Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम
sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yoge ye kāma-krodha-lobha-bhayaṃ ca pañcamaṃ svapnam—ime pañca doṣā uktās teṣāṃ pūrṇatayā ucchedaṃ kuryāt | eṣu krodhaṃ śamena (manonigrahena) jayet, kāmaṃ saṅkalpatyāgena parājayet, tathā dhīraḥ sattvaguṇasaṃsevanena nidrāyā ucchedaṃ kartum arhati ||
ವ್ಯಾಸನು ಹೇಳಿದನು— ಸತ್ತ್ವಸೇವನೆಯಿಂದ ಧೀರನು ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ಛೇದಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಯೋಗಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಐದು ದೋಷಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ— ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಭಯ ಮತ್ತು ಐದನೆಯದು ಸ್ವಪ್ನ; ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಬೇರುಸಹಿತ ನಾಶಮಾಡಬೇಕು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಶಮ (ಮನೋನಿಗ್ರಹ)ದಿಂದ ಜಯಿಸಬೇಕು; ಕಾಮವನ್ನು ಸಂಕಲ್ಪತ್ಯಾಗದಿಂದ ಪರಾಭವಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಸತ್ತ್ವಪೋಷಣೆಯಿಂದ ಸ್ಥಿರಚಿತ್ತನು ನಿದ್ರೆಗೆ ಅಂತ್ಯ ತರುತ್ತಾನೆ.
व्यास उवाच
Yoga requires removing five obstacles—desire, anger, greed, fear, and dreaming—through specific remedies: anger by śama (mental restraint), desire by giving up binding saṅkalpa (compulsive intention), and dullness/sleep by cultivating sattva.
In the instruction-heavy Shānti Parva, Vyāsa continues a didactic passage on inner discipline, listing common psychological impediments to yogic practice and prescribing practical methods to overcome them.