Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम
sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yoge ye kāma-krodha-lobha-bhayaṃ ca pañcamaṃ svapnam—ime pañca doṣā uktās teṣāṃ pūrṇatayā ucchedaṃ kuryāt | teṣu krodhaṃ śamena (manonigrahena) jayet, kāmaṃ saṅkalpatyāgena parājayet; tathā dhīraḥ sattvaguṇasaṃsevanena nidrāyā ucchedaṃ śaknoti ||
ವ್ಯಾಸನು ಹೇಳಿದನು— ಸತ್ತ್ವಗುಣವನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದರಿಂದ ಧೀರನು ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ಛೇದಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳಿರುವ ಐದು ದೋಷಗಳು— ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಭಯ ಮತ್ತು ಐದನೆಯದು ಸ್ವಪ್ನ; ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಬೇರುಸಹಿತ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರ್ಮೂಲ ಮಾಡಬೇಕು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಶಮ (ಮನೋನಿಗ್ರಹ)ದಿಂದ ಜಯಿಸಬೇಕು; ಕಾಮವನ್ನು ಸಂಕಲ್ಪತ್ಯಾಗದಿಂದ ಪರಾಭವಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ಧೀರನು ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿ ಯೋಗಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಜಾಗೃತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.
व्यास उवाच
A yogic aspirant should uproot five inner faults—desire, anger, greed, fear, and dreaming—and cultivate sattva. Anger is mastered through śama (calm mind-restraint), desire through saṅkalpa-tyāga (renouncing craving-driven resolve), leading to wakeful clarity that overcomes sleep as an obstacle.
In Śānti Parva’s instruction-setting, Vyāsa delivers a didactic teaching on inner discipline. He lists specific psychological impediments to yoga and prescribes concrete counter-practices—mind-restraint and renunciation of desire-intent—framed within the broader ethical program of self-mastery.