Adhyaya 19: The Manifestation of Katyayani (Durga) and the Humbling of the Vindhya by Agastya
कात्यायनी-प्रादुर्भावः तथा विन्ध्य-निम्नीकरणम् (Kātyāyanī-Prādurbhāvaḥ tathā Vindhya-Nimnīkaraṇam)
Humbling of the Vindhya by Agastya
ಪೂಲಸ್ತ್ಯ–ನಾರದ ಸಂವಾದದ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಹಿಷಾಸುರನಿಂದ ಸೋತ ದೇವತೆಗಳು ವಿಷ್ಣು (ಶ್ರೀಪತಿ, ಚಕ್ರಧರ) ಮತ್ತು ಶಂಕರನ ಶರಣಿಗೆ ಒಂದೇ ವೇಳೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಹರಿ–ಹರ ಸಮನ್ವಯ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರ ಸಂಯುಕ್ತ ಕ್ರೋಧ ಹಾಗೂ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಪರ್ವತಸಮಾನ ಏಕ ತೇಜಸ್ಸು ಉದ್ಭವಿಸಿ ಋಷಿ ಕಾತ್ಯಾಯನರ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಯೋಗವಿಶುದ್ಧ ದೇಹಧಾರಿಣಿ ಕಾತ್ಯಾಯನಿ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ದೇವಿಯ ರೂಪನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದೇವತೆಗಳ ಅಂಗಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಆಯುಧಗಳ ವಿತರಣೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ—ತ್ರಿಶೂಲ, ಚಕ್ರ, ಶಂಖ, ಧನುಸ್ಸು, ವಜ್ರ, ದಂಡ, ಗದೆ, ಖಡ್ಗ, ಆಭರಣ, ಮಾಲೆಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ—ಅವಳು ಸರ್ವದೇವಶಕ್ತಿಯ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ರೂಪವೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ವಿನ್ಧ್ಯ ಪರ್ವತ ಸೂರ್ಯನ ಗತಿಯನ್ನು ತಡೆಯುವಾಗ, ಅಗಸ್ತ್ಯರ ವ್ರತದಿಂದ ವಿನ್ಧ್ಯ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ತಗ್ಗಿ ‘ನೀಚಶೃಂಗ’ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಕಾರಣ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಿನ್ಧ್ಯ ದೇವೀಸ್ಥಾನವಾಗಿ ಪವಿತ್ರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ದಾನವ-ನಾಶಾರ್ಥ ವಿನ್ಧ್ಯಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಕಾತ್ಯಾಯನಿ/ದುರ್ಗೆಯ ಸ್ಥಾಪನೆ ಆಗುತ್ತದೆ; ದೇವ, ಸಿದ್ಧ, ವಿದ್ಯಾಧರ, ಭೂತ ಹಾಗೂ ಅಪ್ಸರೆಯರು ಸ್ತುತಿ-ಹರ್ಷದಿಂದ ಸಮಾಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ।
Divine Beings
Sacred Geography
Mortal & Asura Figures
Key Content Points
- Devas, routed by Mahiṣāsura, seek refuge jointly in Viṣṇu and Śiva; the episode foregrounds syncretic theology (Hari–Hara cooperation) within the Pulastya–Nārada narrative frame.
- A unified tejas, aggregated from major deities, is entrusted to sage Kātyāyana; Kātyāyanī manifests with explicit iconographic detailing (multiple limbs, tri-netra, and deity-derived bodily attributes).
- Weapon-bestowal catalogue: trident, discus, conch, bow, vajra, staff, mace, sword, ornaments, garlands—establishing a pan-deva armamentarium for the Goddess’ asura-slaying mission.
- Topographical myth: Vindhya halts Sūrya’s course; Agastya compels Vindhya to remain lowered until his return, explaining the mountain’s ‘nīcaśṛṅga’ state and sanctifying Vindhya as a Devi-sthāna.
