Shloka 49
उस अवस्थामें द्रोणाचार्यको धृष्टद्युम्मके अधीन हुआ देख मनुष्य तथा अन्य प्राणी भी हाहाकार कर उठे ।। हाहाकारं भृशं चक्कुहो धिगिति चाब्रुवन् । द्रोणो5पि शस्त्राण्युत्सृज्य परमं सांख्यमास्थित:,वहाँ सबने भारी हाहाकार मचाया और सभी कहने लगे, “अहो! धिक्कार है, धिक्कार है'। इधर आचार्य द्रोण भी शस्त्रोंका परित्याग करके परम ज्ञानस्वरूपमें स्थित हो गये
sañjaya uvāca |
usa avasthāyāṃ droṇācāryaṃ dhṛṣṭadyumnasya adhīnaṃ huā dṛṣṭvā manuṣyāś ca anye prāṇino 'pi hāhākāraṃ cakruḥ ||
hāhākāraṃ bhṛśaṃ cakruḥ ho dhig iti ca abruvan |
droṇo 'pi śastrāṇy utsṛjya paramaṃ sāṅkhyam āsthitaḥ ||
ದ್ರೋಣನು ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನ ಅಧೀನನಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲರೂ ಭಾರೀ ಹಾಹಾಕಾರ ಮಾಡಿ—“ಅಹೋ! ಧಿಕ್, ಧಿಕ್!” ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ದ್ರೋಣನೂ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಪರಮ ಸಾಂಖ್ಯಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದನು.
संजय उवाच
Educational Q&A
Even in the most catastrophic moral and emotional moment, the verse highlights the possibility of inner withdrawal and discriminative knowledge (here termed ‘parama sāṅkhya’). Droṇa’s casting aside of weapons suggests a turn from external action to inward realization—an ethical contrast to the surrounding cries of blame and grief.
Sañjaya reports that the battlefield witnesses see Droṇa brought under Dhṛṣṭadyumna’s power and erupt in loud lamentation, exclaiming ‘Alas!’ and ‘Shame!’ At the same time, Droṇa relinquishes his weapons and becomes established in a supreme contemplative/knowledge state (parama sāṅkhya), signaling his withdrawal from combat at this decisive moment.