Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 103

Devanagari script

तदा जाज्वल्यमानं वै कालकूटं प्रभोज्जवलम् । दृष्ट्वा ब्रह्माथ तान्दृष्ट्वा ह्यकर्मज्ञानसुरासुरान् । तेषां शपितुमारेभे नारदेन निवारितः

Transliteration

tadā jājvalyamānaṃ vai kālakūṭaṃ prabhojjavalam | dṛṣṭvā brahmātha tāndṛṣṭvā hyakarmajñānasurāsurān | teṣāṃ śapitumārebhe nāradena nivāritaḥ

Translation

ಆಗ ಬ್ರಹ್ಮನು ಭಯಂಕರ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಲಕೂಟವನ್ನು ಕಂಡನು; ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ಮವಿವೇಕವಿಲ್ಲದ ಆ ದೇವಾಸುರರನ್ನು ನೋಡಿ ಶಪಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು, ಆದರೆ ನಾರದನು ಅವನನ್ನು ತಡೆದನು.

Word by Word

• तदा: then
• तदा: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (temporal adverb)

• जाज्वल्यमानम्: blazing
• जाज्वल्यमानम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ज्वल् (धातु) + शानच् (वर्तमानकृदन्त)
• Form: वर्तमानकृदन्त (शानच्), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (कालकूटम्) — ‘blazing’

• वै: indeed
• वै: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निपात (emphatic particle)

• कालकूटम्: Kālakūṭa (poison)
• कालकूटम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कालकूट (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• प्रभा: with radiance
• प्रभा: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: प्रभा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• उज्ज्वलम्: bright
• उज्ज्वलम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उज्ज्वल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (कालकूटम्)

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु) + त्वा (क्त्वा)
• Form: अव्ययकृदन्त (क्त्वान्त), ‘having seen’

• ब्रह्मा: Brahmā
• ब्रह्मा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• अथ: then
• अथ: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अनन्तरार्थक-निपात (then/now)

• तान्: them
• तान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु) + त्वा (क्त्वा)
• Form: अव्ययकृदन्त (क्त्वान्त), ‘having seen’ (पुनरुक्ति)

• हि: indeed
• हि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात (emphasis/causal particle)

• अकर्मज्ञानसुरासुरान्: gods and demons lacking knowledge of proper action
• अकर्मज्ञानसुरासुरान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अ-कर्म-ज्ञान-सुर-असुर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; समासः—(सुर + असुर) इति द्वन्द्व, तदुपरि कर्मज्ञान-विशेषणपूर्वकसमासः; अर्थः ‘कर्मज्ञानरहितान् सुरासुरान्’

• तेषाम्: of them
• तेषाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन

• शपितुम्: to curse
• शपितुम्: Prayojana (Purpose/प्रयोजन)
• Type: Verb
• Root: शप् (धातु) + तुमुन्
• Form: तुमुनन्त (infinitive), ‘to curse’

• आरेभे: began
• आरेभे: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ + रभ् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (परोक्षभूत), प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद

• नारदेन: by Nārada
• नारदेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: नारद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• निवारितः: restrained / prevented
• निवारितः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: नि + वार् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मणि—‘was restrained’ (ब्रह्मा)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) to the sages (deduced)

Skanda Dialogue

Listener: Purāṇic audience

Visual Art Cues

Scene: Brahmā beholds the fierce, incandescent Kālakūṭa like a living flame-cloud; Devas and Asuras stand confused and morally disoriented; Brahmā raises a hand to curse, but Nārada steps in, calming him with a pacifying gesture and veena at his side.

Characters & Entities

• Brahmā
• Kālakūṭa
• Devas
• Asuras
• Nārada

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even divine authority must be guided by discernment and compassion; wise counsel (Nārada) prevents rash punishment.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Kedārakhaṇḍa context supports the sacred Kedāra geography, though this verse is set in Satyaloka’s divine court.

What ritualistic prescription is mentioned?

No ritual prescription; it is a dharma-teaching through narrative (restraint, right action).