Rig Veda 8.49.4: Mandala 8, Sukta 49, Mantra 4

Sukta 8.49

Rishi: Kaṇva (Kāṇva family seers; traditional attribution for RV 8.49)

Devata: Indra (as Soma-drinker and bestower; the force of victorious luminous Mind)

Chandas: Jagatī (probable; 8.49 commonly in Jagatī/Triṣṭubh alternations—needs pada-count verification by full hymn scan)

Samhita Patha (Devanagari)

अनेहसं प्रतरणं विवक्षणं मध्वः स्वादिष्ठमीं पिब । आ यथा मन्दसानः किरासि नः प्र क्षुद्रेव त्मना धृषत् ॥

Transliteration

anéháṁsam prátaraṇaṁ vivákṣaṇaṁ mádhvaḥ svádiṣṭham īm piba | ā yáthā mandasānáḥ kirā́si naḥ prá kṣudrā́ iva tmanā́ dhṛ́ṣat ||

Translation

ಈ ಮಧುಮಯ ಸಾರವನ್ನು ಕುಡಿ—ಅವಸರವಿಲ್ಲದ, ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ದಾಟಿಸುವ, ವಾಕ್ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವ—ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಸಿಹಿಯಾದದು. ನೀನು ಆನಂದದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನನಾಗುವಾಗ, ನಮ್ಮಿಗಾಗಿ ಅದನ್ನು ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುರಿಸು; ನಿನ್ನ ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧ ಬಲದಿಂದ ಧೈರ್ಯವಾಗಿ, ಚಿಕ್ಕ ಹೊಳೆ ತನ್ನಿಂದಲೇ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವಂತೆ.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• अनेहसम्: unhasting, not delaying
• अनेहसम्: कर्म (विशेषणरूपेण ‘प्रतर॑णम्’ इत्यस्य)
• Type: Adjective
• Root: अनेहस् (प्रातिपदिक; a- + नेहस् ‘आलस्य/विलम्ब’)

• प्रतरणम्: the (help for) crossing over; deliverance
• प्रतरणम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: प्र-√तॄ (तॄ ‘तरति’ → ‘प्रतरण’ नामधातु/कृदन्त-निष्पन्न प्रातिपदिक)

• विवक्षणम्: eloquent; making (one) speak/express
• विवक्षणम्: कर्म (विशेषणरूपेण ‘प्रतरणम्’ इत्यस्य)
• Type: Adjective
• Root: वि-√वच्/√वक्ष् (विवक्ष ‘to speak/utter’ → ‘विवक्षण’ नाम/विशेषण-प्रातिपदिक)

• मध्वः: of honey; of sweetness
• मध्वः: सम्बन्ध (genitive: ‘of honey/sweetness’)
• Type: Noun
• Root: मधु (प्रातिपदिक)

• स्वादिष्ठम्: sweetest, most delicious
• स्वादिष्ठम्: कर्म (विशेषणरूपेण—पेयस्य)
• Type: Adjective
• Root: स्वादु (प्रातिपदिक) + इष्ठ (तमप्-प्रत्यय; superlative)

• ईम्: indeed; just
• ईम्: —
• Type: Indeclinable
• Root: ईम् (निपात/अव्यय)

• पिब: drink!
• पिब: (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √पा (पिबति)

• आ: hither; forth
• आ: —
• Type: Indeclinable
• Root: आ (उपसर्ग/अव्यय)

• यथा: so that; as
• यथा: —
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)

• मन्दसानः: rejoicing, gladdened
• मन्दसानः: कर्ता (अन्तर्निहितः; ‘त्वम्/सः’)
• Type: Participle (Adjectival)
• Root: √मन्द् (मन्द ‘to rejoice/be glad’) → मन्दस (प्रातिपदिक) + -आन (शानच्/कृदन्त)

• किरासि: you pour; you scatter
• किरासि: (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √कॄ/√किर् (किरति ‘to pour/scatter’ → 2nd sg. ‘किरसि’; वैदिक लेखन ‘किरासि’)

• नः: to us; our
• नः: सम्प्रदान (to us) / सम्बन्ध (our) — प्रसङ्गानुसार
• Type: Pronoun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम)

• प्र: forth; forward
• प्र: —
• Type: Indeclinable
• Root: प्र (उपसर्ग/अव्यय)

• क्षुद्र: small; petty
• क्षुद्र: कर्ता (उपमान-कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: क्षुद्र (प्रातिपदिक)

• इव: like, as
• इव: —
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)

• त्मना: by (your) own self; with your own power
• त्मना: करण (by/with one’s own self/power)
• Type: Noun
• Root: त्मन् (प्रातिपदिक; ‘self, own person/power’)

• धृषत्: daring, bold
• धृषत्: कर्ता (विशेषणरूपेण—‘त्वम्/सः’)
• Type: Participle (Adjectival)
• Root: √धृष् (धृष्णोति/धर्षति ‘to be bold, to dare’) → धृषत् (वर्तमान कृदन्त/विशेषण, ‘daring’)