Adhyaya 89
Lomaśa’s Arrival and Report on Arjuna’s Divine Astras (लोमशागमनम्—अर्जुनदिव्यास्त्रलाभवृत्तान्तः)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā Parva (Pilgrimage Cycle with Lomaśa)
Vaiśaṃpāyana narrates the arrival of the radiant ṛṣi Lomaśa while Dhaumya is in conversation. Yudhiṣṭhira and accompanying brāhmaṇas rise to स्वागत (formal reception) and honor him according to rite. Questioned about his travels and purpose, Lomaśa explains that he has been wandering through worlds and has come from Indra’s abode, where he saw Arjuna seated near Indra, a sight that occasions his astonishment. Indra instructs Lomaśa to go to the Pāṇḍavas and convey reassuring news: Arjuna has obtained a major Rudra-derived weapon identified as Brahmaśiras, complete with mantras, withdrawal procedure, and expiatory safeguards. He has also learned additional divine astras from Yama, Kubera, Varuṇa, and Indra, and acquired Gandharva competencies—song, dance, sāman, and instruments—through Viśvāvasu’s lineage. Lomaśa further advises Yudhiṣṭhira to commit to tapas with his brothers, downplays the comparative threat posed by Karṇa in battle, and promises to explain the full aims and fruits of the forthcoming tīrtha-yātrā, asserting the credibility of a maharṣi’s teachings on pilgrimage merit.
Chapter Arc: वनवास की धूल में थके पाण्डवों के सामने धौम्य ऋषि पश्चिम दिशा के तीर्थों का द्वार खोलते हैं—जहाँ नर्मदा की प्रत्यक्-स्रोता धारा स्वयं पवित्रता का घोष करती है। → धौम्य एक-एक कर पश्चिम के पुण्य-आयतनों का विस्तार करते हैं—नदियाँ, वन, शैल-शिखर, देव-आश्रय और त्रैलोक्य-विख्यात तीर्थ; वर्णन बढ़ते-बढ़ते नर्मदा-तट के वैदूर्यशिखर, मैनाक, असित पर्वत और सिद्धिदायक आश्रमों तक पहुँचता है, मानो यात्रा का मानचित्र धीरे-धीरे जीवित हो उठे। → पुष्कर-तीर्थ का महात्म्य गाथा-रूप में उभरता है—यहाँ निवास की केवल मनसा-इच्छा से भी पाप विनष्ट होते हैं और साधक ‘नाकपृष्ठ’ (स्वर्गीय आनन्द) का स्पर्श पाता है; तीर्थ-फल का यह ‘मानसिक संकल्प’ वाला चरम विधान अध्याय का शिखर बनता है। → धौम्य पश्चिम दिशा के तीर्थ-समूह को समेटते हुए संकेत देते हैं कि इन स्थलों का स्मरण, संकल्प और दर्शन—तीनों ही पाण्डवों के वनवास को तपस्या में रूपान्तरित कर सकते हैं; तीर्थयात्रा का उद्देश्य केवल मार्ग नहीं, अंतःशुद्धि है। → पाण्डव अब इस पवित्र मानचित्र के अनुसार आगे किस तीर्थ की ओर प्रथम कदम बढ़ाएँगे—यह जिज्ञासा अगले वर्णन के लिए छोड़ दी जाती है।
Shlokas
Verse 1
हम () अऑपआ अपा८ एकोननवतितमो<ध्याय: धौम्यद्वारा पश्चिम दिशाके तीर्थोंका वर्णन धौम्य उवाच आनर्तेषु प्रतीच्यां वै कीर्तयिष्यामि ते दिशि । यानि तत्र पवित्राणि पुण्यान्यायतनानि च
ಧೌಮ್ಯನು ಹೇಳಿದರು— ಓ ಯುಧಿಷ್ಠಿರಾ! ಈಗ ನಾನು ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನ ಆನರ್ತದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಪವಿತ್ರ ತೀರ್ಥಗಳನ್ನೂ ಪುಣ್ಯಪ್ರದ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನೂ ನಿನಗೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತೇನೆ.
Verse 2
प्रियड्ग्वाम्रवणोपेता वानीरफलमालिनी । प्रत्यक्स्रोता नदी पुण्या नर्मदा तत्र भारत
ಓ ಭರತನಂದನ! ಅಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯನದಿ ನರ್ಮದಾ ಹರಿಯುತ್ತದೆ; ಅವಳ ಪ್ರವಾಹ ಪಶ್ಚಿಮಾಭಿಮುಖ. ಅವಳ ತೀರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯಂಗು ಮತ್ತು ಮಾವಿನ ವನಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಬಿದಿರು-ಪೊದೆಗಳು ಹಾಗೂ ಫಲವೃಕ್ಷಗಳ ಸಾಲುಗಳು ಅವಳ ಮಂಗಳಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ.
