Adhyaya 339
Rīti-nirūpaṇam (Explanation of Poetic Style)
ສືບຕໍ່ຫຼັກສູດອະລັງກາຣ (ວິຊາກະວີ), ພຣະອັກນິຍ້າຍຈາກທິດສະດີ rasa ໄປສູ່ rīti ໂດຍຖືວ່າ “ສະໄຕລ໌” ເປັນອົງປະກອບທາງຮູບແບບຂອງ vāk-vidyā (ວິທະຍາສາດແຫ່ງຖ້ອຍຄໍາ). ທ່ານແບ່ງ rīti ເປັນ 4 ແນວຕາມພູມິພາກ/ເນື້ອຜ້າ: Pāñcālī, Gauḍī (Gauḍadeśīyā), Vaidarbhī, Lāṭī ໂດຍກໍານົດຈາກຄວາມໜາແນ່ນຂອງອະລັງການ (upacāra), ການເຊື່ອມປະໂຫຍກ (sandarbha), ແລະການຂະຫຍາຍໂຄງສ້າງ (vighraha). ຕໍ່ມາຈາກສະໄຕລ໌ກະວີໄປສູ່ vṛtti ຂອງນາດະຍະ, ອະທິບາຍ 4 ແນວການກະທໍາ: Bhāratī, Ārabhaṭī, Kauśikī, Sāttvatī ເພື່ອປະສານທິດສະດີ kāvya ກັບຫຼັກ nāṭya. Bhāratī ເນັ້ນຖ້ອຍຄໍາ ແລະການເວົ້າທີ່ເປັນທໍາມະຊາດ ຜູກພັນກັບປະເພນີຂອງ Bharata; ບົດນີ້ຍັງລະບຸອົງປະກອບ ແລະຮູບແບບລະຄອນທີ່ກ່ຽວຂ້ອງ (ເຊັ່ນ vīthī ແລະ prahasana) ພ້ອມບັນຊີ vīthī-aṅga. ທ້າຍສຸດ prahasana ຖືກນິຍາມເປັນລະຄອນຕະຫຼົກແບບ farce, ແລະ Ārabhaṭī ໂດດເດັ່ນດ້ວຍຉາກພະລັງງານ (ເວດມົນ, ສົງຄາມ) ແລະການເຄື່ອນໄຫວໄວໃນເທດສະດງ, ຊີ້ໃຫ້ເຫັນວ່າເຕັກນິກສຸນທຣະຍະຮັບໃຊ້ການແສດງອອກຢ່າງມີວິໄນໃນວັດທະນະທໍາແຫ່ງທຳມະ.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे शृङ्गारादिरसनिरूपणं नामाष्टत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः मुहुरिति ख अथोनचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः रीतिनिरूपणं अग्निरुचाच वाग्विद्यासम्प्रतिज्ञाने रीतिः सापि चतुर्विधा पाञ्चाली गौडदेशीया वैदर्भी लाटजा तथा
ດັ່ງນັ້ນ ໃນ «ອັກນິ-ມະຫາປຸຣານະ» ໃນພາກວ່າດ້ວຍອະລັງກາຣະ (ສິລະປະການປະດັບຄໍາ) ບົດທີ 338 ຊື່ «ການອະທິບາຍຣະສະ ເລີ່ມຈາກ ສຣິງຄາຣະ» ໄດ້ສິ້ນສຸດລົງ. ຕໍ່ມາ ເລີ່ມບົດທີ 339 «ການອະທິບາຍ rīti (ສະໄຕລ໌ກະວີ)». ພຣະອັກນິກ່າວວ່າ: «ໃນການປະກາດວິຊາວາຈາ (vāk-vidyā) ຢ່າງເປັນທາງການ ມີການສອນ rīti; ມັນມີ 4 ປະເພດ—ປາຍຈາລີ, ເກົາດະເທສີຍາ (ເກົາດີ), ໄວດັຣພີ, ແລະ ລາຕະຈາ»។
Verse 2
उपचारयुता मृद्वी पाञ्चाली ह्रस्वविग्रहा अनवस्थितसन्दर्भा गौडीया दीर्घविग्रहा
ຣີຕິ «ປາຍຈາລີ» ອ່ອນນຸ່ມ ແລະປະກອບດ້ວຍອຸປະຈາຣະ (ການປະດັບຖ້ອຍຄໍາ) ພ້ອມທັງມີໂຄງສ້າງກະທັດຮັດ. ຣີຕິ «ເກົາດີຍາ» ມີການເຊື່ອມຂໍ້ຄວາມບໍ່ໝັ້ນຄົງ (ລໍາດັບສັນທະສຳພັນຫຼວມໆ) ແລະມີໂຄງສ້າງຍາວກວ້າງ.
Verse 3
उपचारैर् न बहुभिरुपचारैर् विवर्जिता नातिकोमलसन्दर्भा वैदर्भी मुक्तविग्रहा
ຣີຕິ «ໄວດັຣພີ» ບໍ່ຖືກຖົມທັບດ້ວຍອຸປະຈາຣະຫຼາຍເກີນໄປ ແລະກໍບໍ່ໄດ້ຂາດການປະດັບຖ້ອຍຄໍາ; ເນື້ອສຳນວນຂອງມັນບໍ່ອ່ອນເກີນ ແລະມີຄວາມລື່ນໄຫຼ ພົ້ນຈາກຄວາມກະດ້າງຂອງໂຄງສ້າງວາຈາທີ່ຂາດຕອນ.