- Kātyāyanī/Durgā is stationed on Vindhya’s upper peak for dānava-nāśana; celestial beings (devas, siddhas, vidyādharas, bhūtas, apsarases) gather in praise and relief.
Shlokas in Adhyaya 19
Verse 2
इति श्रीवामनपुराणे अष्टादशो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच ततस्तु देवा महिषेम निर्जिताः स्थानानि संत्यज्य सवाहनायुधाः जग्मुः पुरस्कृत्य रिचामहं ते द्रष्टुं तदा चक्रधरं श्रियः पतिम् // वम्प्_19.1 गत्वा त्वपश्यंश्च मिथः सुरोत्तमौ स्थितौ खगेन्द्रासनशङ्करौ हि दृष्टावा प्रणम्यैव च सिद्दिसाधकौ न्यवेदयंस्तन्महिषादिचेष्टितम्
ಪುಲಸ್ತ್ಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆಮೇಲೆ ಮಹಿಷನಿಂದ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದೇವರುಗಳು ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ವಾಹನಗಳು ಮತ್ತು ಆಯುಧಗಳೊಂದಿಗೆ, ಋಚಾಮಹ (ಬ್ರಹ್ಮ)ನನ್ನು ಮುಂಚಿಟ್ಟು, ಚಕ್ರಧಾರಿ ಶ್ರೀಪತಿ (ವಿಷ್ಣು)ನ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಇಬ್ಬರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೇವರನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ನಿಂತಿರುವಂತೆ ಕಂಡರು—ಖಗೇಂದ್ರಾಸನಸ್ಥ ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಶಂಕರ. ಅವರನ್ನು ನೋಡಿ ಸಿದ್ಧಿಸಾಧಕ ದೇವರುಗಳು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಮಹಿಷಾದಿಗಳ ಚೇಷ್ಟೆಗಳನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದರು.
Verse 3
प्रभो ऽश्विसूर्येन्द्वनिलाग्निवेधसां जलेशशक्रादिषु चाधिकारान् आक्रम्य नाकात्तु निराकृता वयं कृतावनिस्था महिषासुरेण
ಪ್ರಭೋ! ಅಶ್ವಿನರು, ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ, ವಿಧಾತ (ಬ್ರಹ್ಮ), ವರುಣ, ಇಂದ್ರ ಮೊದಲಾದವರ ಅಧಿಕಾರಗಳು ಹಾಗೂ ಪದವಿಗಳನ್ನು ಮಹಿಷಾಸುರನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡನು; ನಮ್ಮನ್ನು ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದನು.
Verse 4
एतद् भवन्तौ शरणागतानां श्रुत्वा वचो ब्रूत हितं सुराणाम् न चेद् व्रजामो ऽद्य रसातलं हि संकाल्यमाना युधि दानवेन
ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ಇಬ್ಬರೂ, ಶರಣಾಗತರಾದ ನಮ್ಮ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ದೇವರ ಹಿತಕರವಾದ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳಿರಿ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ದಾನವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನುಚ್ಚುನೂರಾಗಿಸುವುದರಿಂದ ನಾವು ಇಂದುಲೇ ರಸಾತಲಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುವೆವು.
