Adhyaya 61
धृतराष्ट्रस्य शोकविलापः — Dhṛtarāṣṭra’s Lament and Inquiry to Sañjaya
Upa-parva: Dhṛtarāṣṭra-śoka-vilāpa (Lament and Inquiry after Abhimanyu’s Death)
Chapter 61.0 is a sustained interrogation by Dhṛtarāṣṭra, prompted by Abhimanyu’s death and the anticipated retaliation of Arjuna (Gāṇḍīva-bearer, Kapirāja-dhvaja). Dhṛtarāṣṭra asks Sañjaya what the Kauravas did “tomorrow” (i.e., the next day’s developments) while afflicted by grief and fear, and how they faced Arjuna arriving like death itself in battle. He then offers an auditory ethnography of the Kaurava encampment: the earlier sounds of praise, music, dancers, bards, ritual recitations, bowstring twang, weapon and chariot noise—especially around leaders such as Aśvatthāmā and Somadatta—are now absent, replaced by the tones of distress, signaling diminished morale. The king retrospectively connects this calamity to past political errors: he recalls advising Duryodhana to accept Kṛṣṇa’s peace initiative and to heed elders who opposed gambling and reckless escalation; he notes Duryodhana’s choice to follow the harsher counsel of Duḥśāsana and Karṇa. The chapter closes with Dhṛtarāṣṭra requesting a full report on what Duryodhana, Karṇa, Duḥśāsana, and Śakuni decided, characterizing the prince as driven by greed, anger, and desire for sovereignty, and implying a causality chain from counsel rejected to consequences endured.
Chapter Arc: Nārada turns from the battlefield’s smoke to a luminous remembrance: he begins praising King Dilīpa, whose yajñas made the earth itself seem newly minted in gold. → Detail upon detail swells the wonder—vast dakṣiṇā, brahmins honored, devas arriving with Indra, golden pathways laid for sacrifice, celestial music and apsarās dancing—until the listener is almost overwhelmed by the scale of merit and prosperity. → The marvel peaks in the vision of Dilīpa’s sacrificial grandeur: golden yūpas with shining fittings, thousands of apsarās, Viśvāvasu himself playing the vīṇā, and guests so intoxicated with ‘rāga-khāṇḍava’ sweets and rich foods that they lie strewn on the roads—an unmatched spectacle among kings. → Nārada draws the moral line: mere sight of such a truthful, strong-armed, lavishly giving king becomes salvific; and the teaching is pressed home—do not grieve over the absence or loss of a son, for dharma-filled giving and sacrifice can be ‘more meritorious than a son.’
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ३ ३ श्लोक मिलाकर कुल १७ श्लोक हैं) न्््स्न्िताय् धन्य नील एकषेष्टितमो< ध्याय: राजा दिलीपका उत्त्कर्ष नारद उवाच दिलीपं चेदैलविलं मृतं सृज्जय शुश्रुम । यस्य यज्ञशतेष्वासन् प्रयुतायुतशो द्विजा: । तन्त्रज्ञानार्थसम्पन्ना यज्वान: पुत्रपौत्रिण:
ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಸೃಂಜಯಾ! ಇಲವಿಲನ ಪುತ್ರನಾದ ರಾಜ ದಿಲೀಪನೂ ಮೃತನಾದನೆಂದು ನಾವು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ. ಅವನ ನೂರು ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲಾರದಷ್ಟು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ನಿಯೋಜಿತರಾಗಿದ್ದರು—ಕರ್ಮಕಾಂಡ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಕಾಂಡಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಹೊಂದಿದವರು, ಸ್ವತಃ ಯಜ್ಞಕರ್ತರು, ಪುತ್ರ-ಪೌತ್ರಸಂಪನ್ನರು।
Verse 2
य इमां वसुसम्पूर्णा वसुधां वसुधाधिप: । ईजानो वितते यज्ञे ब्राह्मुणेभ्यो हमन्यत,पृथ्वीपति दिलीपने यज्ञ करते समय अपने विशाल यज्ञमें धन-धान्यसे सम्पन्न इस सारी पृथ्वीको ब्राह्मणोंके लिये दान कर दिया था
