Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 22

Devanagari script

आ जङ्गमं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम् । नष्टचन्द्रार्ककिरणमासीद्भूतविवर्जितम्

Transliteration

ā jaṅgamaṃ tamobhūtamaprajñātamalakṣaṇam | naṣṭacandrārkakiraṇamāsīdbhūtavivarjitam

Translation

ಚರಾಚರವೆಲ್ಲವೂ ಘೋರ ತಮಸ್ಸಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು—ಅಪರಿಚಿತ, ನಿರ್ಲಕ್ಷಣ; ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯ ಕಿರಣಗಳು ನಾಶವಾದವು, ಜಗತ್ತು ಜೀವಭೂತರಹಿತವಾಗಿ ನಿಂತಿತು।

Word by Word

• आ: up to; until
• आ: Avyaya (Adverbial/सीमाबोधक)
• Type: Indeclinable
• Root: आ (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपसर्ग/पूर्वसर्गार्थे (prefix-like particle), अर्थः ‘पर्यन्तम्/यावत्’ (up to, until)

• जङ्गमम्: the moving (beings/things)
• जङ्गमम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: जङ्गम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन; ‘जङ्गम’ = चलत् प्राणी/चल वस्तु

• तमोभूतम्: become darkness; darkened
• तमोभूतम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: तमस् (प्रातिपदिक) + भूत (कृदन्त; √भू)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘तमो-भूत’ = तमः-रूपं जातम् (become darkness)

• अप्रज्ञातम्: unknown; unrecognized
• अप्रज्ञातम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: प्र (उपसर्ग) + √ज्ञा (धातु) → प्रज्ञात (कृदन्त) + अ- (निषेध)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; भूतकर्मणि क्त (past passive participle) ‘अप्रज्ञात’ = न ज्ञातम् (unknown)

• अलक्षणम्: without distinguishing marks
• अलक्षणम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: लक्षण (प्रातिपदिक) + अ- (निषेध)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘अलक्षण’ = लक्षणरहितम् (without marks)

• नष्टचन्द्रार्ककिरणम्: with the moon-and-sun rays lost
• नष्टचन्द्रार्ककिरणम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: नष्ट (कृदन्त; √नश्) + चन्द्र (प्रातिपदिक) + अर्क (प्रातिपदिक) + किरण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—(चन्द्र-अर्क)-किरण (षष्ठी/तत्पुरुष) + नष्ट (कर्मधारय/तत्पुरुष) = ‘यस्य चन्द्रार्ककिरणाः नष्टाः’

• आसीत्: was
• आसीत्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √अस् (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect/past), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• भूतविवर्जितम्: devoid of beings
• भूतविवर्जितम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: भूत (प्रातिपदिक) + विवर्जित (कृदन्त; वि+√वृज्/√वर्ज्)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘भूत-विवर्जित’ = भूतैः रहितम् (devoid of beings/elements)

Speaker

Mārkaṇḍeya

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā (Narmadā)

Type: river

Visual Art Cues

Scene: A world submerged in featureless darkness: no sun or moon rays, no beings visible; only a vast, indistinct void suggesting pralaya.

Characters & Entities

• Candra (Moon)
• Arka/Sūrya (Sun)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

All conditioned forms can dissolve in cosmic cycles; only the highest principle and divine ordinance remain dependable.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Not directly; it sets the pralaya backdrop that will highlight the extraordinary status of Revā/Narmadā.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.