Verse 5
इत्थं मुरारिः सह शङ्करेण श्रुत्वा वचो विप्लुतचेतसस्तान् दृष्ट्वाथ चक्रे सहसैव कोपं कालाग्निकल्पो हरिरव्ययात्मा
ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಮುರಾರಿ (ವಿಷ್ಣು) ಶಂಕರನೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಕುಲ ದೇವತೆಗಳ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವರನ್ನು ನೋಡಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಕೋಪಗೊಂಡನು; ಅವ್ಯಯಸ್ವರೂಪ ಹರಿ ಕಾಲಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಚಂಡನಾದನು।
Verse 6
ततो ऽनुकोपान्मधुसूदनस्य सशङ्करस्यापि पितामहस्य तथैव शक्रादिषु दैवतेषु महर्द्धि तेजो वदनाद् विनिःसुतम्
ನಂತರ ಮಧುಸೂದನ (ವಿಷ್ಣು), ಶಂಕರ ಮತ್ತು ಪಿತಾಮಹ (ಬ್ರಹ್ಮ) ಇವರ ಅನುಕಂಪಾಮಯ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ, ಹಾಗೆಯೇ ಶಕ್ರ (ಇಂದ್ರ) ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಮಹಾರ್ಧಿಯ ತೇಜಸ್ಸು ಅವರ ಮುಖಗಳಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು।
Verse 7
तच्चैकतां पर्वतकूटसन्निभं जगाम तेजः प्रवराश्रम् मुने कात्यायनस्याप्रतिमस्य तेन महर्षिणा तेज उपाकृतं च
ಆ ತೇಜಸ್ಸು ಒಂದಾಗಿ ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತೆ ಘನರೂಪ ಪಡೆದು, ಹೇ ಶ್ರೇಷ್ಠಾಶ್ರಮದ ಮುನೇ, ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿತು; ಆಗ ಅಪ್ರತಿಮ ಮಹರ್ಷಿ ಕಾತ್ಯಾಯನನು ಆ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದನು।
Verse 8
तेनार्षिसृष्टेन च तेज-सा वृतं ज्वलत्प्रकाशार्कसहस्रतुल्यम् तस्माच्च जाता तरलायताक्षी कात्यायनी योगविशुद्धदेहा
ಋಷಿಯಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿ, ಸಾವಿರ ಸೂರ್ಯರ ಪ್ರಕಾಶದಂತೆ ಜ್ವಲಿಸುವ ಬೆಳಕಿನಿಂದ, ಅದರಿಂದಲೇ ವಿಶಾಲ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ನೇತ್ರಗಳಿರುವ, ಯೋಗದಿಂದ ಶುದ್ಧಗೊಂಡ ದೇಹವಳ್ಳ ಕಾತ್ಯಾಯನೀ ಜನಿಸಿದಳು।
Verse 9
माहेश्वराद् वक्त्रमथो बभूव नेत्रत्रयं पावकतेजसा च याम्येन केशा हरितेजसा च भुजास्तथाष्टादश संप्जज्ञिरे
ಮಹೇಶ್ವರನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಮುಖವು ಉಂಟಾಯಿತು; ಪಾವಕ (ಅಗ್ನಿ) ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಮೂರು ಕಣ್ಣುಗಳು ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿದವು. ಯಮನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೂದಲು ಹುಟ್ಟಿತು; ಹರಿ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಹದಿನೆಂಟು ಭುಜಗಳು ಜನಿಸಿದವು।
Verse 10
सौम्येन युग्मं स्तनयोः सुसंहतं मध्यं तथैन्द्रेण च तेजसाभवत् ऊरब चजङ्घे च नितम्बसंयुते जाते जलेशस्य तु तेजसा हि
ಸೌಮ್ಯ (ಸೋಮ)ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸುಸಂಹತವಾದ ಸ್ತನಯುಗ್ಮವು ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿತು; ಇಂದ್ರನ ಕಿರಣದಿಂದ ಮಧ್ಯ (ಕಟಿ) ಉಂಟಾಯಿತು. ಜಲೇಶ್ವರನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ನಿತಂಬಗಳೊಡನೆ ಊರುಗಳು ಮತ್ತು ಜಂಘೆಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾದವು.
Verse 11
पादो च लोकप्रपितामहस्य पद्माभिकोशप्रतिमौ बभूवतुः दिवाकराणमपि तेजसाङ्गुलीः कराङ्गुलीश्च वसुतेजसैव
ಲೋಕಗಳ ಮಹಾಪ್ರಪಿತಾಮಹನ ಪಾದಗಳು ಪದ್ಮಕೋಶದಂತೆ ಬಭೂವವು. ದಿವಾಕರರ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಾದಾಂಗುಳಿಗಳು ಉಂಟಾದವು; ವಸುಗಳ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೈಗಳ ಬೆರಳುಗಳೂ ಜನಿಸಿದವು.
