Adhyaya 42
Chapter 42 — प्रासादलक्षणकथनं (Prāsāda-lakṣaṇa-kathana: Characteristics of the Temple/Prāsāda)
ຫະຍະກຣີວະເປີດຄຳສອນທົ່ວໄປວ່າດ້ວຍການກໍ່ສ້າງປຣາສາດ (prāsāda) ເລີ່ມຈາກພື້ນທີ່ຮູບສີ່ຫຼ່ຽມແບ່ງເປັນ 16 ສ່ວນ ໄປຫາການວາງແກນກາງ (garbha) ການຈັດສັນຝາ ແລະສັດສ່ວນຄວາມສູງ. ຕໍ່ມາປ່ຽນໄປສູ່ລະບົບການວັດທີ່ອີງໃສ່ພຣະປະຕິມາ (pratimā) ແລະຖານ (piṇḍikā) ເພື່ອຄຳນວນຂະໜາດ garbha ແລະຝາ ແລະກຳນົດໃຫ້ śikhara ສູງເທົ່າ 2 ເທົ່າຂອງຝາ. ອະທິບາຍຂອບເຂດທາງເດີນວຽນ, ສ່ວນຍື່ນ rathaka, ແລະການຂຶ້ນແນວດ້ວຍເຊືອກ (sūtra) ສຳລັບ śikhara ແລະ śukanāsa ພ້ອມການຈັດວາງລວດລາຍ/ຮູບສັນຍາ (siṃha, vedī, kalaśa). ປະຕູຖືກກຳນົດສັດສ່ວນ (ສູງ=2 ເທົ່າກວ້າງ) ໃຊ້ໄມ້ udumbara ແລະຕັ້ງເທວະຜູ້ພິທັກ (Caṇḍa–Pracaṇḍa, Viśvaksena, Śrī). ລະບົບຮົ້ວລ້ອມຖືກຮວມເຂົ້າ: prākāra ສູງ 1/4 ຂອງປຣາສາດ, gopura ຕ່ຳກວ່າເລັກນ້ອຍ, ແລະການວາງຮູບທິດ (Varāha, Narasiṃha, Śrīdhara, Hayagrīva, Jāmadagnya ແລະອື່ນໆ) ເພື່ອສັກສິດພື້ນທີ່. ຍັງກ່າວເຖິງຄວາມແຕກຕ່າງໃນຕົວເລກສ່ວນຂອງສຳນວນຄັດລອກ ເນັ້ນຄວາມແມ່ນຍຳຕາມ śāstra ແລະຄວາມເປັນມງຄົດທາງທຳມະໃນຮູບແບບສິ່ງກໍ່ສ້າງ។
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये पातालयोगकथनं नाम एकचत्वारिंशो ऽध्यायः अथ द्वाचत्वारिंशो ऽध्यायः प्रासादलक्षणकथनं हयग्रीव उवाच प्रासादं सम्प्रवक्ष्यामि सर्वसाधारणं शृणु चतुरस्रीकृतं क्षेत्रं भजेत् षोडशधा बुधः
ດັ່ງນັ້ນ ໃນອັກນິປຸຣານະ—ມະຫາປຸຣານະດັ້ງເດີມ—ບົດທີ 41 ຊື່ «ການກ່າວເຖິງປາຕາລະ-ໂຍຄະ» ຈົບລົງ. ບັດນີ້ເລີ່ມບົດທີ 42 «ການພັນລະນາລັກສະນະຂອງປຣາສາດ». ຫະຍະຄຣີວະກ່າວວ່າ: «ບັດນີ້ຂ້າພະເຈົ້າຈະອະທິບາຍປຣາສາດໃນແນວທົ່ວໄປ; ຈົ່ງຟັງ. ນັກປັນຍາຄວນເອົາແປງດິນຮູບສີ່ຫຼ່ຽມ ແລ້ວແບ່ງເປັນ 16 ສ່ວນ»។
Verse 2
मध्ये तस्य चतुर्भिस्तु कुर्यादायसमन्वितं समप्रासादमानत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः द्वदशैव तु भागानि भित्त्यर्थं परिकल्पयेत्
ໃນກາງຂອງມັນ ຄວນສ້າງສ່ວນຫຼັກໂດຍໃຊ້ 4 ສ່ວນ ແລະເສີມຄວາມແຂງດ້ວຍເຫຼັກ ໂດຍຮັກສາມາດຕາວັດຂອງປຣາສາດໃຫ້ເທົ່າກັນ; ສໍາລັບກໍ່ຝາ ຄວນກໍານົດໃຫ້ເປັນ 12 ສ່ວນຢ່າງແນ່ນອນ.
