Shloka 22
Śuka–Janaka Saṃvāda: Āśrama-krama, Jñāna-vijñāna, and the Marks of Liberation (शुक-जनक संवादः)
परापवादेषु रतिर्विवादानां च सेवनम् | अहंकारमसत्कारकश्िन्ता वैरोपसेवनम्,रूप, ऐश्वर्य, विग्रह, त्यागकका अभाव, करुणाका अभाव, दुःख-सुखका उपभोग, परनिन्दामें प्रीति, वाद-विवाद करना, अहंकार, माननीय पुरुषोंका सत्कार न करना, चिन्ता, वैरभाव रखना, संताप करना, दूसरोंका धन हड़प लेना, निर्लज्जता, कुटिलता, भेदबुद्धि, कठोरता, काम, क्रोध, मद, दर्द, द्वेष और बहुत बोलनेका स्वभाव--यह रजोगुणका समूह है। ये सारे भाव रजोगुणके कार्य बताये गये हैं। अब मैं तामस भावोंके समूहका परिचय देता हूँ, ध्यान देकर सुनो
parāpavādeṣu ratir vivādānāṁ ca sevanam | ahaṅkāram asatkāraś cintā vairopasevanam | rūpam aiśvaryaṁ vigrahas tyāga-kṣamā-abhāvaḥ karuṇā-abhāvaḥ duḥkha-sukha-upabhogaḥ para-nindāyāṁ prītiḥ vāda-vivāda-karaṇam ahaṅkāraḥ mānīya-puruṣāṇāṁ satkāraṁ na karoti cintā vairabhāvaḥ santāpaḥ para-dhana-haraṇam nirlajjatā kuṭilatā bheda-buddhiḥ kaṭhoratā kāmaḥ krodho madaḥ darpaḥ dveṣaś ca bahu-bhāṣitva-svabhāvaḥ—eṣa rajo-guṇasya samūhaḥ | ete sarve bhāvā rajo-guṇasya kāryāṇi proktāḥ | adhunā tāmasa-bhāvānāṁ samūhaṁ paricakṣe; dhyānena śṛṇu |
ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ಹೇಳಿದನು—ಪರಾಪವಾದದಲ್ಲಿ ರತಿ, ವಿವಾದಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವ ಅಭ್ಯಾಸ; ಅಹಂಕಾರ, ಯೋಗ್ಯರನ್ನು ಗೌರವಿಸದಿರುವುದು, ಚಿಂತೆ ಮತ್ತು ವೈರಭಾವವನ್ನು ಪೋಷಿಸುವುದು; ರೂಪ-ಐಶ್ವರ್ಯ-ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ, ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಕ್ಷಮೆಯ ಅಭಾವ; ಕರುಣಾಹೀನತೆ, ಸುಖದುಃಖಭೋಗದಲ್ಲಿ ಲೀನತೆ; ಪರನಿಂದೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ, ಒಳದಹನ ಮತ್ತು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಧನವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು; ನಿರ್ಲಜ್ಜತೆ, ಕುಟಿಲತೆ, ಭೇದಬುದ್ಧಿ, ಪರುಷತೆ; ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಮದ, ದರ್ಪ, ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಅತಿವಾದ—ಇದೇ ರಜೋಗುಣದ ಸಮೂಹ. ಇವೆಲ್ಲ ಭಾವಗಳು ರಜೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯಗಳೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈಗ ತಾಮಸ ಭಾವಗಳ ಸಮೂಹವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ—ಗಮನದಿಂದ ಕೇಳಿರಿ.
याज़्वल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse catalogues the mental and behavioral traits that arise from rajas—restless passion and ego-driven activity—such as quarrelsomeness, pride, envy, harshness, and delight in criticizing others. It frames these as ethical markers for self-examination, then transitions to a forthcoming description of tamasic traits.
In the didactic setting of Śānti Parva, the sage Yājñavalkya is instructing his listener(s) on the guṇas. Having identified a ‘cluster’ of rājasa dispositions and declared them to be rajas-born effects, he announces that he will next explain the group of tamasic dispositions and asks for attentive listening.