Shloka 29
Daṇḍotpatti-kathana (Origin and Function of Daṇḍa) — वसुहोम–मान्धातृ संवाद
अशक्तिः शक्तिरित्येवं मानस्तम्भौ व्ययाव्ययौ । विनयश्न विसर्गश्ष कालाकालौ च भारत
bhīṣma uvāca |
aśaktiḥ śaktir ity evaṁ māna-stambhau vyayāvyayau |
vinayaś ca visargaś ca kālākālau ca bhārata ||
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಭಾರತ! ಅಶಕ್ತಿ–ಶಕ್ತಿ, ಮಾನ–ಕಠೋರ ಅಹಂಕಾರ, ವ್ಯಯ–ಅವ್ಯಯ, ವಿನಯ–ದಾನ, ಕಾಲೋಚಿತ–ಅಕಾಲೋಚಿತ ಆಚರಣೆ—ಇಂತಹ ದ್ವಂದ್ವಸ್ಥಿತಿಗಳೇ ದಂಡ (ಶಾಸನ-ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ದಂಡವಿಧಾನ) ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳು. ಈ ವಿರೋಧಗಳನ್ನು ಅರಿತ ರಾಜನು (ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಧರ್ಮಾಚಾರಿ) ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಹೇಗೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ, ನಡೆ ಹೇಗೆ ಧರ್ಮದ ಕಡೆಗೆ ಸರಿಪಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma frames ethical and political life through paired opposites (strength/weakness, honor/pride, spending/saving, humility/giving, timely/untimely action). The lesson is that governance and self-governance require discerning these contrasts and applying correction (daṇḍa) and restraint so that conduct aligns with dharma.
In the Śānti Parva, Bhishma instructs Yudhiṣṭhira on rājadharma and the principles that sustain social order after the war. Here he continues a catalog of contrasting qualities and conditions, presenting them as manifestations relevant to rule, discipline, and moral decision-making.