Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 74

Devanagari script

त्रैलोक्यपावनी पुण्या तुष्टिदा तुष्टिरूपिणी । तृष्णाछेत्त्री तीर्थमाता त्त्रिविक्रमपदोद्भवा

Transliteration

trailokyapāvanī puṇyā tuṣṭidā tuṣṭirūpiṇī | tṛṣṇāchettrī tīrthamātā ttrivikramapadodbhavā

Translation

ಅವಳು ತ್ರೈಲೋಕ್ಯವನ್ನು ಪಾವನಗೊಳಿಸುವ ಪುಣ್ಯಸ್ವರೂಪಿಣಿ; ತೃಪ್ತಿದಾಯಿನಿ ಮತ್ತು ತೃಪ್ತಿರೂಪಿಣಿ. ಅವಳು ತೃಷ್ಣೆಯನ್ನು ಛೇದಿಸುವವಳು, ತೀರ್ಥಮಾತೆ, ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ (ವಿಷ್ಣು) ಪಾದದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದವಳು.

Word by Word

• त्रैलोक्यपावनी: purifier of the three worlds
• त्रैलोक्यपावनी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: त्रैलोक्य-पावनी (प्रातिपदिक; त्रैलोक्य + पावनी)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (त्रैलोक्यं पावयति इति/त्रैलोक्यस्य पावनी)

• पुण्या: holy, meritorious
• पुण्या: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पुण्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; विशेषणम्

• तुष्टिदा: giver of contentment
• तुष्टिदा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तुष्टि-दा (प्रातिपदिक; तुष्टि + दा)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; समासः—उपपद-तत्पुरुषः (तुष्टिं ददाति)

• तुष्टिरूपिणी: one whose form is contentment
• तुष्टिरूपिणी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तुष्टि-रूपिणी (प्रातिपदिक; तुष्टि + रूपिणी)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (तुष्टिरूपा)

• तृष्णाछेत्त्री: cutter of craving
• तृष्णाछेत्त्री: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तृष्णा-छेत्त्री (प्रातिपदिक; तृष्णा + छेत्त्री)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (तृष्णायाः छेत्त्री)

• तीर्थमाता: mother of sacred fords
• तीर्थमाता: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ-माता (प्रातिपदिक; तीर्थ + माता)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (तीर्थस्य माता)

• त्रिविक्रमपदोद्भवा: arisen from Trivikrama’s footprint
• त्रिविक्रमपदोद्भवा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: त्रिविक्रम-पद-उद्भवा (प्रातिपदिक; त्रिविक्रम + पद + उद्भवा)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; समासः—पञ्चमी/तत्पुरुषः (त्रिविक्रमस्य पदात् उद्भवा)

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Gaṅgā (Viṣṇupadodbhavā) in Kāśī

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: Ṛṣi audience in frame

Visual Art Cues

Scene: Viṣṇu as Trivikrama with one foot raised; from the toe/footstep springs a luminous stream becoming Gaṅgā Devī, who then flows into Kāśī where devotees bathe; she is shown as a mother blessing pilgrims, severing a vine labeled ‘tṛṣṇā’.

Characters & Entities

• Gaṅgā
• Trivikrama (Viṣṇu)
• Kāśī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

True tīrtha-purity culminates in inner satisfaction: Gaṅgā purifies externally and severs craving internally.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Gaṅgā in Kāśī, contextualized within her pan-Indian cosmic origin and tīrtha-maternity.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual; it implies that snāna and devotion at Gaṅgā lead to purification and contentment.