Verse 3
जङ्घोच्छ्रायन्तु कर्तव्यं चतुर्भागेण चायतं जङ्घायां द्विगुणोच्छ्रायं मञ्जर्याः कल्पयेद् बुधः
ຄວາມສູງຂອງ «ຊັງຄາ» (ສ່ວນຖານລຸ່ມ/ຂາລຸ່ມ) ຄວນເຮັດໃຫ້ຍາວເທົ່າ 1/4 ຂອງມາດຕາທີ່ກໍານົດ. ເທິງຊັງຄານັ້ນ ຊ່າງຜູ້ຮູ້ຄວນປັ້ນ «ມັນຈະຣີ» (ລວດລາຍຊໍ່ໃບ/ຊໍ່ດອກ) ໃຫ້ມີຄວາມສູງເປັນສອງເທົ່າ.
Verse 4
तुर्यभागेन मञ्जर्याः कार्यः सम्यक् प्रदक्षिणः तन्माननिर्गमं कार्यमुभयोः पार्श्वयोः समं
ໃຊ້ມາດຕະວັດ 1/4 ໃຫ້ຈັດວາງການວຽນຂວາ (ປະດັກຊິນາ) ຮອບສ່ວນມັນຈະຣີ ໃຫ້ຖືກຕ້ອງ; ແລະໃຫ້ທຳການຍືດອອກຂອງມາດຕະນັ້ນໃຫ້ເທົ່າກັນທັງສອງຂ້າງ।
Verse 5
शिखरेण समं कार्यमग्रे जगति विस्तरं द्विगुणेनापि कर्तव्यं यथाशोभानुरूपतः
ຄວາມກວ້າງຂອງຈະກະຕີ (ຖານດ້ານໜ້າ) ຄວນເຮັດໃຫ້ເທົ່າກັບມາດຕະຂອງຊິຄະຣະ; ຫຼືຈະເຮັດໃຫ້ກວ້າງເປັນສອງເທົ່າກໍໄດ້ ຕາມຄວາມງາມແລະສັດສ່ວນທີ່ເໝາະສົມ।
Verse 6
विस्तारान्मण्डपस्याग्रे गर्भसूत्रद्वयेन तु दैर्घ्यात्पादाधिकं कुर्यान्मध्यस्तम्भैर् विभूषितं
ທາງໜ້າມັນດະປະ ໃຊ້ກາບພະສູດຣະ (ເຊືອກແນວກາງ) ສອງເສັ້ນ ໃຫ້ເຮັດຄວາມຍາວເກີນຄວາມກວ້າງ 1 ປາດາ (pāda) ແລະປະດັບດ້ວຍເສົາກາງ।
Verse 7
प्रासादगर्भमानं वा कुर्वीत मुखमण्डपं एकाशीतिपदैर् व्यास्तुं पश्चात् मण्डपमारभेत्
ຄວນສ້າງມຸຂະມັນດະປະ (ຫ້ອງດ້ານໜ້າ) ໃຫ້ສອດຄ່ອງກັບມາດຕະຂອງກາບພະ (garbha) ໃນປຣາສາດ; ແລ້ວຈຶ່ງວາງແຜນດ້ວຍຕາຕະລາງ 81 ປາດາ (81-pada) ແລະຈາກນັ້ນເລີ່ມສ້າງມັນດະປະຫຼັກ।
Verse 8
शुकान् प्राग्द्वारविन्यासे पादान्तःस्थान् यजेत् सुरान् तथा प्राकारविन्यासे यजेद् द्वात्रिंशदन्तगान्