Verse 13
प्रजापतीनां दशनाश्च तेजसा याक्षेण नासा श्रवणौ च मारुतात् साध्येन च भ्रयुगलं सुकान्तिमत् कन्दर्पबाणासनसन्निभं बभौ // वम्प्_19.12 तर्थार्षितेजोत्तममुत्तमं महन्नाम्ना पृथिव्यामभवत् प्रसिद्धम् कात्यायनीत्येव तदा बभौ सा नाम्ना च तेनैव जगत्प्रसिद्धा
ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವಳ ದಂತಗಳು ಉದ್ಭವಿಸಿದವು; ಯಕ್ಷನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ನಾಸೆ; ಮಾರುತನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಕಿವಿಗಳು. ಸಾಧ್ಯರ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವಳ ಭ್ರೂಯುಗಲವು ಸುಕಾಂತಿಮಯವಾಗಿ—ಕಂದರ್ಪನ ಧನುಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬಾಣಾಸನದಂತೆ ಸುಂದರ ವಕ್ರತೆಯೊಂದಿಗೆ—ಪ್ರಕಾಶಿಸಿತು. ಆ ಪರಮ ಮಹತ್ತಾದ ತೇಜಸ್ಸು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾಮದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು; ಆಗ ಅವಳು ‘ಕಾತ್ಯಾಯನೀ’ ಎಂಬ ನಾಮದಿಂದ ದೀಪ್ತಳಾಗಿ, ಅದೇ ನಾಮದಿಂದ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಖ್ಯಾತಳಾದಳು.
Verse 14
ददौ त्रिशूलं वरदस्त्रिशूली चक्रं मुरारिर्वरुणश्च शङ्खम् शक्तिं हुताशः श्वसनश्च चापं तूणौ तथाक्ष्य्यशरौ विवस्वान्
ವರದನಾದ ತ್ರಿಶೂಲಧಾರಿ (ಶಿವ) ತ್ರಿಶೂಲವನ್ನು ನೀಡಿದನು; ಮುರಾರಿ (ವಿಷ್ಣು) ಚಕ್ರವನ್ನು ನೀಡಿದನು; ವರುಣನು ಶಂಖವನ್ನು ನೀಡಿದನು. ಹುತಾಶ (ಅಗ್ನಿ) ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಿದನು; ಶ್ವಸನ (ವಾಯು) ಧನುಸ್ಸನ್ನು ನೀಡಿದನು; ವಿವಸ್ವಾನ್ (ಸೂರ್ಯ) ತೂಣೀರಗಳು ಮತ್ತು ಅಕ್ಷಯ್ಯ ಬಾಣಗಳನ್ನು ನೀಡಿದನು.
Verse 15
वज्रं तथेन्द्रः सह घण्टया च यमो ऽथ दण्डं धनदो गदां च ब्रह्मऽक्षमालां सकमण्डलुं च कालो ऽसिमुग्रं सह चर्मणा च
ಇಂದ್ರನು ಗಂಟೆಯೊಡನೆ ವಜ್ರವನ್ನು ನೀಡಿದನು; ಯಮನು ದಂಡವನ್ನು ನೀಡಿದನು; ಧನದ (ಕುಬೇರ) ಗದೆಯನ್ನು ನೀಡಿದನು. ಬ್ರಹ್ಮನು ಅಕ್ಷಮಾಲೆ ಮತ್ತು ಕಮಂಡಲುವನ್ನು ನೀಡಿದನು; ಕಾಲನು ಚರ್ಮದೊಡನೆ ಉಗ್ರ ಖಡ್ಗವನ್ನು ನೀಡಿದನು.