ಭೂಪತಿ ದಿಲೀಪನು ಸುಸಂಯೋಜಿತವಾಗಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ನಡೆದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಈ ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಾನಮಾಡಿದನು।
Verse 3
दिलीपस्य तु यज्ञेषु कृत: पन्था हिरण्मय: । तं धर्म इव कुर्वाणा: सेन्द्रा देवा: समागमन्
ರಾಜ ದಿಲೀಪನ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ದಾರಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಇಂದ್ರನ ನೇತೃತ್ವದ ದೇವತೆಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿದರು—ಧರ್ಮವೇ ಆ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುವಂತೆ।
Verse 4
सहस्र॑ यत्र मातड़् गच्छन्ति पर्वतोपमा: । सौवर्ण चाभवत् सर्व सद: परमभास्वरम्
ಅಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಮಹಾಕಾಯವಾದ ಸಾವಿರಾರು ಗಜರಾಜರು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಜಸಭಾಮಂಟಪವೆಲ್ಲವೂ ಚಿನ್ನದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದ್ದು, ಸದಾ ಪರಮ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿತ್ತು।
Verse 5
रसानां चाभवन् कुल्या भक्ष्याणां चापि पर्वता: । सहस्रव्यामा नृपते यूपाश्चासन् हिरण्मया:
ಅಲ್ಲಿ ರಸಗಳ ಕಾಲುವೆಗಳು ಹರಿಯುತ್ತಿದ್ದವು; ಭಕ್ಷ್ಯಗಳ ರಾಶಿಗಳು ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದವು. ಓ ನೃಪತೇ! ಆ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರ ವ್ಯಾಮ ವಿಸ್ತಾರವಿರುವ ಚಿನ್ನದ ಯೂಪಗಳು ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದವು।
Verse 6
चषालं प्रचषालं च यस्य यूपे हिरण्मये । नृत्यन्तेडप्सरसस्तस्य षट् सहस्राणि सप्त च
ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು—ಯಸ್ಯ ಸುವರ್ಣಮಯ ಯೂಪದಲ್ಲಿ ಚಷಾಲವೂ ಪ್ರಚಷಾಲವೂ ಅಳವಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವೋ, ಅವನ ಯೂಪದ ಬಳಿ ಆರು ಸಾವಿರ ಏಳು ಅಪ್ಸರಸರು ನೃತ್ಯಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು—ಅದು ಮಹಾಯಜ್ಞಪುನ್ಯದ ನಂತರ ದೊರೆಯುವ ದಿವ್ಯಫಲದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವೇ ಆಗಿತ್ತು।
Verse 7
उनके यूपमें सुवर्णमय >चषाल और प्रचषाल लगे हुए थे। उनके यहाँ तेरह हजार अप्सराएँ नृत्य करती थीं ।।
ಅವರ ಯೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಸುವರ್ಣಮಯ ಚಷಾಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಚಷಾಲಗಳು ಅಳವಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು. ಆ ರಾಜನಿವಾಸದಲ್ಲಿ ಹದಿಮೂರು ಸಾವಿರ ಅಪ್ಸರಸರು ನೃತ್ಯಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿ ಗಂಧರ್ವರಾಜ ವಿಶ್ವಾವಸು ಸ್ವತಃ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ವೀಣೆಯನ್ನು ವಾದಿಸುತ್ತಿದ್ದ; ಮತ್ತು ಸರ್ವಭೂತಗಳು ಆ ರಾಜನನ್ನು ಸತ್ಯಶೀಲ—ಸತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಚಲ—ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದವು।
Verse 8
रागखाण्डवभोज्यैश्व मत्ता: पथिषु शेरते । तदेतदद्धुतं मन््ये अन्यैर्न सदृशं नृपैः
ರಾಗಖಾಂಡವ ಮುಂತಾದ ಸವಿಯಾದ ಭೋಜ್ಯಗಳಿಂದ ಮದಗೊಂಡವರು ದಾರಿಗಳಲ್ಲೇ ಬಿದ್ದುಕೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ನಾನು ನಿಜಕ್ಕೂ ಅದ್ಭುತವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ—ಇತರ ರಾಜರಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಿಲ್ಲ.
Verse 9
यदप्सु युध्यमानस्य चक्रे न परिपेततु: । उनके यहाँ आये हुए अतिथि 'रागखाण्डव” नामक मोदक और विविध भोज्यपदार्थ खाकर मतवाले हो सड़कोंपर लेट जाते थे। मेरे मतमें उनके यहाँ यह एक अद्भुत बात थी
ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು—ಅವನು ನೀರಿನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗಲೂ ಅವನ ರಥಚಕ್ರಗಳು ಮುಳುಗಲಿಲ್ಲ, ಜಾರಲಿಲ್ಲ. ಇಂಥವನು ದೃಢಧನ್ವಿ, ಸತ್ಯವಾದಿ ರಾಜ ದಿಲೀಪ—ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಗೆ ಸಮಾನವಿಲ್ಲ.