Verse 3
त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च । सरिद्वनानि शैलेन्द्रा देवाश्ष सपितामहा:
ಓ ಭರತನಂದನ, ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠ! ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ಪುಣ್ಯತೀರ್ಥಗಳು, ಪವಿತ್ರ ದೇವಾಲಯಗಳು, ನದಿಗಳು-ವನಗಳು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮನೊಡನೆ ದೇವಗಣ— ಇವರೆಲ್ಲರೂ ನರ್ಮದಾಜಲದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಲು ಅಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ಸಮಾಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ.
Verse 4
नर्मदायां कुरुश्रेष्ठ सह सिद्धर्षिचारणै: । स्नातुमायान्ति पुण्यौचै: सदा वारिषु भारत
ಧೌಮ್ಯನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠ, ಓ ಭಾರತ! ಸಿದ್ಧರು, ಋಷಿಗಳು, ಚಾರಣರೊಂದಿಗೆ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮರ ಸಮೂಹವು ಸದಾ ನರ್ಮದೆಯ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಲು ಬರುತ್ತಾರೆ.
Verse 5
निकेत: श्रूयते पुण्यो यत्र विश्रवसो मुने: । जज्ञे धनपतिर्यत्र कुबेरो नरवाहन:,वहीं मुनिवर विश्रवाका पवित्र आश्रम सुना जाता है, जहाँ नरवाहन धनाध्यक्ष कुबेरका जन्म हुआ था
ಧೌಮ್ಯನು ಹೇಳಿದನು—ಮುನಿವರ ವಿಶ್ರವಸನ ಪುಣ್ಯಾಶ್ರಮ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ ‘ನರವಾಹನ’ ಧನಾಧಿಪತಿ ಕುಬೇರನು ಜನ್ಮ ಪಡೆದನು.
Verse 6
वैदूर्यशिखरो नाम पुण्यो गिरिवर: शिव: । नित्यपुष्पफलास्तत्र पादपा हरितच्छदा:
ಧೌಮ್ಯನು ಹೇಳಿದನು—‘ವೈದೂರ್ಯಶಿಖರ’ ಎಂಬ ಪುಣ್ಯಮಯ, ಶುಭಕರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಮರಗಳು ಸದಾ ಹಸಿರಾಗಿದ್ದು, ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹೂವು-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹೊರುತ್ತವೆ.
Verse 7
वैदूर्यशिखर नामक मंगलमय पवित्र पर्वत भी नर्मदा-तटपर है, वहाँ हरे-हरे पत्तोंसे सुशोभित सदा फल और फूलोंके भारसे लदे हुए वृक्ष शोभा पाते हैं ।।
ಧೌಮ್ಯನು ಹೇಳಿದನು—ನರ್ಮದೆಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ‘ವೈದೂರ್ಯಶಿಖರ’ ಎಂಬ ಪುಣ್ಯಮಯ, ಮಂಗಳಕರ ಪರ್ವತವಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಮರಗಳು ಹಸಿರು ಎಲೆಗಳಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸಿ, ಹೂ-ಹಣ್ಣುಗಳ ಭಾರದಿಂದ ವಾಲಿರುತ್ತವೆ. ಓ ರಾಜನೇ! ಆ ಶೈಲಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪುಣ್ಯ ಸರೋವರವಿದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಸದಾ ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಓ ಮಹಾರಾಜನೇ! ದೇವರೂ ಗಂಧರ್ವರೂ ಸಹ ಆ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾರೆ.
Verse 8
बह्दाश्चर्य महाराज दृश्यते तत्र पर्वते । पुण्ये स्वर्गोपमे चैव देवर्षिगणसेविते,राजन! देवर्षिगणोंसे सेवित वह पुण्यपर्वत स्वर्गके समान सुन्दर एवं सुखद है। वहाँ अनेक आश्चर्यकी बातें देखी जाती हैं
ಧೌಮ್ಯನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಮಹಾರಾಜನೇ! ಆ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಅದ್ಭುತ ದೃಶ್ಯಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ. ದೇವರ್ಷಿಗಳ ಗಣದಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ ಆ ಪುಣ್ಯ ಪರ್ವತವು ಸ್ವರ್ಗದಂತೆ ಸುಂದರವೂ ಸುಖಕರವೂ ಆಗಿದೆ.