Verse 16
हारं च सोमः सह चामरेण मालं समुद्रो हिमवान् मृगेन्द्रम् चूडामणिं कुण्डलमर्द्धचन्द्रं प्रादात् कुठारं वसुशिल्पकर्त्ता
ಸೋಮನು ಚಾಮರದೊಡನೆ ಹಾರವನ್ನು ನೀಡಿದನು; ಸಮುದ್ರನು ಮಾಲೆಯನ್ನು ನೀಡಿದನು; ಹಿಮವಾನ್ ಸಿಂಹವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದನು. ಇತರರು ಚೂಡಾಮಣಿ, ಕುಂಡಲ ಮತ್ತು ಅರ್ಧಚಂದ್ರಾಭರಣವನ್ನು ನೀಡಿದರು; ವಸುಗಳ ದಿವ್ಯ ಶಿಲ್ಪಕರ್ತನು ಕುಠಾರವನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿದನು.
Verse 17
गन्धर्वराजो रजतानुलिप्तं पानस्य पूर्णं सदृशं च भाजनम् भुजङ्गहारं भुजगेश्वरो ऽपि अम्लानपुष्पामृतवः स्रजं च
ಗಂಧರ್ವರಾಜನು ಬೆಳ್ಳಿಯ ಲೇಪನಗೊಂಡ, ಪಾನಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ, ತುಂಬಿದ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ನೀಡಿದನು. ನಾಗಾಧಿಪತಿಯೂ ಸರ್ಪಹಾರವನ್ನು ಮತ್ತು ಅಮೃತವೃಕ್ಷದಿಂದ ಉಂಟಾದ, ಒಣಗದ ಪುಷ್ಪಮಾಲೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿದನು.
Verse 18
तदातितुष्टा सुरस्त्तमानां अट्टाट्टहासं मुमुचे त्रिनेत्रा तां तुष्टुवुर्देववराः सहेन्द्राः सविष्णुरुद्रेन्द्वनिलाग्निभास्कराः
ಆಗ ಆ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠರ ಮೇಲೆ ಅತ್ಯಂತ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ತ್ರಿನೇತ್ರನು ಭಾರೀ ಅಟ್ಟಹಾಸವನ್ನು ಹೊರಹಾಕಿದನು. ಇಂದ್ರನೊಡನೆ, ವಿಷ್ಣು, ರುದ್ರ, ಚಂದ್ರ, ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ ಸಹಿತ ದೇವವರರು ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು.
Verse 19
नमो ऽस्तु दैव्यै सुरपूजितायै या संस्थिता योगविशुद्धदेहा निद्रास्वरूपेण महीं वितत्य तृष्णा त्रपा क्षुद् भयदाथ कान्तिः
ದೇವರಿಂದ ಪೂಜಿತಳಾಗಿ, ಯೋಗದಿಂದ ವಿಶುದ್ಧ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಳಾದ ದಿವ್ಯ ದೇವಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಅವಳು ನಿದ್ರಾರೂಪವಾಗಿ ಭೂಮಿಯೆಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿ, ತೃಷ್ಣೆ, ಲಜ್ಜೆ, ಹಸಿವು, ಭಯ ಮತ್ತು ಕಾಂತಿಯೂ ಆಗಿದ್ದಾಳೆ.
Verse 20
श्रद्धा स्मृतिः पुष्टिरथो क्षमा च छाया च शक्तिः कमलालया च वृत्तिर्दया भ्रान्ति रथेह माया नमो ऽस्तु दैव्यै भवरूपिकायै
ಅವಳು ಶ್ರದ್ಧೆ, ಸ್ಮೃತಿ, ಪೋಷಣೆ ಮತ್ತು ಕ್ಷಮೆ; ಅವಳು ಛಾಯೆ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಮಲಾಲಯಾ (ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ನಿವಾಸ)ವೂ ಹೌದು. ಅವಳು ವೃತ್ತಿ, ದಯೆ, ಭ್ರಾಂತಿ—ಇಲ್ಲಿಯೇ ಅವಳು ಮಾಯೆ. ಭವರೂಪಿಣಿಯಾದ ದಿವ್ಯ ದೇವಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ.
