Previous Verse
Next Verse

Shloka 12

The Procedure for Offering Piṇḍa (Funerary Rice-balls) — Gayā-māhātmya

धर्मराजेनाद्रिरुक्तो न गच्छेति नगः स्मृतः । यमराजधर्मराजौ निश्चलायेह संस्थितौ ॥ १२ ॥

dharmarājenādrirukto na gaccheti nagaḥ smṛtaḥ | yamarājadharmarājau niścalāyeha saṃsthitau || 12 ||

ಧರ್ಮರಾಜನು ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ‘ಚಲಿಸಬೇಡ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಕಾರಣ ಅದು ‘ನಗ’ (ಅಚಲ) ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಯಮರಾಜ ಮತ್ತು ಧರ್ಮರಾಜರು ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

धर्मराजेनby Dharmarāja (Yama)
धर्मराजेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootधर्मराज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), एकवचन; समासः कर्मधारयः (धर्मः एव राजा)
अद्रिःthe mountain
अद्रिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअद्रि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन
उक्तःsaid/called
उक्तः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवच् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (Past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; अद्रिः इति विशेषणम्
not
:
Pratishedha (प्रतिषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय; निषेध (negation particle)
गच्छgo
गच्छ:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootगम् (धातु)
Formलोट्-लकार (Imperative), परस्मैपद, मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन
इतिthus
इति:
Vakya-sambandha (वाक्य-सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; वाक्य-समाप्ति/उद्धरणसूचक (quotative particle)
नगःmountain
नगः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootनग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन
स्मृतःis known (as)
स्मृतः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (PPP) परं लट्-अर्थे ‘is known/called’; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नगः इति विशेषण/विधेय
यमराजधर्मराजौYamarāja and Dharmarāja
यमराजधर्मराजौ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयमराज-धर्मराज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), द्विवचन; समासः द्वन्द्वः (यमराजश्च धर्मराजश्च)
निश्चलौmotionless
निश्चलौ:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootनिश्चल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, द्विवचन; यमराजधर्मराजौ इति विशेषणम्
इहhere
इह:
Desha-adhikarana (देश-अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootइह (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक (adverb of place)
संस्थितौstanding/remaining
संस्थितौ:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसम्-स्था (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, द्विवचन; यमराजधर्मराजौ इति विशेषणम्

Narada (narrating within a Tirtha-Mahatmya/etymological explanation section of Uttara-Bhaga)

Vrata: none

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Y
Yamaraja
D
Dharmaraja

FAQs

It links sacred geography with Dharma: the ‘immovable’ mountain symbolizes unwavering moral order, and Yama/Dharma-rāja’s fixed presence signifies steadiness in cosmic justice.

By highlighting steadfastness (niścalatā), it implies that devotion and dharmic living require firm, unmoved commitment—like a mountain—within a sacred kṣetra.

Nirukta-style etymology is implied: a name (‘naga’) is explained through a word-play/derivation (“na gaccha” → ‘does not move’), reflecting the traditional Vedic method of interpreting terms.