Verse 9
हृदिनी पुण्यतीर्था च राजर्षेस्तत्र वै सरित् | विश्वामित्रनदी राजन् पुण्या परपुरंजय
ಧೌಮ್ಯನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ರಾಜನೇ, ಶತ್ರುನಗರವಿಜಯೀ! ಅಲ್ಲಿ ರಾಜರ್ಷಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ‘ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಾ’ ಎಂಬ ಪುಣ್ಯನದಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ; ಅದು ಪರಮ ಪವಿತ್ರ ತೀರ್ಥವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಅದರ ತೀರದಲ್ಲಿ ನಹುಷನಂದನ ರಾಜ ಯಯಾತಿ ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಪತನಗೊಂಡು ಸತ್ಪುರುಷರ ಮಧ್ಯೆ ಬಿದ್ದನು; ನಂತರ ಧರ್ಮಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಸನಾತನ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪುನಃ ಪಡೆದನು.
Verse 10
यस्यास्तीरे सतां मध्ये ययातिर्नहुषात्मज: । पपात स पुनर्लोकॉल्ले भे धर्मान् सनातनान्
ಆ ಪುಣ್ಯನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ನಹುಷಪುತ್ರ ಯಯಾತಿ ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಪತನಗೊಂಡು ಸತ್ಪುರುಷರ ಮಧ್ಯೆ ಬಿದ್ದನು. ಅಲ್ಲಿ ಸನಾತನ ಧರ್ಮಬಲದಿಂದ ಅವನು ಪುನಃ ಶಾಶ್ವತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆದನು—ಸತ್ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಮರಳಿದರೆ ಪತನವೂ ಉದ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ.
Verse 11
तत्र पुण्यो हृद: ख्यातो मैनाकश्नैव पर्वत: । बहुमूलफलोपेतस्त्वसितो नाम पर्वत:,वहाँ पुण्यसरोवर, विख्यात मैनाक पर्वत और प्रचुर फलमूलोंसे सम्पन्न असित नामक पर्वत है
ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಪುಣ್ಯ ಹ್ರದವಿದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಖ್ಯಾತ ಮೈನಾಕ ಪರ್ವತವೂ ಇದೆ. ಅಲ್ಲಿಯೇ ‘ಅಸಿತ’ ಎಂಬ ಪರ್ವತವೂ ಇದೆ; ಅದು ಅಪಾರ ಮೂಲ-ಫಲಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿದೆ.
Verse 12
आश्रम: कक्षसेनस्य पुण्यस्तत्र युधिष्ठिर । च्यवनस्याश्रमश्चैव विख्यातस्तत्र पाण्डव,युधिष्ठिर! उसी पर्वतपर कच्छसेनका पुण्यदायक आश्रम है। पाण्डुनन्दन! महर्षि च्यवनका सुविख्यात आश्रम भी वहीं है
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನೇ! ಅಲ್ಲಿ ಕಕ್ಷಸೇನನ ಪುಣ್ಯ ಆಶ್ರಮವಿದೆ. ಪಾಂಡವನೇ (ಪಾಂಡುಪುತ್ರನೇ)! ಅಲ್ಲಿಯೇ ಮಹರ್ಷಿ ಚ್ಯವನನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಆಶ್ರಮವೂ ಇದೆ.
Verse 13
तत्राल्पेनैव सिध्यन्ति मानवास्तपसा विभो । जम्बूमार्गो महाराज ऋषीणां भावितात्मनाम्
ವಿಭೋ! ಅಲ್ಲಿ ಮಾನವರು ಅಲ್ಪ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮಹಾರಾಜನೇ! ಅದು ‘ಜಂಬೂಮಾರ್ಗ’—ಭಾವಿತಾತ್ಮರಾದ ಋಷಿಗಳು ಸಂಚರಿಸುವ ಪಥ.