Verse 21
ततः स्तुताः देववरैर्मृगेन्द्रमारुह्य देवी प्रगतावनीध्रम् विन्ध्यं महापर्वतमुच्चशृङ्गं चकार यं निम्नतरं त्वगस्त्यः
ಆಮೇಲೆ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠರಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದೇವಿ ಮೃಗೇಂದ್ರನಾದ ಸಿಂಹದ ಮೇಲೆ ಆರೋಹಿಸಿ ಪರ್ವತಧಾರಿಣಿಯಾದ ಭೂಮಿಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟಳು. ಅವಳು ಉನ್ನತ ಶೃಂಗಗಳ ಮಹಾವಿಂಧ್ಯ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋದಳು; ಅದನ್ನು ಭಗವಾನ್ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ತಗ್ಗಿಸಿದನು.
Verse 22
नारद उवाच किर्मथमद्रिं भगवानगस्त्यस्तं निम्नशृङ्गं कृतवान् महर्षिः कस्मै कृते केन च कारणेन एतद् वदस्वामलसत्त्ववृत्ते
ನಾರದನು ಹೇಳಿದರು—ಭಗವಾನ್ ಮಹರ್ಷಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಕಿರ್ಮಥ (ಅಂದರೆ ವಿಂಧ್ಯ) ಪರ್ವತವನ್ನು ಹೇಗೆ ನಿಮ್ನಶೃಂಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು? ಯಾರಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದನು? ಹೇ ಅಮಲಸತ್ತ್ವವೃತ್ತಿಯವನೇ, ಇದನ್ನು ಹೇಳು.
Verse 23
पुलस्त्य उवाच पुरा हि विन्ध्येन दिवाकरस्य गतिर्निरुद्धा गगनेचरस्य रविस्ततः कुमभभवं समेत्य होमावसाने वचनं बभाषे
ಪುಲಸ್ತ್ಯನು ಹೇಳಿದರು—ಹಿಂದೆ ವಿಂಧ್ಯನು ಆಕಾಶಚರನಾದ ದಿವಾಕರ ಸೂರ್ಯನ ಗತಿಯನ್ನು ತಡೆದನು. ಆಗ ರವಿ ಕುಂಭಭವನಾದ (ಅಗಸ್ತ್ಯನ) ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, ಹೋಮಾವಸಾನದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು.
Verse 24
समागतो ऽहं द्विज दूरतस्त्वां कुरुष्व मामुद्धरणं मुनीन्द्र ददस्व दानं मम यन्मनीषिनं चरामि येन त्रिदिवेषु निर्वृतः
ದಿವಾಕರನು ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ದ್ವಿಜ, ನಾನು ದೂರದಿಂದ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಹೇ ಮುನೀಂದ್ರ, ನನಗೆ ಉದ್ಧಾರ, ಅಂದರೆ ಕಷ್ಟನಿವಾರಣ ಮಾಡು. ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾದ ಆ ಜ್ಞಾನಪೂರ್ಣ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ದಾನವಾಗಿ ನೀಡು; ಅದರಿಂದ ನಾನು ತ್ರಿದಿವದಲ್ಲಿ ನಿರ್ವೃತನಾಗಿ ಸಂಚರಿಸಬಲ್ಲೆನು.
