Adhyaya 4
Saṃsāra-gahana-jñāna: Vidura’s Account of Embodiment, Bondage, and Dharmic Release (संसारगहन-ज्ञानम्)
Upa-parva: Saṃsāra–Dharma Upadeśa (Vidura’s Instruction to Dhṛtarāṣṭra)
Dhṛtarāṣṭra asks how the ‘dense thicket’ of saṃsāra is to be understood. Vidura answers with a structured anthropology of human existence: (1) embryological formation and the constrained condition of the fetus (kalala to developed limbs), (2) the distress of birth and the role of prior karma in suffering, (3) the onset of worldly threats—grahas, illness, and misfortunes—metaphorically approaching like predators, (4) bondage through indriya-pāśas (sense-ropes) and repeated dissatisfaction despite continual engagement, (5) unawareness of mortality until the approach of Yama’s domain, (6) moral delusion driven by greed, anger, and intoxication, manifesting as social contempt and self-unexamined judgment of others, and (7) a concluding prescription: in an impermanent world, sustained dharma from early life and alignment with tattva opens the path to pramokṣa (release). The chapter thus integrates physiological imagery, karmic causality, ethical critique, and a liberation-oriented directive.
Chapter Arc: शोकसंतप्त धृतराष्ट्र विदुर से पूछते हैं—यह ‘संसार-गहन’ क्या है, इसे कैसे जाना जाए, और इससे छूटने का उपाय क्या है? → विदुर गर्भाधान से ही देह-निर्माण का कठोर, अपवित्र और असहाय चित्र खींचते हैं—गर्भ में जीव का मांस-शोणित में लिपटा रहना, उल्टा-सीधा पड़ा होना, वायु-वेगों से पीड़ित होना; जन्म से ही कर्म-चक्र का आरम्भ और देह की नश्वरता का अनिवार्य विधान। → विदुर श्मशान-समता का बोध कराते हैं—ज्ञानी/मूर्ख, धनी/निर्धन, कुलीन/अकुलीन, मानवान/मानहीन—सब अंततः एक ही जगह ‘सोते’ हैं; त्वचा गलती है, देह नष्ट होती है; अहंकार और भेद मिट्टी में मिल जाते हैं। → प्रत्यक्ष और परोक्ष (अनुभव और श्रुति) से इस अध्रुव लोक को समझकर जो धर्म का पालन करता है और जन्म से ही तत्त्व-मार्ग पर चलता है, वही परम गति पाता है; तत्त्वानुसरण ही प्रमोक्ष का पथ है। → धृतराष्ट्र के शोक-निवारण हेतु यह वैराग्य-बोध आगे किस आचरण-परिवर्तन में परिणत होगा—और क्या वे अपने पुत्रों के विनाश का सत्य स्वीकार कर पाएँगे?
Shlokas
Verse 1
अपना बछ। अर: चतुथों5 ध्याय: दुःखमय संसारके गहन स्वरूपका वर्णन और उससे छूटनेका उपाय धृतराष्ट उवाच कथं संसारगहन विज्ञेयं वदतां वर | एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तत््वमाख्याहि पृच्छत:
ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಹೇಳಿದನು—ವಕ್ತೃಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಿದುರಾ! ಈ ಘನವಾದ, ಗೊಂದಲಮಯ ಸಂಸಾರವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಬೇಕು? ಇದನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ಕೇಳಿದಂತೆ ಅದರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳು।
Verse 2
