Adhyaya 78: Names of the Four Directional Mountain-Kings and Their Lakes (Rudra’s Geographical Description)
Caturdiśaḥ Śailendrāḥ Sarasāṃś ca Nāmāni (Rudroktā Bhūgolīya-Vistṛtiḥ)
Ancient-Geography
ವರಾಹ–ಪೃಥಿವೀ ಸಂವಾದದ ವಿಶಾಲ ಹಿನ್ನೆಲೆಯೊಳಗೆ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ರುದ್ರನು ಪವಿತ್ರ ಭೂಗೋಳದ ಉಪದೇಶಾತ್ಮಕ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕಿನ ಶೈಲೆಂದ್ರರ ಹೆಸರುಗಳು—ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಚೈತ್ರರಥ, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಗಂಧಮಾದನ, ಹಾಗೆಯೇ ಇತರ ದಿಕ್ಕಿನ ಪರ್ವತಪ್ರದೇಶಗಳು—ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಸರೋವರಗಳು: ಪೂರ್ವದ ಅರುಣೋದ, ದಕ್ಷಿಣದ ಮಾನಸ, ಪಶ್ಚಿಮದ ಅಸಿತೋದ, ಉತ್ತರದ ಮಹಾಭದ್ರ—ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲರವ, ಸುಗಂಧ ಶೀತಲ ಗಾಳಿ, ಪದ್ಮಪೂರ್ಣ ಜಲ, ವನಕುಂಜಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಪ್ಸರಸರು ವಿಹರಿಸುವ ಸಮೃದ್ಧಿ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ನಂತರ ಪ್ರತಿದಿಕ್ಕಿನ ಅನೇಕ ಉಪಪರ್ವತಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿ, ಭೂಮಿಯ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ, ಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಜೀವಧಾರಕ ಜಲಸಂಪತ್ತಿನ ಸ್ಮರಣೀಯ ಭೂ-ಜಲ ನಕ್ಷೆಯಂತೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 78
Verse 1
रुद्र उवाच । तथा चतुर्णां वक्ष्यामि शैलेन्द्राणां यथाक्रमम् । अनुविध्यानि रम्याणि विहङ्गैः कूजितानि च ॥ ७८.१ ॥
ರುದ್ರನು ಹೇಳಿದರು—ಈಗ ನಾನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ಪರ್ವತಾಧಿಪತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅವು ರಮಣೀಯ ಪರ್ವತಪ್ರದೇಶಗಳು; ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕೂಜಿತಧ್ವನಿಯಿಂದ ನಿನಾದಿಸುತ್ತವೆ.
Verse 2
अनेकपक्षियुक्तात्मशृङ्गाणि सुबाहूनि च । देवानां दिव्यनारीभिः समं क्रीडामयानि च ॥ ७८.२ ॥
ಅವು ಅನೇಕ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧ, ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತ, ಸುಬಾಹುಗಳಂತೆ ಸುಂದರ ಪ್ರಕ್ಷೇಪಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ; ದೇವರುಗಳು ದಿವ್ಯನಾರಿಯರೊಂದಿಗೆ ಕ್ರೀಡಿಸುವ ಸ್ಥಳಗಳೂ ಆಗಿವೆ.
Verse 3
किन्नरोद्गीतघुष्टानि शीतमन्दसुगन्धिभिः । पवनैः सेव्यमानानि रमणीयतराणि च ॥ ७८.३ ॥
ಅವು ಕಿನ್ನರರ ಗೀತಗಳಿಂದ ನಿನಾದಿಸುತ್ತವೆ; ಶೀತಲ, ಮೃದು, ಸುಗಂಧ ಪವನಗಳು ಅವನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದರಿಂದ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ರಮಣೀಯವಾಗಿವೆ.
Verse 4
चतुर्द्दिक्षु विराजन्ते नामतः शृणुतानघाः । पूर्वे चैत्ररथं नाम दक्षिणे गन्धमादनम् । प्रभावेण सुतोयानि नवखण्डयुतानि च ॥ ७८.४ ॥
ಅವು ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತವೆ—ಓ ನಿರಪರಾಧಿಗಳೇ, ಅವುಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿರಿ. ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ‘ಚೈತ್ರರಥ’, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ‘ಗಂಧಮಾದನ’. ಅವುಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಸುಂದರ ಜಲಪ್ರವಾಹಗಳು ಮತ್ತು ಒಂಬತ್ತು ಖಂಡಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪ್ರದೇಶಗಳೂ ಇವೆ.