Verse 14
आश्रम: शाम्यतां श्रेष्ठ मृगद्धिजनिषेवित: । प्रभो! वहाँ थोड़ी ही तपस्यासे मनुष्य सिद्धि प्राप्त कर लेते हैं। महाराज! पश्चिम दिशामें ही जम्बूमार्ग है, जहाँ शुद्ध अन्तःकरणवाले महर्षियोंका आश्रम है। शान्त पुरुषोंमें श्रेष्ठ युधिष्ठि! वह आश्रम पशु-पक्षियोंसे सेवित है ।।
ಧೌಮ್ಯನು ಹೇಳಿದನು—ಹೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷ, ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸು. ಜಿಂಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿಗಳು ಸಂಚರಿಸುವ ಒಂದು ಆಶ್ರಮವಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಮನುಷ್ಯರು ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ರಾಜನೇ, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಜಂಬೂಮಾರ್ಗವಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧ ಅಂತಃಕರಣದ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಆಶ್ರಮವಿದೆ. ಶಾಂತಜನರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ, ಆ ಆಶ್ರಮವು ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸೇವಿತವಾಗಿದೆ.
Verse 15
केतुमाला च मेध्या च गड्जाद्वारं च भूमिप । ख्यातं च सैन्धवारण्यं पुण्यं द्विजनिषेवितम्
ಭೂಮಿಪನೇ, ಕೇತುಮಾಲಾ ಮತ್ತು ಮೇಧ್ಯಾ, ಹಾಗೆಯೇ ಗಂಗಾದ್ವಾರ; ಮತ್ತು ಖ್ಯಾತವಾದ ಸೈಂಧವ ಅರಣ್ಯ—ಪವಿತ್ರವೂ ದ್ವಿಜರಿಂದ ಸೇವಿತವೂ—(ಅಲ್ಲಿಯೇ) ಇದೆ.
Verse 16
राजन्! उधर ही सदा तपस्वीजनोंसे भरे हुए पुण्यतम तीर्थ--केतुमाला, मेध्या और गंगाद्वार (हरिद्वार) हैं। भूपाल! द्विजोंसे सेवित सुप्रसिद्ध सैन्धवारण्य भी उधर ही है ।।
ರಾಜನೇ, ಆ ಪಶ್ಚಿಮ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲೇ ಸದಾ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಪರಮ ಪವಿತ್ರ ತೀರ್ಥಗಳು—ಕೇತುಮಾಲಾ, ಮೇಧ್ಯಾ ಮತ್ತು ಗಂಗಾದ್ವಾರ—ಇವೆ. ಭೂಪಾಲ, ದ್ವಿಜರಿಂದ ಸೇವಿತವಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸೈಂಧವ ಅರಣ್ಯವೂ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪುಣ್ಯದಾಯಕ ಸರೋವರ ‘ಪುಷ್ಕರ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಖ್ಯಾತ; ಅದು ವೈಖಾನಸ ವಾನಪ್ರಸ್ಥರು, ಸಿದ್ಧರು ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಆಶ್ರಮ.
Verse 17
अप्यत्र संश्रयार्थाय प्रजापतिरथो जगौ । पुष्करेषु कुरुश्रेष्ठ गाथां सुकृतिनां वर,पुण्यवानोंमें प्रधान कुरुश्रेष्ठ! पुष्करमें निवास करनेके लिये प्रजापति ब्रह्माजीने एक गाथा गायी है, जो इस प्रकार है
ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಇಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವ ಸಲುವಾಗಿ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪುಷ್ಕರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗಾಥೆಯನ್ನು ಹಾಡಿದ್ದನು—ಪುಣ್ಯವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕೀರ್ತಿಸುವದು ಅದು.
Verse 18
मनसाप्यभिकामस्य पुष्कराणि मनस्विन: । विप्रणश्यन्ति पापानि नाकपृछे च मोदते
ಮನಸ್ವಿಯಾದವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಾದರೂ ಪುಷ್ಕರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿದರೆ, ಅವನ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ಅವನು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 89
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि धौम्यतीर्थयात्रायां एकोननवतितमो<ध्याय:
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ವನಪರ್ವದೊಳಗಿನ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರಾಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಧೌಮ್ಯನ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರಾವರ್ಣನೆಯ ಏಕೋನನವತಿತಮ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Frequently Asked Questions
The tension is managing fear and uncertainty during exile: Lomaśa redirects attention from anxiety over opponents to disciplined tapas and informed confidence grounded in verified developments (Arjuna’s progress).
Tapas is presented as the highest practical means for attaining significant outcomes; alongside this, knowledge-power (āstra-vidyā) must be paired with restraint protocols (saṃhāra and prāyaścitta).
Yes. The chapter asserts that whatever pilgrimage-related merit involving tapas is taught by the maharṣi should be regarded as authoritative (śraddheya), establishing interpretive trust before the tīrtha-yātrā exposition.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.