विदुर उवाच जन्मप्रभृति भूतानां क्रिया सर्वोपलक्ष्यते । पूर्वमेवेह कलिले वसते किंचिदन्तरम्
ವಿದುರನು ಹೇಳಿದನು—ಮಹಾರಾಜ! ಜನ್ಮದ ಆರಂಭದಿಂದಲೇ ಭೂತಗಳ (ಜೀವಿಗಳ) ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆ ಕ್ರಮಕ್ರಮವಾಗಿ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಜೀವಿ ಕೆಲಕಾಲ ‘ಕಲಿಲ’ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತದೆ; ನಂತರ ಕ್ರಮೇಣ ಮುಂದಿನ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 3
इस प्रकार श्रीमह्या भारत स्त्रीपर्वके अन्तर्गत जलप्रदानिकपर्वमें धृतराष्ट्रके शीकका निवारणविषयक तीसरा अध्याय पूरा हुआ
ನಂತರ ಐದನೇ ತಿಂಗಳು ಕಳೆದಾಗ ಅವನು (ಜೀವಿ) ಅಲ್ಲಿ ವಾಸವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಮೇಲೆ ಆ ಗರ್ಭವು ಎಲ್ಲಾ ಅಂಗಗಳಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿಕಸಿಸುತ್ತದೆ।
Verse 4
अमेध्यमध्ये वसति मांसशोणितलेपने । ततस्तु वायुवेगेन ऊर्ध्वपादो हध:शिरा:,इति श्रीमहाभारते स्त्रीपर्वणि जलप्रदानिकपर्वणि धृतराष्ट्रविशोककरणे चतुर्थोउध्याय:
ಜೀವಿ ಅಶುದ್ಧಿಯ ಮಧ್ಯೆ, ಮಾಂಸ ಮತ್ತು ರಕ್ತದಿಂದ ಲೇಪಿತನಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ವಾಯುವಿನ ವೇಗದಿಂದ ಹೊರಗೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ—ಪಾದಗಳು ಮೇಲಾಗಿ, ತಲೆ ಕೆಳಾಗಿ।
Verse 5
इस समय उसे मांस और रुधिरसे लिपे हुए अत्यन्त अपवित्र गर्भाशयमें रहना पड़ता है। फिर वायुके वेगसे उसके पैर ऊपरकी ओर हो जाते हैं और सिर नीचेकी ओर ।।
ಯೋನಿದ್ವಾರವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ದೇಹಧಾರಿ ಜೀವನು ಅನೇಕ ಕ್ಲೇಶಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ಸಂಕೋಚಿತನಾಗಿ, ತನ್ನ ಪೂರ್ವಕರ್ಮಗಳ ಅನುಸಾರವೇ ದುಃಖವನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ—ಜನ್ಮಕ್ಕೂ ಮುನ್ನವೇ ಕರ್ಮಫಲಬಂಧನಕ್ಕೆ ಬದ್ಧನಾಗಿ.
Verse 6
तस्मान्मुक्तः स संसारादन्यान् पश्यत्युपद्रवान् | ग्रहास्तमनुगच्छन्ति सारमेया इवामिषम्
ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸಂಸಾರಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದಾಗ ಇತರರನ್ನು ಕಾಡುವ ಉಪದ್ರವಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಗ್ರಹಗಳು ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತವೆ—ನಾಯಿಗಳು ಮಾಂಸದ ಹಿಂದೆ ಓಡುವಂತೆ.
Verse 7
इस स्थितिमें योनिद्वारके समीप आ जानेसे उसे बड़े दुःख सहने पड़ते हैं। फिर पूर्व कर्मोसे संयुक्त हुआ वह जीव योनिमार्गसे पीड़ित हो उससे छुटकारा पाकर बाहर आ जाता है और संसारमें आकर अन्यान्य प्रकारके उपद्रवोंका सामना करता है। जैसे कुत्ते मांसकी ओर झपटतते हैं
ನಂತರ ಕಾಲ ಮುಂದುವರಿದಂತೆ, ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾದ ಆ ಜೀವನು ಜೀವಂತವಾಗಿದ್ದರೂ ಹೊಸಹೊಸ ವ್ಯಾಧಿಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ಷಯರೋಗಗಳು ಅವನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತವೆ; ಅವು ಮರುಮರು ಹತ್ತಿರ ಬರುತ್ತವೆ.
Verse 8
त॑ बद्धमिन्द्रियै: पाशै: संगस्वादुभिरावृतम् । व्यसनान्यपि वर्तन्ते विविधानि नराधिप
ಓ ನರಾಧಿಪ! ಇಂದ್ರಿಯಪಾಶಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗಿ, ಆಸಕ್ತಿಯ ಸಿಹಿಯಾದ ರುಚಿಗಳಿಂದ ಆವೃತನಾದವನನ್ನು ನಾನಾವಿಧ ವ್ಯಸನಗಳು ಮತ್ತು ವಿಪತ್ತುಗಳು ಆವರಿಸುತ್ತವೆ.
