Valmiki Ramayana 2.52.58: Ayodhya Kanda, Sarga 52, Shloka 58

गङ्गातरणम्, सुमन्त्र-प्रतिनिवर्तनम्, जटाधारणम्

Crossing the Gaṅgā; Sumantra’s Return; Adoption of Ascetic Signs

Devanagari script

भृत्यवत्सल तिष्ठन्तं भर्तृपुत्रगते पथि।भक्तं भृत्यं स्थितं स्थित्यां त्वं न मां हातुमर्हसि।।2.52.58।।

Sanskrit recitationValmiki Ramayana 2.52.58

Transliteration

bhṛtyavatsala tiṣṭhantaṃ bhartṛputragate pathi |

bhaktaṃ bhṛtyaṃ sthitaṃ sthityāṃ tvaṃ na māṃ hātum arhasi ||2.52.58||

Translation

ಭೃತ್ಯವತ್ಸಲನೇ! ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯ ಪುತ್ರನಾದ ನಿನ್ನ ಪಥದಲ್ಲೇ ನಾನು ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ. ನಾನು ನಿನ್ನ ಭಕ್ತ ಸೇವಕ, ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿರುವೆ—ನನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲು ನೀನು ಅರ್ಹನಲ್ಲ.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• bhṛtya-vatsala: O servant-loving one
• bhṛtya-vatsala: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: bhṛtya (प्रातिपदिक) + vatsala (प्रातिपदिक)
• Form: समासः तत्पुरुषः (bhṛtyeṣu vatsalaḥ = 'affectionate to servants'); पुंलिङ्ग; विभक्तिः 8 (सम्बोधन), वचनम् एकवचनम्

• tiṣṭhantam: standing
• tiṣṭhantam: Karma (कर्म)
• Type: Verb
• Root: √sthā (धातु)
• Form: कृदन्तः शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकाले; पुंलिङ्ग; विभक्तिः 2 (द्वितीया), वचनम् एकवचनम्; 'mām' इत्यस्य विशेषणम्

• bhartṛ-putra-gate: on the path leading to the master's son / devoted to master's son
• bhartṛ-putra-gate: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: bhartṛ (प्रातिपदिक) + putra (प्रातिपदिक) + gata (कृदन्त/प्रातिपदिक)
• Form: समासः तत्पुरुषः (bhartṛ-putra = 'master's son') + तत्पुरुषः (…-gata = 'gone to/engaged in'); पुंलिङ्ग/नपुंसक; विभक्तिः 7 (सप्तमी), वचनम् एकवचनम्; 'pathi' इत्यस्य विशेषणम्

• pathi: on the path
• pathi: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: pathin (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; विभक्तिः 7 (सप्तमी), वचनम् एकवचनम्

• bhaktam: devoted
• bhaktam: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: bhakta (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; विभक्तिः 2 (द्वितीया), वचनम् एकवचनम्; 'mām' इत्यस्य विशेषणम्

• bhṛtyam: servant
• bhṛtyam: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: bhṛtya (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; विभक्तिः 2 (द्वितीया), वचनम् एकवचनम्; 'mām' इत्यस्य विशेषणम्

• sthitam: stationed / fixed
• sthitam: Karma (कर्म)
• Type: Verb
• Root: √sthā (धातu)
• Form: कृदन्तः क्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग; विभक्तिः 2 (द्वितीया), वचनम् एकवचनम्; 'mām' इत्यस्य विशेषणम्

• sthityām: in (my) duty/position
• sthityām: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: sthiti (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; विभक्तिः 7 (सप्तमी), वचनम् एकवचनम्

• tvam: you
• tvam: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: tvad (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; विभक्तिः 1 (प्रथमा), वचनम् एकवचनम्

• na: not
• na: Sambandha (सम्बन्ध/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: na (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-अव्यय

• mām: me
• mām: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: asmad (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; विभक्तिः 2 (द्वितीया), वचनम् एकवचनम्

• hātum: to abandon
• hātum: Prayojana (प्रयोजन/infinitival complement)
• Type: Verb
• Root: √hā (धातु)
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्त अव्यय (Infinitive)

• arhasi: ought / should
• arhasi: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √arh (धातु)
• Form: लकारः लट् (Present), परस्मैपदम्; पुरुषः 2, वचनम् एकवचनम्

Context

O Rama! you are affectionate towards your servants. I abide in the path followed by you, my master's son. I am your devoted servant. It does not behove you to forsake me who is faithful.

Characters & Entities

• Sumantra
• Rama

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is reciprocal: the servant remains steadfast in duty, and the righteous master is expected to protect and not forsake faithful dependents.

What is the narrative situation?

Sumantra appeals to Rama’s known compassion toward servants, asking not to be left behind when Rama departs for exile.

Which character virtue is emphasized?

Rama’s bhṛtyavātsalya (care for dependents) and Sumantra’s steadfast devotion to duty.