ໃນການຈັດວາງປະຕູທາງຕາເວັນອອກ (vinyāsa) ຄວນບູຊາຊຸກາ (Śukas) ແລະເທວະທີ່ສະຖິດຢູ່ປາຍທິດ; ເຊັ່ນດຽວກັນ ໃນການຈັດວາງປຣາກາຣະ (prākāra) ກຳແພງລ້ອມ ຄວນບູຊາເທວະ 32 ອົງທີ່ຢູ່ດ້ານໃນ।
Verse 9
सर्वसाधारणं चैतत् प्रासादस्य च लक्षणं मानेन प्रतिमाया वा प्रासादमपरं शृणु
ນີ້ແມ່ນລັກສະນະທົ່ວໄປທີ່ໃຊ້ໄດ້ສໍາລັບພຣາສາດ (prāsāda) ວິຫານ. ບັດນີ້ຈົ່ງຟັງພຣາສາດອີກປະເພດໜຶ່ງ ທີ່ກໍານົດດ້ວຍມາດຕາວັດ ຕາມສັດສ່ວນຂອງປະຕິມາ (pratimā) ຫຼືຕາມໂມດູນທີ່ກໍານົດໄວ້।
Verse 10
प्रतिमायाः प्रमाणन कर्तव्या पिण्डिका शुभा गर्भस्तु पिण्डिकार्धेन गर्भमानास्तु भित्तयः
ຄວນກໍານົດຂະໜາດຂອງປະຕິມາ (pratimā) ໃຫ້ຖືກຕ້ອງຕາມສັດສ່ວນ. ຄວນສ້າງຖານອັນເປັນມງຄົດ (piṇḍikā). ຫ້ອງກາງອັນສັກສິດ (garbha) ຄວນມີຂະໜາດເທົ່າກັບຄື່ງໜຶ່ງຂອງຖານ, ແລະຝາຄວນວັດຕາມຂະໜາດຂອງ garbha ຢ່າງສົມສ່ວນ.
Verse 11
भित्तेरायाममानेन उत्सेधन्तु प्रकल्पयेत् भित्त्युच्छ्रायात्तु द्विगुणं शिखरं कल्पयेद् बुधः
ໃຫ້ໃຊ້ຄວາມຍາວຂອງຝາເປັນມາດຕາວັດ ແລ້ວກໍານົດຄວາມສູງ (elevation) ໃຫ້ສອດຄ່ອງ. ແລະຈາກຄວາມສູງຂອງຝາ ຊ່າງຜູ້ຮູ້ຄວນອອກແບບຊິຄະຣະ (śikhara) ໃຫ້ສູງເປັນສອງເທົ່າຂອງມາດຕານັ້ນ.
Verse 12
शिखरस्य तु तुर्येण भ्रमणं परिकल्पयेत् शिखरस्य चतुर्थेन व्यग्रतो मुखमण्डपं
ຄວນກໍານົດທາງເດີນວຽນຮອບ (bhramaṇa) ໃຫ້ເທົ່າກັບໜຶ່ງສ່ວນສີ່ຂອງຊິຄະຣະ (śikhara). ແລະມຸກຄະມັນດະປະ (mukhamaṇḍapa) ຫ້ອງໂຖງດ້ານໜ້າ ຄວນຈັດໃຫ້ມີຂະໜາດເທົ່າກັບໜຶ່ງສ່ວນສີ່ຂອງ śikhara ແລະຍື່ນອອກໄປດ້ານໜ້າ.
