Adhyaya 61
Varaha PuranaAdhyaya 6112 Shlokas

Adhyaya 61: The Observance for the Fulfilment of Desires: Worship of Keśava in the Form of Guha (Kumāra)

Kāmavrata (Guha-rūpeṇa Keśava-pūjā) Vidhiḥ

Ritual-Manual (Vrata-vidhi) / Royal-Ethics (Kingship restoration motif)

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವರಾಹ–ಪೃಥಿವೀ ಸಂವಾದದೊಳಗೆ ಋಷಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಒಬ್ಬ ನೃಪನಿಗೆ ಕಾಮಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ‘ಕಾಮವ್ರತ’ ವಿಧಿಯನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ವರ್ಷ ಫಲಾಹಾರ, ವಾಕ್-ನಿಯಮ/ಮೌನ ಮತ್ತು ಪೌಷ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ತಿಥಿಗಳಂತೆ ಕಾಲನಿಯಮ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವಂತೆ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಗ್ನಿಕಾರ್ಯ ಸಹಿತ ಗುಹಾ (ಕುಮಾರ) ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕೇಶವನ ಪೂಜೆ, ಹಾಗೂ ಷಣ್ಮುಖ/ಸ್ಕಂದ/ಕಾರ್ತ್ತಿಕೇಯ ಸಂಬಂಧಿತ ನಾಮಾವಳಿಯ ಜಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ, ಸ್ವರ್ಣ ಷಣ್ಮುಖ ಪ್ರತಿಮಾದಾನ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಪೂರ್ವಕ ದಾನ; ನಲ ಮೊದಲಾದ ಸ್ಥಾನಚ್ಯುತ ರಾಜರ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳಿಂದ ಐಶ್ವರ್ಯ, ವಂಶವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಸ್ಥೈರ್ಯ ಪುನಃಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಈ ವ್ರತ ಉಪಾಯವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ।

Primary Speakers

VarāhaPṛthivīAgastyaMahārāja (unnamed king)

Key Concepts

kāmavrata (desire-fulfilment observance)tithi-based ritual calendrics (ṣaṣṭhī, caturthī, saptamī)phala-āhāra (fruit-based dietary restraint)vāg-yama (speech restraint)agni-kārya (fire-rite)Keśava as Guha (syncretic/identificatory worship)dāna and brāhmaṇa-bhojana (gift and feeding as completion rites)royal restoration narrative (rājya-prāpti motif)

Shlokas in Adhyaya 61

Verse 1

अगस्त्य उवाच । कामव्रतं महाराज शृणु मे गदतोऽधुना । येन कामाः समृद्ध्यन्ते मनसा चिन्तिता अपि ॥ ६१.१ ॥

ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಮಹಾರಾಜನೇ! ಈಗ ನನ್ನ ಮಾತಿನಿಂದ ಕಾಮವ್ರತವನ್ನು ಕೇಳು; ಇದರಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸಿದ ಆಸೆಗಳೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತವೆ.

Verse 2

षष्ठ्यां फलाशनो यस्तु वर्षमेकं व्रतं चरेत् । पौषमाससिते पक्षे चतुर्थ्यां कृतभोजनः ॥ ६१.२ ॥

ಷಷ್ಠಿಯಂದು ಫಲಾಹಾರದಿಂದ ಒಂದು ವರ್ಷ ಈ ವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸುವವನು, ಮತ್ತು ಪೌಷಮಾಸದ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಚತುರ್ಥಿಯಂದು ಭೋಜನ ಮಾಡುವವನು—ಇದೇ ವಿಧಿ.

Verse 3

षष्ठ्यां तु पारयेद् धीमान् प्रथमं तु फलं नृप । ततो भुञ्जीत यत्नेन वाग्यतः शुद्धमोदनम् ॥ ६१.३ ॥

ಓ ನೃಪನೇ! ಷಷ್ಠಿಯಂದು ಜ್ಞಾನಿಯು ವ್ರತಪಾರಣೆ ಮಾಡಬೇಕು—ಮೊದಲು ಫಲವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು; ನಂತರ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ, ವಾಕ್ಸಂಯಮದಿಂದ, ಶುದ್ಧ ಓದನ (ಬೇಯಿಸಿದ ಅಕ್ಕಿ) ಭುಂಜಿಸಬೇಕು.

