Shloka 13
Nāgendra–Brāhmaṇa Saṃvāda: Praśna-vidhi and Dharmic Approach on the Gomatī Riverbank
भूतप्रलयमत्यन्तं शृणुष्व नृपसत्तम
vaiśaṃpāyana uvāca | bhūta-pralayam atyantaṃ śṛṇuṣva nṛpa-sattama |
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠ, ಪಂಚಮಹಾಭೂತಗಳ ಅಂತಿಮ ಪ್ರಳಯವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳು. ಪುರಾತನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಭೂಮಿ ಏಕಾರ್ಣವದ ಜಲದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಯಿತು; ಜಲವು ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ತೇಜಸ್ಸು ವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ, ವಾಯು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಆಕಾಶ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಮನಸ್ಸು ವ್ಯಕ್ತ (ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ)ದಲ್ಲಿ, ವ್ಯಕ್ತವು ಅವ್ಯಕ್ತ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ, ಅವ್ಯಕ್ತವು ಮಾಯಾವಿಶಿಷ್ಟ ಈಶ್ವರರೂಪ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ಆ ಪುರುಷನು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಯಿತು. ಆಗ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕೇವಲ ಅಂಧಕಾರವೇ ಅಂಧಕಾರ; ಅದನ್ನು ಹೊರತು ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಗ್ರಾಹ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ.
वैशग्पायन उवाच
Educational Q&A
All compounded realities—starting from the gross elements and extending through mind and cosmic principles—are impermanent and ultimately dissolve back into subtler causes, culminating in the all-pervading Supreme Self. The passage encourages detachment and a perspective grounded in ultimate reality rather than transient forms.
Vaiśaṃpāyana addresses a king and begins describing the ‘ultimate dissolution’ (atyanta-pralaya): earth merges into water, water into fire, fire into wind, wind into space, space into mind, mind into mahat (the manifest), mahat into prakṛti (the unmanifest), prakṛti into īśvara/puruṣa, and finally into Paramātman—after which only darkness is perceived.