Verse 13
चत्युर्भागेण वा युतमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुर्भागेण संयुतमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः सम्यक् कुर्यात् प्रदक्षिणमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः द्वात्रिंशदन्तरे इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अष्टमांसेन गर्भस्य रथकानान्तु निर्गमः परिधेर्गुणभागेन रथकांस्तत्र कल्पयेत्
«ປະກອບດ້ວຍໜຶ່ງສ່ວນສີ່»—ດັ່ງນີ້ອ່ານໄດ້ໃນຕົ້ນສະບັບທີ່ຖືກໝາຍໄວ້ໜຶ່ງ; «ປະສົມກັບໜຶ່ງສ່ວນສີ່»—ດັ່ງນີ້ອ່ານໃນອີກຕົ້ນສະບັບ; «ຄວນເຮັດການວຽນຮອບໃຫ້ຖືກຕ້ອງ»—ດັ່ງນີ້ອ່ານໃນຕົ້ນສະບັບທີ່ໝາຍໄວ້; ແລະ «ໃນຊ່ອງຫ່າງສາມສິບສອງ»—ດັ່ງນີ້ອ່ານໃນຕົ້ນສະບັບທີ່ໝາຍໄວ້. ການຍື່ນອອກ (offset) ຂອງອົງປະກອບຮັດຖະກະ (rathaka) ຈາກແກນກາງຂອງ garbha ຄວນເປັນໜຶ່ງສ່ວນແປດ. ໃນນັ້ນ ຄວນຈັດສັດສ່ວນ ແລະກໍ່ສ້າງອົງປະກອບ rathaka ຕາມເສັ້ນຮອບ ໂດຍໃຊ້ສ່ວນແບ່ງທີ່ເໝາະສົມຂອງມັນ.
Verse 14
तत्तृतीयेण वा कुर्याद्रथकानान्तु निर्गमं वामत्रयं स्थापनीयं रथकत्रितये सदा
ຫຼືໂດຍໃຊ້ມາດຕາສ່ວນທີສາມ ຄວນຈັດການທາງອອກ/ສ່ວນຍື່ນອອກຂອງຣະຖະກາ; ແລະທາງຊ້າຍ ຄວນວາງເປັນຊຸດສາມໄວ້ເສມອ ສໍາລັບຣະຖະກາສາມອົງ.
Verse 15
शिखरार्थं हि सूत्राणि चत्वारि विनिपातयेत् शुकनाशोर्ध्वतः सूत्रं तिर्यग्भूतं निपातयेत्
ເພື່ອກໍານົດຊິຄະຣະ (śikhara) ຄວນປ່ອຍເຊືອກວັດ (ສາຍດິ່ງ) 4 ສາຍ. ເທິງ śukanāsa ຄວນປ່ອຍເຊືອກ 1 ສາຍທີ່ວາງແນວນອນ.
Verse 16
शिखरस्यार्धभागस्थं सिंहं तत्र तु कारयेत् शुकनासां स्थिरीकृत्य मध्यसन्धौ निधापयेत्
ຄວນໃຫ້ສ້າງຮູບສິງ (siṃha) ໄວ້ທີ່ນັ້ນ ໃຫ້ຢູ່ກາງຂອງຊິຄະຣະ (śikhara). ເມື່ອຍຶດ śukanāsā ໃຫ້ໝັ້ນຄົງແລ້ວ ຈຶ່ງວາງໃສ່ຮອຍຕໍ່ກາງ (madhya-sandhi).
Verse 17
अपरे च तथा पार्श्वं तद्वत् सूत्रं निधापयेत् तदूर्ध्वन्तु भवेद्वेदी सकण्टा मनसारकं
ອີກດ້ານໜຶ່ງກໍເຊັ່ນດຽວກັນ ຄວນວາງເຊືອກວັດຕາມວິທີເດີມ. ເທິງນັ້ນຈະເປັນເວດີ (vedī) ມີຄໍຍື່ນ (kaṇṭa) ແລະຈັດຕາມແບບ manasāra.
