Shloka 23
Śuka–Janaka Saṃvāda: Āśrama-krama, Jñāna-vijñāna, and the Marks of Liberation (शुक-जनक संवादः)
परितापो5भिहरणं हीनाशो5नार्जवं तथा । भेद: परुषता चैव काम: क्रोधो मदस्तथा,रूप, ऐश्वर्य, विग्रह, त्यागकका अभाव, करुणाका अभाव, दुःख-सुखका उपभोग, परनिन्दामें प्रीति, वाद-विवाद करना, अहंकार, माननीय पुरुषोंका सत्कार न करना, चिन्ता, वैरभाव रखना, संताप करना, दूसरोंका धन हड़प लेना, निर्लज्जता, कुटिलता, भेदबुद्धि, कठोरता, काम, क्रोध, मद, दर्द, द्वेष और बहुत बोलनेका स्वभाव--यह रजोगुणका समूह है। ये सारे भाव रजोगुणके कार्य बताये गये हैं। अब मैं तामस भावोंके समूहका परिचय देता हूँ, ध्यान देकर सुनो
yājñavalkya uvāca | paritāpo 'bhiharaṇaṃ hīnāśo 'nārjavaṃ tathā | bhedaḥ paruṣatā caiva kāmaḥ krodho madas tathā |
ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ಹೇಳಿದನು—ಒಳದಹನ, ಮತ್ತೊಬ್ಬರದ್ದನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಹೀನಾಶೆ ಮತ್ತು ಕುಟಿಲತೆ; ಭೇದವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವುದು, ಪರುಷತೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಮದ—ಇವು ರಜೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯಗಳೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಇವುಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಸಂಘರ್ಷ, ಗ್ರಹಣಲೋಭ ಮತ್ತು ವಿವಾದದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಳುತ್ತಾನೆ; ವಿವೇಕ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಸಂಯಮ ಶಿಥಿಲವಾಗುತ್ತದೆ.
याज़्वल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse identifies a cluster of rājasic traits—agitation, appropriation, deceit, divisiveness, harshness, desire, anger, and pride—as ethical-psychological forces that propel one toward conflict and moral decline; recognizing them is the first step toward restraint and purification.
In the Śānti Parva’s didactic setting, the sage Yājñavalkya is instructing about the guṇas by enumerating the behaviors that arise from rajas, preparing the listener to distinguish these from other dispositions (such as tamas and sattva) in moral self-assessment.