Adhyaya 24

ನಾರಾಯಣನು ‘ಜ್ಞಾನ’ವೆಂದರೆ—ಕ್ಷೇತ್ರ (ದೇಹ-ಪ್ರಕೃತಿ) ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ವಿಭೇದಿಸಿ ತಿಳಿಯಿಸುವ ವಿವೇಕಬುದ್ಧಿ ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ವಾಸುದೇವನು ಪರಬ್ರಹ್ಮನೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ—ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಏಕ, ಅದ್ವೈತ, ನಿರ್ಗುಣ; ಬಳಿಕ ಕಾಲಶಕ್ತಿಯೊಡನೆ ಮಾಯೆ ಉದ್ಭವಿಸಿ ಕಂಪನದಿಂದ ಅನೇಕ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳು ಜನಿಸುತ್ತವೆ. ಒಂದು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮಹತ್, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ತ್ರಿಗುಣ-ವಿನ್ಯಾಸದಿಂದ ತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳು, ಮಹಾಭೂತಗಳು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ದೇವತಾತ್ಮಕ ಕಾರ್ಯಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗಿ, ಅವುಗಳ ಸಮಷ್ಟಿಯೇ ವಿರಾಟ್ ದೇಹ—ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತಿನ ಆಧಾರ. ವಿರಾಟದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮ (ರಜಸ್), ವಿಷ್ಣು (ಸತ್ತ್ವ) ಮತ್ತು ಹರ (ತಮಸ್) ಹಾಗೂ ಅವರ ಶಕ್ತಿಗಳು—ದುರ್ಗಾ, ಸಾವಿತ್ರಿ, ಶ್ರೀ—ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳ ಅಂಶರೂಪಗಳು ಬಹು ವಿಧವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತವೆ. ಏಕಸಮುದ್ರದ ಮಧ್ಯೆ ಕಮಲದ ಮೇಲೆ ಇರುವ ಬ್ರಹ್ಮನು ಮೊದಲಿಗೆ ಗೊಂದಲಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ‘ತಪೋ ತಪೋ’ ಎಂಬ ಅದೃಶ್ಯ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ವೈಕುಂಠದರ್ಶನ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ—ಅಲ್ಲಿ ಗುಣಬಂಧನವಿಲ್ಲ, ಮಾಯಾಭಯವಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ಚತುರ್ಭುಜ ವಾಸುದೇವನನ್ನು ದಿವ್ಯ ಪರಿವಾರದೊಂದಿಗೆ ಕಂಡು, ಪ್ರಜಾವಿಸರ್ಗಶಕ್ತಿಯ ವರ ಪಡೆದು, ವಿರಾಟ್-ಭಾವವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾ ಸೃಷ್ಟಿ ಮಾಡಲು ಉಪದೇಶ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮನು ಋಷಿಗಳು, ಕ್ರೋಧಜನ್ಯ ರುದ್ರಾವಿರ್ಭಾವ, ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳು, ವೇದಗಳು, ವರ್ಣಾಶ್ರಮಗಳು, ಜೀವ-ಲೋಕಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ದೇವರು-ಪಿತೃಗಳು ಮೊದಲಾದವರಿಗೆ ಹವಿಸ್/ಕವ್ಯಾದಿ ಅರ್ಪಣಗಳ ವಿಭಾಗವನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಧ್ಯಾಯಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಭೇದದಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ವೈವಿಧ್ಯ, ಸೀಮಾಭಂಗವಾದಾಗ ವಾಸುದೇವ ಅವತಾರದಿಂದ ಧರ್ಮವ್ಯವಸ್ಥೆ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ, ಹಾಗೂ ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ, ಪ್ರಕೃತಿ-ಪುರುಷ, ಮಾಯೆ, ಕಾಲಶಕ್ತಿ, ಅಕ್ಷರ, ಪರಮಾತ್ಮ ಲಕ್ಷಣಗಳ ವಿವೇಕವೇ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಎಂದು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ.