
ಈಶ್ವರನು ದೇವಿಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಶಂಡತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಇದು ಅಪೂರ್ವ ತೀರ್ಥ, ಸರ್ವಪಾಪಶಮನಕಾರಿ ಮತ್ತು ಇಷ್ಟಫಲಪ್ರದ. ಪೂರ್ವಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪಂಚಶಿರಸ್ಸುಳ್ಳವನು; ಒಂದು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರನು ಅವನ ಒಂದು ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಛೇದಿಸಿದನು. ಆ ರಕ್ತಪ್ರವಾಹಾದಿಗಳಿಂದ ಆ ಸ್ಥಳ ಪವಿತ್ರವಾಯಿತು; ಮಹಾತಾಳವೃಕ್ಷಗಳು ಉದ್ಭವಿಸಿದುದರಿಂದ ಅದು ತಾಳವನವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಈಶ್ವರನ ಕೈಗೆ ಕಪಾಲ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೂ ಅವನ ವೃಷಭಕ್ಕೂ ದೇಹ ಕಪ್ಪಾಗಿತು. ದೋಷಭಯದಿಂದ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಮಾಡಿದರೂ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಭಾರ ನಿವಾರಣೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ಪ್ರಭಾಸದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಮುಖ ಸರಸ್ವತಿ (ಪ್ರಾಚೀ ದೇವಿ) ದರ್ಶನವಾಯಿತು. ವೃಷಭನು ಸ್ನಾನಮಾಡಿದ ತಕ್ಷಣವೇ ಶ್ವೇತವರ್ಣನಾದನು; ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರನು ಹತ್ಯಾದೋಷದಿಂದ ವಿಮುಕ್ತನಾದನು. ಆಗ ಕಪಾಲ ಕೈಯಿಂದ ಬಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ಕಪಾಲಮೋಚನ ಲಿಂಗರೂಪವಾಗಿ ಸ್ಥಳ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಯಿತು. ನಂತರ ಪ್ರಾಚೀ ದೇವಿಯ ಸಮೀಪ ಶ್ರಾದ್ಧದ ವಿಧಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ—ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಮಹಾತೃಪ್ತಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆಶ್ವಯುಜ ಮಾಸ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ ಚತುರ್ದಶಿಯಲ್ಲಿ ವಿಧಿವಿಧಾನದಿಂದ, ಯೋಗ್ಯರಿಗೆ ಅನ್ನ, ಸ್ವರ್ಣ, ಮೊಸರು, ಕಂಬಳಿ ಮೊದಲಾದ ದಾನಗಳೊಂದಿಗೆ. ವೃಷಭನ ಶ್ವೇತತ್ವದಿಂದ ‘ಶಂಡತೀರ್ಥ’ ಎಂಬ ನಾಮಕರಣವೂ ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि शंडतीर्थमनुत्तमम् । सर्वपापोपशमनं सर्वकामफलप्रदम्
ಈಶ್ವರನು ಉವಾಚ—ನಂತರ, ಹೇ ಮಹಾದೇವಿ, ಅನುತ್ತಮವಾದ ಶಂಡತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕು; ಅದು ಸರ್ವಪಾಪಗಳನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಿ, ಸರ್ವಕಾಮಫಲವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ।
Verse 2
तस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमनाः प्रिये । पुरा पंचशिरा आसीद्ब्रह्मा लोकपितामहः
ಅದರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುವೆನು—ಹೇ ಪ್ರಿಯೆ, ಏಕಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೇಳು. ಪೂರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಲೋಕಪಿತಾಮಹನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪಂಚಶಿರಸ್ಸುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದನು।
Verse 3
शिरस्तस्य मया छिन्नं कस्मिंश्चित्कारणांतरे । तत्र गंधवती जाता ब्रह्मणः सा च शोणितैः
ಯಾವುದೋ ಕಾರಣಾಂತರದಿಂದ ನಾನು ಅವನ ಒಂದು ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಛೇದಿಸಿದೆನು. ಅದರಿಂದ ದುರ್ಗಂಧವು ಉಂಟಾಯಿತು; ಬ್ರಹ್ಮನ ರಕ್ತವೂ ಅಲ್ಲಿ ಹರಿಯಿತು.
Verse 4
तत्रोद्गता महातालास्तेन तालवनं स्मृतम् । अथ करतले लग्नं कपालं ब्रह्मणो मम
ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾತಾಳವೃಕ್ಷಗಳು ಮೊಳೆದು ಬಂದವು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ‘ತಾಳವನ’ವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮನ ಕಪಾಲವು ನನ್ನ ಕೈತಳದಲ್ಲಿ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿತು.
Verse 5
शरीरं कृष्णतां यातं मम चैव वृषस्य च । अथ तीर्थान्यनेकानि गतोहं पापशंकया
ನನ್ನ ದೇಹವೂ ನನ್ನ ವೃಷಭವೂ ಕಪ್ಪಾಗಿದವು. ಆಗ ಪಾಪಭೀತಿಯಿಂದ ನಾನು ಅನೇಕ ತೀರ್ಥಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದೆನು.
Verse 6
न क्वचिद्व्रजते पापं ततः प्रभासमागतः । क्षेत्रे तत्र मया दृष्टा प्राची देवी सरस्वती
ಎಲ್ಲಿಯೂ ಪಾಪವು ದೂರವಾಗಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಪ್ರಭಾಸಕ್ಕೆ ಬಂದೆನು. ಆ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಮುಖಿಯಾದ ದೇವಿ ಸರಸ್ವತಿಯನ್ನು ನಾನು ದರ್ಶನಮಾಡಿದೆನು.
Verse 7
तत्र मे वृषभः स्नातुं प्रविष्टो जलमध्यतः । तत्क्षणाच्छ्वेतता प्राप्तो मुक्तोहमपि हत्यया
ಅಲ್ಲಿ ನನ್ನ ವೃಷಭನು ಸ್ನಾನಕ್ಕಾಗಿ ನೀರಿನ ಮಧ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಶ್ವೇತವರ್ಣನಾದನು; ನಾನೂ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾಪಾಪದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದೆನು.
Verse 8
करमध्ये च मे लग्नं कपालं पतितं तदा । कपालमोचनश्चासौ लिंगरूपी स्थितोऽभवत्
ಆಗ ನನ್ನ ಕೈಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಕಪಾಲವು ಬಿದ್ದುಹೋಯಿತು. ಆ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳವು ‘ಕಪಾಲಮೋಚನ’ವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಲಿಂಗರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಯಿತು.
Verse 9
तत्रापि यो ददेच्छ्राद्धं प्राचीदेव्यास्तु संनिधौ । मातृकं पैतृकं चैव तृप्तं कुलशतं तथा
ಅಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರಾಚೀ ದೇವಿಯ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಯಾರು ಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರ ಮಾತೃವಂಶವೂ ಪಿತೃವಂಶವೂ ತೃಪ್ತಿಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ಕುಲದ ನೂರು ತಲೆಮಾರುಗಳೂ ಸಂತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತವೆ.
Verse 10
भवेच्च तस्य तृप्तिस्तु यावत्कल्पास्तु सप्ततिः । मास आश्वयुजे देवि कृष्णपक्षे चतुर्दशी । तत्र दद्यात्तु यः श्राद्धं दक्षिणामूर्तिमाश्रितः
ಅವರ ತೃಪ್ತಿ ಎಪ್ಪತ್ತು ಕಲ್ಪಗಳವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ದೇವಿ, ಆಶ್ವಯುಜ ಮಾಸದ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ ಚತುರ್ದಶಿಯಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣಾಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವವನು ಈ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
Verse 11
यथावित्तोपचारेण सुपात्रे च यथाविधि । यावद्युगसहस्रं तु तृप्ताः स्युस्ते पितामहाः
ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ಸುಪಾತ್ರನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದರೆ ಪಿತಾಮಹಾದಿ ಪೂರ್ವಜರು ಸಾವಿರ ಯುಗಗಳವರೆಗೆ ತೃಪ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.
Verse 12
अन्नसुवर्णदानं च दधिकंबलमेव च । तत्र देयं विधानेन सर्वपापोपशुद्धये
ಅಲ್ಲಿ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳಂತೆ ಅನ್ನದಾನ, ಸುವರ್ಣದಾನ, ಹಾಗೆಯೇ ಮೊಸರು ಮತ್ತು ಕಂಬಳದಾನ ಮಾಡಬೇಕು—ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ.
Verse 13
कृष्णरूपी वृषो देवि यदा श्वेतत्वमागतः । शंडतीर्थमितिख्यातं तेन त्रैलोक्यपूजितम्
ಹೇ ದೇವಿ, ಕೃಷ್ಣರೂಪದ ವೃಷಭನು ಶ್ವೇತತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದಾಗ ಆ ಸ್ಥಳವು ‘ಶಂಡತೀರ್ಥ’ವೆಂದು ಖ್ಯಾತಿಯಾಯಿತು; ಆ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಅದು ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲೂ ಪೂಜಿತವಾಗಿದೆ।