Shloka 30
Daṇḍotpatti-kathana (Origin and Function of Daṇḍa) — वसुहोम–मान्धातृ संवाद
अनुतं ज्ञानिता सत्यं श्रद्धाश्रद्धे तथैव च | क्लीबता व्यवसायक्षु लाभालाभौ जयाजयौ
bhīṣma uvāca | anṛtaṃ jñānitā satyaṃ śraddhāśraddhe tathaiva ca | klībatā vyavasāyaś ca lābhālābhau jayājayau |
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಜ್ಞಾನದಿಂದ ನಿರ್ಣೀತವಾದ ಅಸತ್ಯ–ಸತ್ಯ, ಶ್ರದ್ಧೆ–ಅಶ್ರದ್ಧೆ, ಕ್ಲೀಬತೆ–ವ್ಯವಸಾಯ/ದೃಢನಿಶ್ಚಯ, ಲಾಭ–ಅಲಾಭ, ಜಯ–ಪರಾಜಯ—ಇವು ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಅನೇಕ ದ್ವಂದ್ವಭಾವಗಳು ದಂಡದ (ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಫಲದ ಶಾಸನಸಿದ್ಧಾಂತ) ವಿಭಿನ್ನ ನಾಮರೂಪಗಳೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಓ ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠ! ಈ ರೀತಿ ದಂಡ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿ, ಫಲದ ನಿಯಮದಿಂದ ನಡೆನುಡಿಯನ್ನು ನಿಯಮಿಸಿ ಧರ್ಮವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma frames the many opposites that govern human experience—truth/falsehood, faith/doubt, resolve/weakness, gain/loss, victory/defeat—as manifestations of daṇḍa: the regulating principle of restraint and consequence that sustains social and moral order.
In the Shanti Parva dialogue, Bhishma instructs Yudhishthira on statecraft and dharma. Here he emphasizes that daṇḍa is not merely physical punishment but a pervasive ordering force seen through the paired outcomes and conditions that shape behavior in the world.