Verse 9
नरेश्वर! फिर आसक्तिके कारण जिनमें रसकी प्रतीति होती है, उन विषयोंसे घिरे और इन्द्रियरूपी पाशोंसे बँधे हुए उस संसारी जीवको नाना प्रकारके संकट घेर लेते हैं ।।
ನರೇಶ್ವರ! ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ರಸದ ಅನುಭವ ಕೊಡಿಸುವ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ, ಇಂದ್ರಿಯರೂಪ ಪಾಶಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾದ ಈ ಸಂಸಾರಜೀವನನ್ನು ನಾನಾವಿಧ ಸಂಕಟಗಳು ಆವರಿಸುತ್ತವೆ. ಅದೇ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಮರುಮರು ಬಂಧಿತನಾಗಿ ಅವನು ಎಂದಿಗೂ ತೃಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಶುಭವಾಗಲಿ ಅಶುಭವಾಗಲಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ, ತಾನು ಏನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆಂಬುದನ್ನೂ ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನೂ ಅವನು ಅರಿಯಲಾರನು.
Verse 10
तथैव परिरक्षन्ति ये ध्यानपरिनिषिता: । अयं न बुध्यते तावद् यमलोकमथागतम्
ಅದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ದೃಢನಿಷ್ಠರಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರ ನಡೆಯುವವರೇ ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಸಾಮಾನ್ಯನು ತನ್ನ ಮುಂದೆ ಬಂದ ಯಮಲೋಕವನ್ನೂ ಅರಿಯಲಾರನು.
Verse 11
यमदूतैर्विंकृष्यंश्व मृत्युं कालेन गच्छति । वाग्घीनस्य च यन्मात्रमिष्टानिष्टं कृतं मुखे । भूय एवात्मना55त्मानं बध्यमानमुपेक्षते
ಕಾಲದ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಯಮದೂತರು ಅವನನ್ನು ದೇಹದಿಂದ ಎಳೆದು ಹೊರತೆಗೆದು, ಅವನು ಮರಣವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ. ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಮಾತಿನ ಶಕ್ತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ಮಾಡಿದ ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳು ಎದುರಿಗೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೂ ಅವುಗಳ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನಿಂದಲೇ ತಾನು ಮತ್ತೆ ದೇಹಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡರೂ ಅವನು ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ—ತನ್ನ ಮುಕ್ತಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 12
अहो विनिकृतो लोको लोभेन च वशीकृत: । लोभक्रोधभयोन्मत्तो नात्मानमवबुध्यते,अहो! लोभके वशीभूत होकर यह सारा संसार ठगा जा रहा है। लोभ, क्रोध और भयसे यह इतना पागल हो गया है कि अपने-आपको भी नहीं जानता
ಅಹೋ! ಲೋಭದ ವಶವಾಗಿ ಈ ಲೋಕವೆಲ್ಲ ಮೋಸಗೊಳ್ಳುತ್ತಾ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಲೋಭ, ಕ್ರೋಧ, ಭಯಗಳಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತನಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನನ್ನೇ ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 13
कुलीनत्वे च रमते दुष्कुलीनान् विकुत्सयन् | धनदर्पेण दृप्तश्न दरिद्रान् परिकुत्सयन्
ಕುಲೀನನು ದುಷ್ಕುಲೀನರನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ ತನ್ನ ಕುಲೀನತ್ವದಲ್ಲೇ ಮಗುಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಧನವಂತನು ಧನದರ್ಪದಿಂದ ಮದಿಸಿದವನಾಗಿ ದರಿದ್ರರನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 14
मूर्खानिति परानाह नात्मानं समवेक्षते | दोषान् क्षिपति चान्येषां नात्मानं शास्तुमिच्छति
ಅವನು ಇತರರನ್ನು ‘ಮೂರ್ಖರು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇತರರ ದೋಷಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅದೇ ದೋಷಗಳಿಂದ ತಾನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 15
यदा प्राज्ञाश्न मूर्खाश्न धनवन्तश्न निर्धना: । कुलीनाश्चाकुलीनाश्न मानिनो5थाप्यमानिन:
ಜ್ಞಾನಿಯೂ ಮೂರ್ಖನೂ, ಧನವಂತನೂ ದರಿದ್ರನೂ, ಕುಲೀನನೂ ಅಕುಲೀನನೂ, ಗೌರವಿತನೂ ಗೌರವವಿಲ್ಲದವನೂ—ವಿಪತ್ತು ಮತ್ತು ಮರಣದ ಎದುರು ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ನೆಲೆಯಲ್ಲೇ ನಿಂತಾಗ, ಕುಲ-ಸಂಪತ್ತಿನ ಗರ್ವವು ಶೂನ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ।