Verse 28
इत्थं दिवाकरवचो गुणसंप्रयोगि श्रुत्वा तदा कलशजो वचनं बभाषे दानं ददामि तव यन्मनसस्त्वभीष्टं नार्थि प्रयाति विमुखो मम कश्चिदेव // वम्प्_19.25 श्रुत्वा वचो ऽमृतमयं कलशोद्भवस्य प्राह प्रभुः करतले विनिधाय मूर्ध्नि एषो ऽद्य मे गिरिवरः प्ररुणाद्धि मार्गं विन्ध्यस्य निम्नकरणे भगवन् यतस्व वम्प्_19.26 इति रविवचनादथाह कुम्भजन्मा कुतमिति विद्धि मया हि नीचशृङ्गम् तव किरणजितो भविष्यते महीध्रो मम चरणसम्श्रितस्य का व्यथा ते // वम्प्_19.27 इत्येवमुक्त्वा कलशोद्भावस्तु सूर्यं हि संस्तूय विनम्य भक्त्या जगाम संत्यज्य हि दण्डकं हि विन्ध्याचलं वृद्ध्वपुर्महर्षिः
ಈ ರೀತಿ ದಿವಾಕರನ ಗುಣಸಂಪನ್ನ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಕಲಶಜನಾದ (ಅಗಸ್ತ್ಯನು) ಹೇಳಿದರು—“ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾದ ವರವನ್ನು ದಾನವಾಗಿ ನೀಡುತ್ತೇನೆ; ನನ್ನಿಂದ ಯಾವ ಯಾಚಕನೂ ನಿರಾಶನಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ.”
Verse 30
गत्वा वचः प्राह मुनिर्महीध्रं यास्ये महातीर्थवरं सुपुण्यम् वृद्धोस्मयशक्तश्च तवाधिरोढुं तस्माद् भवान् नीचतरो ऽस्तु सद्यः // वम्प्_19.29 इत्येवमुक्तो मुनिस्त्तमेन स नीचशृङ्गस्त्वभवन्महीध्रः समाक्रमच्चापि महर्षिमुक्यः प्रोल्लङ्घ्य विन्ध्यं त्विदमाह शैलम्
ಆಮೇಲೆ ಮುನಿಯು ಆ ಪರ್ವತದ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದನು— “ನಾನು ಅತ್ಯಂತ ಪುಣ್ಯಕರವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ವೃದ್ಧನು; ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಏರಲು ಅಶಕ್ತನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ತಕ್ಷಣವೇ ಕಡಿಮೆಯಾಗು.”
Verse 31
यावन्न भूयो निजमाव्रजामि महाश्रमं धौतवपुः सुतीर्थात् त्वया न तावत्त्विह वर्धितव्यं नो चेद् विशप्स्ये ऽहमवज्ञया ते
ನಾನು ಆ ಪುಣ್ಯತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ದೇಹವನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿ ನನ್ನ ಮಹಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಮತ್ತೆ ಬರುವವರೆಗೆ ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಬಾರದು; ಇಲ್ಲವಾದರೆ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿದರೆ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಶಪಿಸುವೆನು.
Verse 32
इत्येवमुक्त्वा भगवाञ्जगाम दिशं स याम्यां सहसान्तरिक्षम् आक्रम्य तस्थौ स हि तां तदाशां काले व्रजाम्यत्र यदा मुनीन्द्रः
ಇಂತೆಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಾನ್ ಮುನಿಯು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದನು. ಆ ದಿಕ್ಕನ್ನು ತಲುಪಿ ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತು— “ಕಾಲ ಬಂದಾಗ, ಮುನೀಂದ್ರನು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಾಗ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಹೋಗುವೆನು” ಎಂದು ಚಿಂತಿಸಿದನು.
Verse 33
तत्राश्रमं रम्यतरं हि कृत्वा संशुद्धजाम्बूनदतोरणान्तम् तत्राथ निक्षिप्य विदर्भपुत्रीं स्वमाश्रमं सौम्यमुपाजगाम
ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಅತ್ಯಂತ रम್ಯವಾದ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಶುದ್ಧ ಜಾಂಬೂನದ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತೋರಣವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದನು. ನಂತರ ವಿದರ್ಭರಾಜಕುಮಾರಿಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ, ತನ್ನ ಸೌಮ್ಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಮರಳಿದನು.