Verse 10
येडपश्यन् भूरिदाक्षिण्यं तेडपि स्वर्गजितो नरा: । सुदृढ़ धनुष धारण करनेवाले तथा प्रचुर दक्षिणा देनेवाले सत्यवादी राजा दिलीपका जो लोग दर्शन कर लेते थे, वे मनुष्य भी स्वर्गलोकके अधिकारी हो जाते थे ।।
ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು—ಭೂರಿದಕ್ಷಿಣ್ಯವಂತನಾದ ಆ ರಾಜನನ್ನು ಕೇವಲ ಕಂಡವರೂ ಸಹ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಜಯಿಸುವ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. (ಮತ್ತೊಂದು ನಾಣ್ಣುಡಿ ಕೂಡ ಸೇರಿದೆ—“ಖಟ್ವಾಂಗನ ನಿವಾಸದಲ್ಲಿ ಐದು ಪದಗಳು ಜೀರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.”)
Verse 11
स्वाध्यायघोषो ज्याघोष: पिबताश्नीत खादत । खटवांग (दिलीप)-के भवनमें ये पाँच प्रकारके शब्द कभी बंद नहीं होते थे--वेद- शास्त्रोंके स्वाध्यायका शब्द, धनुषकी प्रत्यंचाकी ध्वनि तथा अतिथियोंके लिये कहे जानेवाले 'खाओ, पीओ और अन्न ग्रहण करो” ये तीन शब्द || १० $ ।।
ನಾರದನು ಹೇಳಿದರು—ಖಟ್ವಾಂಗ (ದಿಲೀಪ)ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಐದು ವಿಧದ ಶಬ್ದಗಳು ಎಂದಿಗೂ ನಿಲ್ಲುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ: ವೇದ‑ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಘೋಷ, ಧನುಸ್ಸಿನ ಜ್ಯಾ‑ಟಂಕಾರ, ಮತ್ತು ಅತಿಥಿಗಳಿಗೆ ಹೇಳುವ ವಚನಗಳು—“ಕುಡಿಯಿರಿ, ಭುಜಿಸಿರಿ, ಅನ್ನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿರಿ” ಎಂದು। ಓ ಸೃಂಜಯಾ! ಧರ್ಮ, ಜ್ಞಾನ, ವೈರಾಗ್ಯ, ಐಶ್ವರ್ಯ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಮಂಗಳಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದ, ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪುಣ್ಯಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದ ದಿಲೀಪನೇ ಮರಣ ಹೊಂದಿದರೆ, ಇತರರ ಬಗ್ಗೆ ಏನು ಹೇಳಬೇಕು? ಆದ್ದರಿಂದ ಯಜ್ಞ ಮಾಡದ, ದಕ್ಷಿಣೆಗಳನ್ನು ಹಂಚದ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸಬೇಡ—ಇದು ನಾರದನ ಘೋಷಣೆ।
Verse 12
पुत्रात् पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथा: । अयज्वानमदाक्षिण्यमश्रि श्रैत्येत्युदाहरत्
ನಾರದನು ಹೇಳಿದರು—ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸಬೇಡ. ನಿನ್ನಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪುಣ್ಯವಂತರೂ, ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಧರ್ಮನಿಷ್ಠರೂ—ಧರ್ಮ, ಜ್ಞಾನ, ವೈರಾಗ್ಯ, ಐಶ್ವರ್ಯಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತರಾದ ಅನೇಕರು ಇದ್ದರು; ಅವರೂ ಮರಣ ಹೊಂದಿದರು. ಇನ್ನಿತರರ ಬಗ್ಗೆ ಏನು ಹೇಳಬೇಕು? ಆದ್ದರಿಂದ ಯಜ್ಞ ಮಾಡದ, ದಕ್ಷಿಣೆ ನೀಡದ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ಅಳಲಬೇಡ—ಎಂದು ನಾರದನು ಸೃಂಜಯನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದನು।
Verse 60
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें षोडशराजकीयोपाख्यानविषयक साठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ದ್ರೋಣಪರ್ವದ ಅಂತರಗತ ಅಭಿಮನ್ಯುವಧಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಷೋಡಶರಾಜಕೀಯೋಪಾಖ್ಯಾನವಿಷಯಕ ಅರವತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು।
Verse 61
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि षोडशराजकीये एकषष्टितमो5ध्याय:
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ದ್ರೋಣಪರ್ವದಲ್ಲಿ, ಅಭಿಮನ್ಯುವಧಪರ್ವಾಂತರ್ಗತ ಷೋಡಶರಾಜಕೀಯ ವಿಭಾಗದ ಏಕಷಷ್ಟಿತಮ ಅಧ್ಯಾಯ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is governance under consequence: whether leaders should prioritize conciliatory dharma-informed counsel or persist in escalation driven by ambition and partisan advice, even when the social and moral costs become evident.
That choices made under attachment and anger can harden into policy and later manifest as collective suffering; the chapter frames wise counsel and restraint as stabilizing forces whose rejection amplifies harm.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary operates implicitly through causal narration—linking earlier refusals (peace, anti-gambling counsel) to present distress—positioning the chapter as a reflective lens on responsibility within the epic’s moral architecture.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.