Verse 18
स्कन्धभग्नं न कर्तव्यं विकरालं तथैव च ऊर्ध्वं च वेदिकामानात् कलशं परिकल्पयेत्
ບໍ່ຄວນເຮັດໃຫ້ skandha (ບ່າ/ຄໍ) ແຕກຫັກ ແລະບໍ່ຄວນເຮັດໃຫ້ນ່າກົວ ຫຼືຜິດຮູບ. ຄວນກໍານົດ kalaśa ໃຫ້ສູງຂຶ້ນຕາມມາດຕາຂອງ vedī.
Verse 19
विस्ताराद्द्विगुणं द्वारं कर्तव्यं तु सुशोभनं उदुम्बरौ तदूर्ध्वञ्च न्यसेच्छाखां सुमङ्गलैः
ປະຕູຄວນສ້າງໃຫ້ງາມ ໂດຍໃຫ້ຄວາມສູງເປັນສອງເທົ່າຂອງຄວາມກວ້າງ. ໃຊ້ໄມ້ອຸດຸມບະຣະ (udumbara) ເປັນເສົາປະຕູ ແລະວາງກິ່ງໄມ້ມງຄົດໄວ້ເທິງເປັນນິມິດສຸພະມົງຄົນສູງສຸດ.
Verse 20
द्वारस्य तु चतुर्थांशे कार्यौ चण्डप्रचण्दकौ विश्वक्सेनवत्सदण्डौ शिखोर्ध्वोडुम्बरे श्रियं
ໃນສ່ວນໜຶ່ງໃນສີ່ຂອງປະຕູ ຄວນປັ້ນ/ຈັດວາງຜູ້ພິທັກອັນດຸຮ້າຍ ຈັນດະ (Caṇḍa) ແລະ ປະຈັນດະ (Pracaṇḍa); ພ້ອມທັງ ວິສະວັກເສນະ (Viśvaksena) ແລະ ວັດສະ-ດັນດະ (Vatsa-daṇḍa). ເທິງສຸດ ທີ່ຍອດປະຕູ (śikhara) ບນຄານໄມ້ອຸດຸມບະຣະ ຄວນປະດິດສະຖານ ສຣີ (Śrī/ລັກສະມີ) ເປັນປະທານແຫ່ງມົງຄົນ.
Verse 21
दिग्गजैः स्नाप्यमानान्तां घटेः साब्जां सुरूपिकां प्रासादस्य चतुर्थांशैः प्राकारस्योच्छ्रयो भवेत्
ໃນຕອນທ້າຍຂອງການປະດັບ ຄວນມີກະລະສະ (kalaśa) ຮູບງາມມີດອກບົວ ດັ່ງຖືກອາບນ້ຳໂດຍຊ້າງແຫ່ງທິດທັງຫຼາຍ. ແລະຄວາມສູງຂອງກຳແພງລ້ອມ (prākāra) ຄວນເປັນໜຶ່ງໃນສີ່ຂອງປຣາສາດ (prāsāda).
Verse 22
प्रासादात् पादहीनस्तु गोपुरस्योच्छ्रयो भवेत् पञ्चहस्तस्य देवस्य एकहस्ता तु पीठिका
ຄວາມສູງຂອງໂກປູຣະ (gopura) ຄວນຕ່ຳກວ່າປຣາສາດ (prāsāda) ໜຶ່ງປາດະ (pāda) ແມ່ນຂາດໄປໜຶ່ງໃນສີ່. ສຳລັບພະຮູບທີ່ສູງຫ້າຫັດສະຕະ (hastas) ຖານພີຖິກາ (pīṭhikā) ຄວນສູງໜຶ່ງຫັດສະຕະ (hasta).