Verse 4
लाटीया स्फुटसन्धर्भा नातिविस्फुरविग्रहा परित्यक्तापि भूयोभिरुपचारैर् उदाहृता
ຮູບແບບ «ລາຕີ» ມີການປະກອບຄໍາທີ່ຊັດເຈນ ແລະຮັດກຸມ; ຖ້ອຍຄໍາບໍ່ຟຸ່ມເຟືອຍເກີນໄປ. ແມ່ນແຕ່ຖືກລະທິ້ງໃນບາງວົງການ ກໍຍັງຖືກອະທິບາຍໂດຍຫຼາຍຄົນຜ່ານ upacāra ຫຼືການໃຊ້ຕາມຂະບວນປະເພນີຫຼາຍຢ່າງ.
Verse 5
क्रियास्वविषमा वृत्तिर्भारत्यारभटी तथा कौशिकी सात्वती चेति सा चतुर्धा प्रतिष्ठिता
ວິທີການສະແດງ (vṛtti) ນັ້ນ ມີຄວາມຫຼາກຫຼາຍໃນຮູບແບບການກະທໍາ; ຈຶ່ງຖືກສະຖາປະນາເປັນ 4 ປະເພດ: Bhāratī, Ārabhaṭī, Kauśikī, ແລະ Sāttvatī.
Verse 6
वाक्प्रधाना नरप्राया स्त्रीयुक्ता प्राकृतोक्तिता भरतेन प्रणीतत्वाद् भारती रीतिरुच्यते
ຮູບແບບ (rīti) ນີ້ເອີ້ນວ່າ Bhāratī ເນື່ອງຈາກ Bharata ເປັນຜູ້ວາງໄວ້: ມັນເນັ້ນຖ້ອຍຄໍາເປັນຫຼັກ, ສ່ວນໃຫຍ່ສຳພັນກັບຕົວລະຄອນຊາຍ, ຍອມຮັບການມີຢູ່ຂອງຕົວລະຄອນຍິງ, ແລະໃຊ້ຄໍາເວົ້າແບບທໍາມະຊາດ/ພາສາຊາວບ້ານ.
Verse 7
चत्वार्यङ्गानि भारत्या वीथी प्रहसनन्तथा प्रस्तावना नाटकादेर्वीथ्यङ्गाश् च त्रयोदश
Bhāratī ມີອົງປະກອບ 4 ປະການ; ເຊັ່ນດຽວກັນ Vīthī ແລະ Prahasana ກໍຖືກອະທິບາຍ. ສໍາລັບ nāṭaka ແລະລະຄອນອື່ນໆ ມີ prastāvanā ເປັນບົດນໍາ; ແລະ Vīthī ມີອົງປະກອບ 13 ປະການ.
Verse 8
उद्घातकं तथैव स्याल्लपितं स्याद्द्वितीयकम् असत्प्रलापो वाक्श्रेणी नालिका विपणन्तथा
ມີຊື່ວ່າ «Udghātaka»; ອັນທີສອງເອີ້ນວ່າ «Lapita». ຍັງມີ «Asatpralāpa» (ການເວົ້າພະລໍ້ພະລາດບໍ່ເປັນເລື່ອງ), «Vākśreṇī» (ສາຍຄໍາເວົ້າທີ່ຕໍ່ເນື່ອງ), «Nālikā» (ຄໍາເວົ້າສັ້ນໄວ), ແລະ «Vipaṇana» (ຄໍາເວົ້າແບບຕໍ່ລອງຕະຫຼາດ).
Verse 9
व्याहारस्तिमतञ्चैव छलावस्कन्दिते तथा वाग्वेणीति क , ञ , ट च व्याहारस्त्रिगतञ्चैवेति ख गण्डो ऽथ मृदवश् चैव त्रयोदशमथाचितम्
ຄໍາ «vyāhāra» ຍັງເອີ້ນວ່າ «timat» ແລະທັງ «chala» ກັບ «avaskandita» ກໍເຊັ່ນດຽວກັນ. ສໍາລັບກຸ່ມພະຍັນຊະນະ ka, ña, ṭa ເອີ້ນວ່າ «vāgveṇī»; ສໍາລັບ kha ເອີ້ນວ່າ «vyāhāra-trigata». ຕໍ່ມາມີ «gaṇḍa» ແລະ «mṛdava»; ດັ່ງນັ້ນຊຸດທີ 13 ຖືກກ່າວໄວ້.
Verse 10
तापसादेः प्रहसनं परिहासपरं वचः मायेन्द्रजालयुद्धादिबहुलारभटी स्मृता मङ्क्षिप्तकारपातौ च वस्तूत्थापनमेव च
«Prahasana» ແມ່ນລະຄອນຕະຫຼົກທີ່ສະແດງເຖິງນັກບໍລິສຸດ (ຕາປະສະ) ແລະຜູ້ອື່ນໆ ໂດຍມີຄໍາເວົ້າເນັ້ນການຢອກຢ້ານ. ສະໄຕລ໌ການສະແດງອັນແຂງກ້າ «ārabhaṭī» ກ່າວວ່າອຸດົມໄປດ້ວຍຉາກມາຍາ, ການສະແດງກົນລະຍຸດ, ແລະສົງຄາມ; ພ້ອມທັງການເຄື່ອນໄຫວມືຢ່າງວ່ອງໄວ ແລະການຍົກ/ຈັດການອຸປະກອນເທດສະການ.
Frequently Asked Questions
The chapter differentiates four rītis by measurable stylistic traits—ornament density (upacāra), coherence of linkage (sandarbha), and compact vs expansive phrasing (vighraha)—and then maps dramatic performance into four vṛttis (Bhāratī, Ārabhaṭī, Kauśikī, Sāttvatī).
By disciplining speech and representation—how emotion, action, and ornament are expressed—rīti and vṛtti cultivate sāttvika clarity, ethical communication, and refined attention, supporting dharma in society while aligning artistry with inner purification.