Verse 5
वनषण्डांस्तथाक्रम्य देवता ललनायुताः । यत्र क्रीडन्ति चोद्देशे मुदा परमया युताः ॥ ७८.५ ॥
ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ವನಗುಚ್ಛಗಳನ್ನು ದಾಟಿ, ದೇವತೆಗಳು—ಲಲನಿಯರೊಂದಿಗೆ—ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪರಮಾನಂದದಿಂದ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಾರೆ.
Verse 6
अनुबन्धानि रम्याणि विहगैः कूजितानि च । रत्नोपकीर्णतीर्थानि महापुण्यजलानि च ॥ ७८.६ ॥
ಅಲ್ಲಿ ರಮ್ಯವಾಗಿ ಸಂಪರ್ಕಗೊಂಡ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ, ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕೂಜಿತದಿಂದ ತುಂಬಿವೆ; ರತ್ನಗಳಿಂದ ಚದುರಿದ ತೀರ್ಥಘಟ್ಟಗಳೂ, ಮಹಾಪುಣ್ಯದಾಯಕ ಜಲಗಳೂ ಇವೆ।
Verse 7
अनेकजलयन्त्रैश्च नादितानि महान्ति च । शाखाभिर्लम्बमानाभी रुवत्पक्षिकुलालिभिः ॥ ७८.७ ॥
ಅನೇಕ ಜಲಯಂತ್ರಗಳಿಂದ ಆ ಮಹಾಸ್ಥಳಗಳು ಘೋಷದಿಂದ ನಾದಿಸುತ್ತವೆ; ತೂಗುವ ಕೊಂಬೆಗಳೊಂದಿಗೆ, ಕೂಗುವ ಪಕ್ಷಿಕುಲಗಳೂ ಗುಂಜಿಸುವ ಜೇನುನೊಣಗಳ ಗುಂಪುಗಳೂ ತುಂಬಿವೆ।
Verse 8
कमलोत्पलकह्लारशोभितानि सरांसि च । चतुर्षु तेषु गिरिषु नानागुणयुतेषु च ॥ ७८.८ ॥
ಕಮಲ, ನೀಲೋತ್ಪಲ ಮತ್ತು ಕಹ್ಲಾರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತವಾದ ಸರೋವರಗಳಿವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಆ ನಾಲ್ಕು ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿಯೂ—ನಾನಾ ಗುಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿವೆ।
Verse 9
अरुणोदं तु पूर्वेण दक्षिणे मानसṃ स्मृतम् । असितोदं पश्चिमे च महाभद्रं तथोत्तरे । कुमुदैः श्वेतकपिलैः कहलारैर्भूषितानि च ॥ ७८.९ ॥
ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಅರುಣೋದ, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಮಾನಸ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಅಸಿತೋದ, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಮಹಾಭದ್ರ। ಇವು ಶ್ವೇತ ಹಾಗೂ ಕಪಿಲ ಕுமುದಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಕಹ್ಲಾರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ।
Verse 10
अरुणोदयस्य ये शैलाः प्राच्याः वै नामतः स्मृताः । तान् कीर्त्यमानांस्तत्त्वेन शृणुध्वं गदतो मम ॥ ७८.१० ॥
ಅರುಣೋದಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಪೂರ್ವದ ಪರ್ವತಗಳು ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ನಾನು ಹೇಳುವಂತೆ ಅವನ್ನು ತತ್ತ್ವಸಹಿತವಾಗಿ ಕೇಳಿರಿ।
Verse 11
विकङ्को मणिशृङ्गश्च सुपात्रश्चोपलो महान् । महानीलोऽथ कुम्भश्च सुबिन्दुर्मदनस्तथा ॥ ७८.११ ॥
ಇವು—ವಿಕಙ್ಕ, ಮಣಿಶೃಂಗ, ಸುಪಾತ್ರ ಮತ್ತು ಮಹೋಪಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಮಹಾನೀಲ, ನಂತರ ಕುಂಭ, ಸುಬಿಂದು ಮತ್ತು ಮದನ.