Verse 16
सर्वे पितृवनं प्राप्ता: स्वपन्ति विगतत्वच: । निमसैरस्थिभूयिष्ैगत्रि: स्नायुनिबन्धनै:
ಅವರು ಎಲ್ಲರೂ ಪಿತೃವನವನ್ನು ಸೇರಿ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವವರಂತೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾರೆ—ಚರ್ಮವಿಲ್ಲದೆ, ದೇಹ ಬಹುಪಾಲು ಎಲುಬಿನ ರಾಶಿಯಂತೆ, ಕೇವಲ ಸ್ನಾಯುಬಂಧಗಳಿಂದ ಮಾತ್ರ ಹಿಡಿದಿರುವುದು।
Verse 17
विशेषं न प्रपश्यन्ति तत्र तेषां परे जना: । येन प्रत्यवगच्छेयु: कुलरूपविशेषणम्
ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಹೊರಗಿನವರು ಅವರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ—ಯಾವುದರಿಂದ ಕುಲವಿಶೇಷವೋ ರೂಪವಿಶೇಷವೋ ಗುರುತಿಸಬಹುದೋ ಅಂಥ ಗುರುತು ಅಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ।
Verse 18
जब ज्ञानी और मूर्ख, धनवान् और निर्धन, कुलीन और अकुलीन तथा मानी और मानरहित सभी मरघटमें जाकर सो जाते हैं, उनकी चमड़ी भी नष्ट हो जाती है और नाड़ियोंसे बँधे हुए मांसरहित हड्डियोंके ढेररूप उनके नग्न शरीर सामने आते हैं, तब वहाँ खड़े हुए दूसरे लोग उनमें कोई ऐसा अन्तर नहीं देख पाते हैं, जिससे एककी अपेक्षा दूसरेके कुल और रूपकी विशेषताको जान सकें ।। यदा सर्वे सम॑ न्यस्ता: स्वपन्ति धरणीतले । कस्मादन्योन्यमिच्छन्ति प्रलब्धुमिह दुर्बुधा:,जब मरनेके बाद श्मशानमें डाल दिये जानेपर सभी लोग समानरूपसे पृथ्वीकी गोदमें सोते हैं, तब वे मूर्ख मानव इस संसारमें क्यों एक-दूसरेको ठगनेकी इच्छा करते हैं?
ವಿದುರನು ಹೇಳಿದನು: ಮರಣಾನಂತರ ಶ್ಮಶಾನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಇಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅವರು ನಿದ್ರಿಸುವವರಂತೆ ಬಿದ್ದಿರುವಾಗ, ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಗಳು ಏಕೆ ಪರಸ್ಪರರನ್ನು ಮೋಸಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ?
Verse 19
प्रत्यक्ष च परोक्षं च यो निशम्य श्रुति त्विमाम् । अध्रुवे जीवलोकेडस्मिन् यो धर्ममनुपालयन् । जन्मप्रभृति वर्तेत प्राप्तुयात् परमां गतिम्
ಈ ಶ್ರುತಿ-ಉಪದೇಶವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಅರಿತಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಕೇಳಿ ತಿಳಿದಾಗಲಿ, ಈ ಅಸ್ಥಿರ ಜೀವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮದಿಂದಲೇ ಧರ್ಮವನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಪಾಲಿಸುವವನು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ।
Verse 20
एवं सर्व विदित्वा वै यस्तत्त्वमनुवर्तते । स प्रमोक्षाय लभते पन्थानं मनुजेश्वर,नरेश्वर! जो इस प्रकार सब कुछ जानकर तत्त्वका अनुसरण करता है, वह मोक्षतक पहुँचनेके लिये मार्ग प्राप्त कर लेता है
ಹೇ ಮನುಜೇಶ್ವರಾ! ಯಾರು ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿದು ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ನಡೆಯುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.
Frequently Asked Questions
The implied crisis is self-ignorance: despite suffering and mortality, a person remains bound by sense-attachment and social pride, repeatedly choosing short-term gratification over dharmic discipline and self-examination.
Understanding embodiment and its karmic constraints should produce dispassion and restraint; sustained dharma, grounded in tattva-jñāna, is presented as the practical route toward pramokṣa.
Yes in functional form: the closing verses state that one who ‘knows all this’ and follows tattva obtains the path to liberation, positioning comprehension and practice as spiritually consequential within the epic’s mokṣa-oriented arc.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.