Verse 4

ब्राह्मणैः सह राजेन्द्र अथवा केवलैः फलैः । तमेेकं दिवसं स्थित्वा सप्तम्यां पारयेन्नृप ॥ ६१.४ ॥

ಹೇ ರಾಜೇಂದ್ರ! ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಅಥವಾ ಕೇವಲ ಫಲಾಹಾರದಿಂದ ಒಂದು ದಿನ ವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸಿ, ಹೇ ನೃಪ, ಸಪ್ತಮೀ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ ಅದರ ಪಾರಣೆ ಮಾಡಬೇಕು।

Verse 5

अग्निकार्यं तु कुर्वीत गुहारूपेण केशवम् । पूजयित्वाभिधानॆन वर्षमेकं व्रतं चरेत् ॥ ६१.५ ॥

ಅಗ್ನಿಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು; ‘ಗುಹಾರೂಪ’ ಎಂಬ ನಾಮದಿಂದ ಕೇಶವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ಒಂದು ವರ್ಷ ವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸಬೇಕು।

Verse 6

षड्वक्त्र कार्त्तिक गुह सेनानी कृत्तिकासुत । कुमार स्कन्द इत्येवं पूज्यो विष्णुः स्वनामभिः ॥ ६१.६ ॥

‘ಷಡ್ವಕ್ತ್ರ, ಕಾರ್ತ್ತಿಕ, ಗುಹ, ಸೇನಾನೀ, ಕೃತ್ತಿಕಾಸುತ, ಕುಮಾರ, ಸ್ಕಂದ’—ಇಂತೆ ಸ್ವನಾಮಗಳಿಂದ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು।

Verse 7

समाप्तौ तु व्रतस्यास्य कुर्याद् ब्राह्मणभोजनम् । षण्मुखं सर्वसौवर्णं ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ ६१.७ ॥

ಈ ವ್ರತದ ಸಮಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ ಮಾಡಿಸಬೇಕು; ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಷಣ್ಮುಖ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು।

Verse 8

सर्वे कामाः समृद्ध्यन्तां मम देव कुमारक । त्वत्प्रसादादिमं भक्त्या गृह्यतां विप्र माचिरम् ॥ ६१.८ ॥

ಹೇ ದೇವಕುಮಾರ! ನನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಕಾಮನೆಗಳು ಸಫಲವಾಗಲಿ. ಹೇ ವಿಪ್ರ, ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಇದನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ವಿಳಂಬವಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ।

Verse 9

अनेन दत्त्वा मन्त्रेण ब्राह्मणाय सयुग्मकम् । ततः कामाः समृद्ध्यन्ते सर्वे वै इह जन्मनि ॥ ६१.९ ॥

ಈ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಯುಗ್ಮಸಹಿತ ದಾನವನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ನೀಡಿದ ಬಳಿಕ, ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲೇ ಎಲ್ಲಾ ಕಾಮನೆಗಳು ಸಮೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತವೆ.

Verse 10

अपुत्रो लभते पुत्रमधनो लभते धनम् । भ्रष्टराज्यो लभेद्राज्यं नात्र कार्या विचारणा ॥ ६१.१० ॥

ಪುತ್ರನಿಲ್ಲದವನು ಪುತ್ರನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಧನಹೀನನು ಧನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ—ಇಲ್ಲಿ ಸಂಶಯಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳವಿಲ್ಲ.

Verse 11

एतद् व्रतं पुरा चीर्णं नलेन नृपसत्तम । ऋतुपर्णस्य विषये वसता व्रतचर्यया ॥ ६१.११ ॥

ಓ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಈ ವ್ರತವನ್ನು ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ನಲನು ಋತುಪರ್ಣನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾ ವ್ರತಾಚರಣೆಯಿಂದ ನೆರವೇರಿಸಿದ್ದನು.

Verse 12

तथा राज्यच्युतैरन्यैर्बहुभिर्नृपसत्तमैः । पौराणिकं व्रतं चैव सिद्ध्यर्थं नृपसत्तम ॥ ६१.१२ ॥

ಓ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಹಾಗೆಯೇ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತರಾದ ಅನೇಕ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಜರು ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಈ ಪೌರಾಣಿಕ ವ್ರತವನ್ನೂ ಆಚರಿಸಿದರು.

Frequently Asked Questions

The chapter frames disciplined self-regulation (dietary restraint, controlled speech, and calendrically ordered practice) as a means to stabilize personal aims and social order; it further presents dāna and feeding brāhmaṇas as completion acts that redistribute resources, supporting communal equilibrium understood as beneficial to Pṛthivī’s sustained order.

The vrata is to be observed for one year (varṣam ekaṃ). Specific tithis are named: ṣaṣṭhī (as a key fasting/fruit regimen day and also as a concluding marker), caturthī in the śukla pakṣa of Pauṣa (Pauṣamāsa-site pakṣe) with kṛta-bhojana, and saptamī as a completion/transition point (pārayet).

Although it does not explicitly discuss landscapes or ecology in the provided verses, the text implicitly links Pṛthivī’s balance to human conduct: regulated consumption (phala-āhāra), restraint (vāg-yama), and structured giving (dāna, brāhmaṇa-bhojana) are presented as practices that reduce excess, formalize resource circulation, and reinforce social stability—an indirect model of terrestrial stewardship within the Purāṇic ethic.

Agastya appears as the instructing sage. The exemplum cites King Nala (nṛpa-sattama) and mentions Ṛtuparṇa (as the ruler in whose domain Nala resided), along with a generalized reference to other kings who had lost their kingdoms (rājya-cyuta) and sought success through the vrata.