Verse 12
वेणुनद्धः सुमेदाश्च निषधो देवपर्वतः । इत्येते पर्वतवराः पुण्याश्च गिरयोऽपरे ॥ ७८.१२ ॥
ವೇಣುನದ್ದ, ಸುಮೇದಾ, ನಿಷಧ ಮತ್ತು ದೇವಪರ್ವತ—ಇವು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತಗಳು; ಇನ್ನೂ ಪುಣ್ಯಕರವಾದ ಇತರ ಗಿರಿಗಳೂ ಇವೆ.
Verse 13
पूर्वेण मन्दरात् सिद्धाः पर्वताश्च मदायुताः । सरसो मानसस्येह दक्षिणेन महाचलाः ॥ ७८.१३ ॥
ಮಂದರ ಪರ್ವತದ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧರು ಹಾಗೂ ಮದಮತ್ತ ಗಜಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಪರ್ವತಗಳಿವೆ; ಮತ್ತು ಮಾನಸಸರೋವರದ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಮಹಾಚಲಶ್ರೇಣಿಗಳು ಇವೆ.
Verse 14
ये कीर्तिता मया तुभ्यं नामतस्तान्निबोधत । शैलस्त्रिशिराश्चैव शिशिरश्चाचलोत्तमः ॥ ७८.१४ ॥
ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕೀರ್ತಿಸಿದವುಗಳನ್ನು ಹೆಸರಿನಂತೆ ತಿಳಿದುಕೋ—ಶೈಲ, ತ್ರಿಶಿರ, ಮತ್ತು ಶಿಶಿರ; ಅಚಲ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ।
Verse 15
कपिश्च शतमक्षश्च तुरगश्चैव सानुमान् । ताम्राहश्च विषश्चैव तथा श्वेतोदनो गिरिः ॥ ७८.१५ ॥
ಕಪಿ, ಶತಮಕ್ಷ, ತುರಗ ಮತ್ತು ಸಾನುಮಾನ; ಹಾಗೆಯೇ ತಾಮ್ರಾಹ, ವಿಷ, ಮತ್ತು ಶ್ವೇತೋದನ ಎಂಬ ಗಿರಿಯೂ ಇದೆ.
Verse 16
समूलश्चैव सरलॊ रत्नकेतुश्च पर्वतः । एकमूलो महाशृङ्गो गजमूलोऽपि शावकः ॥ ७८.१६ ॥
‘ಸಮೂಲ’ ಎಂಬ ಸರಲ ಮತ್ತು ‘ರತ್ನಕೇತು’ ಎಂಬ ಪರ್ವತವಿದೆ; ‘ಏಕಮೂಲ’ ಎಂಬ ಮಹಾಶೃಂಗ ಹಾಗೂ ‘ಗಜಮೂಲ’ ಎಂಬ ಶಾವಕವೂ ಇದೆ।
Verse 17
पञ्चशैलश्च कैलासो हिमवानचलोत्तमः । उत्तराः ये महाशैलास्तान् वक्ष्यामि निबोधत ॥ ७८.१७ ॥
ಪಂಚಶೈಲ, ಕೈಲಾಸ ಮತ್ತು ಹಿಮವಾನ್—ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಈಗ ಉತ್ತರದ ಮಹಾಶೈಲಗಳನ್ನು ನಾನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತೇನೆ; ಗಮನದಿಂದ ಕೇಳಿರಿ।
Verse 18
कपिलः पिङ्गलो भद्रः सरसश्च महाचलः । कुमुदो मधुमांश्चैव गर्जनो मर्कटस्तथा ॥ ७८.१८ ॥
ಕಪಿಲ, ಪಿಂಗಲ, ಭದ್ರ, ಸರಸ; ಹಾಗೆಯೇ ಮಹಾಚಲ; ಕುಮುದ, ಮಧುಮಾಂಶ; ಅದೇ ರೀತಿ ಗರ್ಜನ ಮತ್ತು ಮರ್ಕಟ ಎಂಬ ಪರ್ವತಗಳು ಇವೆ।
Verse 19
कृष्णश्च पाण्डवश्चैव सहस्रशिरसस्तथा । पारियात्रश्च शैलेन्द्रः शृङ्गवानचलोत्तमः । इत्येते पर्वतवराः श्रीमन्तः पश्चिमे स्मृताः ॥ ७८.१९ ॥
ಕೃಷ್ಣ, ಪಾಂಡವ ಮತ್ತು ಸಹಸ್ರಶಿರಸ್; ಹಾಗೆಯೇ ಶೈಲೆಂದ್ರ ಪಾರಿಯಾತ್ರ ಮತ್ತು ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶೃಂಗವಾನ್—ಇವರು ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಂತ ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠರೆಂದು ಸ್ಮೃತರು।
Verse 20
महाभद्रस्य सरस उत्तरॆण द्विजोत्तमाः । ये पर्वताः स्थिताः विप्रास्तान् वक्ष्यामि निबोधत ॥ ७८.२० ॥
ಹೇ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ ವಿಪ್ರರೇ! ಮಹಾಭದ್ರ ಸರೋವರದ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಗಮನದಿಂದ ಕೇಳಿರಿ।