Verse 34
ऋतावृतौ पर्वकालेषु नित्यं तम्मबरे ह्याश्रममावसत् सः शेषं च कालं स हि दण्डकस्थस् तपश्चारामितकान्तिमान् मुनिः
ಋತುಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಪರ್ವಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ನಿತ್ಯವೂ ಆ ಉತ್ತಮ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಉಳಿದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದಂಡಕ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ ಆ ಮುನಿಯು ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತ, ಅಪಾರ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದನು.
Verse 35
विनन्ध्यो ऽपि दृष्ट्वा गगने महाश्रमं वृद्धिं न यात्येव भयान्महर्षेः नासौ निवृत्तेति मतिं विधाय स संस्थितो नीचतराग्रशृङ्गः
ವಿಂಧ್ಯ ಪರ್ವತವು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ಮಹರ್ಷಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನನ್ನು ಕಂಡು, ಮಹರ್ಷಿಯ ಭಯದಿಂದ ಮುಂದೆ ಬೆಳೆಯಲಿಲ್ಲ. “ಅವರು ಇನ್ನೂ ಮರಳಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ತನ್ನ ಶಿಖರವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ ಇಟ್ಟು ಸ್ಥಿರವಾಯಿತು.
Verse 36
एवं त्वगस्त्येन महाचलेन्द्रः स नीचशृङ्गे हि कृतो महर्षे तस्योर्ध्वशृङ्गे मुनिसंस्तुता सा दुर्गा स्थिता दानवनाशनार्थम्
ಈ ರೀತಿ, ಓ ಮಹರ್ಷೇ, ಮಹರ್ಷಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಆ ಮಹಾ ಪರ್ವತರಾಜನನ್ನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಕಡಿಮೆ ಶಿಖರವಿರುವವನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ಅದರ ಉನ್ನತ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಮುನಿಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದುರ್ಗಾದೇವಿ ದಾನವರ ನಾಶಾರ್ಥವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತಳಾಗಿ ನಿಂತಳು.
Verse 37
देवाश्च सिद्धाश्च महोरगाश्च विद्याधरा भूतगणाश्च सर्वे सर्वाप्सरोभिः प्रतिरामयन्तः कात्यायनीं तस्थुरपेतशोकाः
ದೇವರು, ಸಿದ್ಧರು, ಮಹೋರಗರು (ನಾಗರು), ವಿದ್ಯಾಧರರು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಭೂತಗಣಗಳು—ಎಲ್ಲಾ ಅಪ್ಸರೆಯರೊಂದಿಗೆ ಆನಂದಿಸುತ್ತ—ಶೋಕವಿಲ್ಲದೆ ಕಾತ್ಯಾಯನಿಯನ್ನು ಪರಿಚರಿಸಲು ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತರು.
Frequently Asked Questions
The devas approach Viṣṇu (Cakradhara, Śriyaḥpati) and Śaṅkara simultaneously, and the narrative treats their joint response as a single salvific agency. The ‘one tejas’ formed from multiple deities—prominently including Hari and Hara—models a syncretic theology in which sectarian powers are not competing but convergent, culminating in Kātyāyanī as the composite embodiment of divine energies.
The chapter functions as a topographical etiology for the Vindhya range: Vindhya obstructs Sūrya’s movement, and Agastya compels the mountain to remain ‘nīcaśṛṅga’ (lowered peak) until his return. This myth sacralizes Vindhya as a Devi-abode (Durgā/Kātyāyanī established on the summit) and explains a permanent landscape feature through ascetic authority and vow-based constraint.
This adhyāya does not advance the Bali–Vāmana cycle directly. Instead, it develops a parallel purāṇic theme—restoration of cosmic order through divine manifestation—by narrating the rise of Kātyāyanī for asura-dharma correction (Mahiṣāsura-vadha context) and by embedding a landscape-origin account (Vindhya–Agastya) within the Pulastya–Nārada framework.