Verse 23
गारुडं मण्डपञ्चाग्रे एकं भौमादिधाम च कुर्याद्धि प्रतिमायान्तु दिक्षु चाष्टमासु चोपरि
ທີ່ດ້ານໜ້າຂອງສ່ວນນຳຫ້າຊັ້ນຂອງມັນດະປະ (maṇḍapa) ຄວນສ້າງນິມິດ/ຮູບຂອງ ກະຣຸດ (Garuḍa) ໜຶ່ງອົງ; ແລະຄວນຈັດວາງສະຖານີພູມະ (bhūma) ແລະສະຖານີອື່ນໆຕາມທິດ. ແທ້ຈິງແລ້ວ ຮູບບູຊາຄວນວາງໃນແປດທິດ ແລະວາງເທິງຂຶ້ນໄປດ້ວຍ.
Verse 24
पूर्वे वराहं दक्षे च नृसिंहं श्रीधरं जले उत्तरे तु हयग्रीवनाग्नेय्यां जामदग्न्यकं
ທິດຕາເວັນອອກ ຄວນວາງ/ພິຈາລະນາ ວະຣາຫະ (Varāha); ທິດໃຕ້ ນະຣະສິງຫະ (Narasiṃha); ທິດນ້ຳ (ທິດຕາເວັນຕົກ) ສຣີທະຣະ (Śrīdhara); ທິດເໜືອ ຫະຍະກຣີວະ (Hayagrīva); ແລະທິດອາກເນຍ (ພາກອັກນິ) ຊາມະດັກນຍະ (Jāmadagnya—Paraśurāma)។
Verse 25
तत्तुरीयेणेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः नैरृत्यां रामकं वायौ वामनं वासुदेवकं ईशे प्रासादरचना देया वस्वर्ककादिभिः द्वारस्य चाष्टमाद्यंशं त्यत्का बेधो न दोषभाक्
«ດ້ວຍສ່ວນທີສີ່»—ເປັນຂໍ້ອ່ານຕາມສຳນວນຕົ້ນສະບັບທີ່ຖືກໝາຍໄວ້. ທິດໄນຣຶຕຍະ (ຕາເວັນຕົກໃຕ້) ຄວນກຳນົດແບບ/ແຜນທີ່ເອີ້ນວ່າ Rāmaka; ທິດວາຍຸ (ຕາເວັນຕົກເໜືອ) ແບບ Vāmana; ແລະແບບ Vāsudevaka. ທິດອີສານ (ຕາເວັນອອກເໜືອ) ຄວນວາງໂຄງສ້າງປຣາສາດດ້ວຍມາດຕາ/ໜ່ວຍວັດເລີ່ມຈາກ Vasu, Arka ແລະອື່ນໆ. ຖ້າລະເວັ້ນສ່ວນ 1/8 ຕົ້ນຂອງປະຕູ ແລ້ວເຮັດຮູ/ການເຈາະ (bedha) ກໍບໍ່ເປັນ दोषभाक् ຄືບໍ່ເກີດຂໍ້ບົກພ່ອງພິທີກຳ/ໂຄງສ້າງ।
Frequently Asked Questions
A modular proportional system: square site planning (16-part division and 81-pada grid), garbha derived from piṇḍikā, śikhara set at twice the wall-height, and standardized ratios for pradakṣiṇā/bhramaṇa, doorway geometry, prākāra, and gopura.
It frames temple-building as applied dharma: correct proportion, orientation, deity-placement, and auspicious installations convert craftsmanship into ritual order, making built space a support for pūjā, pradakṣiṇā, and disciplined devotion aligned with mokṣa.
Doorway guardians (Caṇḍa, Pracaṇḍa), Viśvaksena, Śrī above the crest, kalaśa imagery with diggajas, and directional placements including Varāha (east), Narasiṃha (south), Śrīdhara (west/water-direction), Hayagrīva (north), and Jāmadagnya (south-east), with additional quarter-specific types noted.
Yes. The text explicitly records variant readings for fractional measures (e.g., “by the fourth part,” “joined with one-fourth,” and interval notes), indicating that precise proportioning depends on vetted recension and the architect’s calibrated application.