Valmiki Ramayana 2.113.12 — Ayodhya Kanda, Sarga 113, Shloka 12

पादुकाप्रदानं भरतस्य निवृत्तिश्च

The Sandals Bestowed; Bharata’s Return Toward Ayodhya

Devanagari script

एते प्रयच्छ संहृष्टः पादुके हेमभूषिते।अयोध्यायां महाप्राज्ञ योगक्षेमकरे तव।।।।

Transliteration

ete prayaccha saṃhṛṣṭaḥ pāduke hemabhūṣite | ayodhyāyāṃ mahāprājña yogakṣemakare tava ||

Translation

ಹೇ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ! ಹರ್ಷದಿಂದ ಈ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪಾದುಕಗಳನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸಿ ನೀಡು; ಅವು ನಿನ್ನ ಪರವಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಯೋಗಕ್ಷೇಮ—ಕಲ್ಯಾಣ ಮತ್ತು ರಕ್ಷೆ—ಮಾಡಲಿ.

Word by Word

• एते: these two
• एते: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया; द्विवचन; सर्वनाम (here: object ‘these two’)

• प्रयच्छ: bestow/give
• प्रयच्छ: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-यम् (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative); मध्यम-पुरुष (2nd); एकवचन; परस्मैपद

• संहृष्टः: delighted
• संहृष्टः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: हृष् (धातु)
• Form: सम्-हृष् क्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग; प्रथमा; एकवचन; विशेषण (त्वम् implied)

• पादुके: pair of sandals
• पादुके: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: पादुका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; द्वितीया; द्विवचन

• हेमभूषिते: adorned with gold
• हेमभूषिते: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: हेम-भूषित (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (हेमेन भूषिते); भूष् (धातु) क्त-प्रत्ययान्त; स्त्रीलिङ्ग; द्वितीया; द्विवचन; विशेषण (पादुके)

• अयोध्यायाम्: in Ayodhya
• अयोध्यायाम्: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अयोध्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; सप्तमी (Locative/7th); एकवचन

• महाप्राज्ञ: O greatly wise one
• महाप्राज्ञ: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Adjective
• Root: महा-प्राज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास; सम्बोधन (Vocative); एकवचन; विशेषण (सम्बोधितः)

• योगक्षेमकरे: bringing welfare and security
• योगक्षेमकरे: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: योग-क्षेम-कर (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (योगक्षेमं करोति इति); पुंलिङ्ग; सप्तमी/द्वितीया; द्विवचन/एकवचन (context: epithet of ‘पादुके’ → स्त्रीलिङ्ग द्वितीया द्विवचन expected; form ‘करे’ is ambiguous/irregular in transmission)

• तव: your
• तव: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: मध्यम-पुरुष-सर्वनाम; षष्ठी; एकवचन

Context

O extremely sagacious one, bestow with pleasure your sandals decked with gold for security and safety of Ayodhya.

Characters & Entities

• Vasiṣṭha
• Rāma
• Ayodhyā
• pādukā (sandals)
• gold (hema)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Rajadharma with integrity: governance must continue for the people’s welfare, even when the rightful king is absent—through a dharmic symbol of authority.

What is the narrative situation?

Vasiṣṭha proposes that Rāma’s sandals be installed/used as a royal symbol to safeguard Ayodhyā while Rāma remains in exile.

Which character virtue is emphasized?

Practical wisdom—uniting moral principle with administrative stability (yogakṣema).