Verse 21
हंसकूटो महाशैलो वृषहंसश्च पर्वतः । कपिञ्जलश्च शैलेन्द्र इन्द्रशैलश्च सानुमान् ॥ ७८.२१ ॥
(ಅಲ್ಲಿ) ಹಂಸಕೂಟ ಮಹಾಶೈಲ, ವೃಷಹಂಸ ಪರ್ವತ, ಕಪಿಞ್ಜಲ ಶೈಲೆಂದ್ರ, ಮತ್ತು ಶಿಖರಗಳೊಡನೆ ಇರುವ ಇಂದ್ರಶೈಲ ಪರ್ವತಗಳಿವೆ।
Verse 22
नीलः कनकशृङ्गश्च शतशृङ्गश्च पर्वतः । पुष्करो मेघशैलोऽथ विरजाश्चाचलोत्तमः । जारुचिश्चैव शैलेन्द्र इत्येते उत्तराः स्मृताः ॥ ७८.२२ ॥
(ಉತ್ತರದ ಪರ್ವತಗಳು) ನೀಲ, ಕನಕಶೃಂಗ, ಶತಶೃಂಗ; ಪುಷ್ಕರ; ಮೇಘಶೈಲ; ವಿರಜಾ ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಚಲ; ಮತ್ತು ಜಾರುಚಿ ಶೈಲೆಂದ್ರ—ಇವು ಉತ್ತರದವೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ।
Verse 23
इत्येतॆषां तु मुख्यानामुत्तरेषु यथाक्रमम् । स्थलीरन्तरद्रोण्यश्च सरांसि च निबोधत ॥ ७८.२३ ॥
ಈ ಪ್ರಮುಖ (ಪರ್ವತಗಳ) ಕುರಿತು, ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಮತಟ್ಟು ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಒಳದ್ರೋಣಿಗಳು (ಕಣಿವೆ-ಕುಂಡಗಳು) ಮತ್ತು ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಿರಿ।
Frequently Asked Questions
Rather than prescribing a direct social rule, the text frames Earth’s stability through ordered geography: named mountains and lakes function as a schematic of terrestrial structure. The implicit instruction is that maintaining the integrity of waters (saras, tīrthas) and forested habitats sustains a balanced world, aligning sacred order with environmental continuity.
No explicit tithi, lunar phase, vrata timing, or seasonal ritual calendar is given in the cited passage. The chapter instead uses ecological descriptors—cool, fragrant breezes and blooming lotus-lakes—as atmospheric markers of a flourishing landscape rather than a dated ritual schedule.
Environmental balance is conveyed through hydrological and habitat imagery: lakes filled with lotuses (kamala, utpala, kahlāra), bird-rich groves, and clean, meritorious waters. By cataloguing lakes and mountains as interlinked systems across the four directions, the narrative presents Earth (Pṛthivī) as upheld by coherent water–forest–mountain networks, a model readily interpretable as early ecological ethics.
The principal cultural figure explicitly speaking is Rudra, who delivers the geographic enumeration. No royal dynasties, administrative lineages, or named human sages are foregrounded in this excerpt beyond the generic address to dvijottamas/vipras; the emphasis remains on place-names and landscape taxonomy.