc singular)

• तत्: that
• तत्: Samānādhikaraṇa (समानाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (Neuter, Nom/Acc singular; pronoun)

• योगिनाम्: of yogins
• योगिनाम्: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: योगिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन (Masculine, Genitive plural)

• आद्यम्: prime, first
• आद्यम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आद्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (Neuter, Nom/Acc singular)

• वेदान्तेषु: in the Vedāntas
• वेदान्तेषु: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वेदान्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः—वेदानाम् अन्तः (Masculine, Locative plural)

• प्रतिष्ठितम्: established
• प्रतिष्ठितम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्था (धातु) + प्रति (उपसर्ग) → प्रतिष्ठित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; भूतकृदन्त (क्त), विशेषण (Neuter, Nom/Acc singular; established)

• ब्रह्मतेजोमयम्: made of Brahman’s splendor
• ब्रह्मतेजोमयम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक) + तेजस् (प्रातिपदिक) + मय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः—ब्रह्मणः तेजः (ब्रह्मतेजस्) + मय (made of) (Neuter, Nom/Acc singular)

• श्रीमत्: glorious
• श्रीमत्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: श्रीमत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (Neuter, Nom/Acc singular; ‘glorious’)

• निष्ठा: steadfast devotion/abidance
• निष्ठा: Samānādhikaraṇa (समानाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: निष्ठा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Feminine, Nominative singular)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/अव्यय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय (conjunction: and)

• एव: indeed
• एव: Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारण-निपात (particle of emphasis: indeed/only)

• मनीषिणाम्: of the wise
• मनीषिणाम्: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: मनीषिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन (Masculine, Genitive plural)

Speaker

Lord Kūrma (Viṣṇu) teaching in the Īśvara-gītā context

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Characters & Entities

• Hiraṇyagarbha
• Brahman
• Vedānta
• Yogins
• Pitṛs (ancestors)

More Details (4 sections)

FAQs

How does this verse explain the nature of the Supreme Self (Atman)?

It points to the Lord as Hiraṇyagarbha whose abode is “brahma-tejas”—the radiance of Brahman—indicating that the yogic entry-point is ultimately grounded in non-dual Vedāntic realization rather than mere ritual identity.

What Yoga or Meditative practices are highlighted here?

The verse emphasizes the “dvāra” (gateway) of yoga as Vedānta-established: contemplative inquiry and absorption oriented to Brahman (brahma-tejas), integrating inner realization with the sacrificial order the Lord sustains (havya/kavya).

How does this verse depict the relationship between Shiva and Vishnu?

By presenting the Supreme as the Vedāntic ground of yoga and the receiver of all sacred offerings, it supports the Kurma Purana’s synthetic stance: the one Īśvara—worshipped through Śaiva or Vaiṣṇava forms—remains the same Brahman-radiant reality.