Adhyaya 145
धृष्टद्युम्नस्य द्रोणाभिमुख्यं तथा सात्यकि-कर्ण-समागमः (Dhṛṣṭadyumna’s advance toward Droṇa and the Sātyaki–Karṇa confrontation)
Upa-parva: Droṇa-vadha-prasaṅga (Night engagement around Droṇa’s protection and counter-assaults)
Sañjaya reports that, amid an intensely tumultuous and fear-inducing engagement, Dhṛṣṭadyumna repeatedly draws and readies his bow, advancing upon Droṇa’s ornamented chariot with the explicit intention of ending the ācārya’s command. The Pāñcālas and Pāṇḍavas move to support and encircle him, while Droṇa’s side responds by surrounding and defending Droṇa with coordinated missile fire. Dhṛṣṭadyumna strikes Droṇa with five arrows and roars; Droṇa answers with a heavier volley, cutting Dhṛṣṭadyumna’s bow, forcing a re-armament. Dhṛṣṭadyumna launches a formidable arrow toward Droṇa, but Karṇa intercepts and slices it into multiple parts before it reaches the chariot, then joins others in concentrated attacks on Dhṛṣṭadyumna. Dhṛṣṭadyumna retaliates under pressure, kills Drumasena by decapitation, and breaks Karṇa’s bow, provoking Karṇa’s intensified counter-barrage. As multiple Kaurava champions converge, Sātyaki arrives to relieve Dhṛṣṭadyumna’s crisis, initiating a fierce, balanced duel with Karṇa. Sātyaki wounds Vṛṣasena; Karṇa, believing his son incapacitated, increases pressure on Sātyaki. The chapter closes with the broader battlefield swelling in violence and sound—especially the distant, unmistakable resonance of Arjuna’s Gāṇḍīva—prompting Karṇa to counsel Duryodhana on exploiting the moment by targeting Sātyaki and Dhṛṣṭadyumna and dispatching Śakuni (Saubala) with a large force against the Pāṇḍavas.
Chapter Arc: रणभूमि में भूरिश्रवा सात्यकि को पकड़ कर वध के लिए उद्यत है; उसी क्षण अदृश्य-वेग से किरीटी अर्जुन का बाण उठता है और प्रहार करने को उठी भुजा कटकर भूमि पर सर्प-सी गिरती है। → एकभुज भूरिश्रवा क्रोध और अपमान से दहक उठता है—वह सात्यकि को छोड़कर अर्जुन को धिक्कारता है कि यह ‘वार्ष्णेय’ (सात्यकि) को बचाने हेतु किया गया क्षुद्र कर्म है, जो वासुदेव-मत के अनुरूप नहीं। क्षत्रिय-समाज और रथी-समूह इस विवाद को सुनते हैं; युद्ध का नियम, प्रतिज्ञा और मित्र-रक्षा—तीनों टकराते हैं। → भूरिश्रवा, प्रतिज्ञा-भंग और अपमान की आग में, युद्ध से विरत होकर प्रायोपवेशन/योग-ध्यान का आश्रय लेता है—नेत्र सूर्य में, मन शीतल जल में समाहित कर ‘महोपनिषद्’ के भाव में स्थित होता है; उसी समय सात्यकि, अपने पूर्व अपमान/प्रतिज्ञा की स्मृति से प्रेरित होकर, उस विरक्त-स्थित शत्रु का वध कर देता है। → देव, सिद्ध, चारण और मनुष्य विस्मित होते हैं—एक ओर भूरिश्रवा का तपोमय अंत, दूसरी ओर रण-धर्म की कठोरता। अर्जुन की प्रतिज्ञा-रक्षा (सात्यकि की रक्षा) और सात्यकि का प्रतिशोध—दोनों के कारण यह वध ‘धर्म’ के प्रश्न को और तीखा कर देता है; युद्ध का नैतिक ध्रुव डगमगाता है। → भूरिश्रवा-वध के बाद प्रतिज्ञाओं की श्रृंखला और तीव्र होती है—अपमान का बदला लेने की प्रतिज्ञा और अगले प्रतिशोध की छाया रणभूमि पर उतर आती है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १६ श्लोक मिलाकर कुल ७३ ३ “लोक हैं।) #.१०3८६>-> हु #+ ३. पृथ्वीपर घुमाना। २. प्रतिद्वन्द्यीकी ओर बढ़ना। 3. पीछे लौटना। ४. पछाड़ना। ५. पृथ्वीपर पटकना। ६. उछलकर खड़ा होना। ७. पीठ लगाना। त्रिचत्वारिशर्दाधिकशततमो< ध्याय: भूरिश्रवाका अर्जुनको उपालम्भ देना
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ! ಭೂರಿಶ್ರವನ ಸುಂದರ ಬಾಹುಬಂಧದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭುಜವು, ಖಡ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದಂತೆಯೇ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಅದರ ಪತನದಿಂದ ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳ ಹೃದಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚರಿಯೂ ಭಾರವೂ ಆದ ದುಃಖವು ಹರಡಿತು—ಯುದ್ಧಧರ್ಮದ ಕ್ರಮವೇ ಯುದ್ಧದ ಕ್ರೂರ ಅಂತ್ಯದಿಂದ ತಲೆಕೆಳಗಾದಂತೆ.
Verse 2
प्रहरिष्यन् हृतो बाहुरदृश्येन किरीटिना । वेगेन न्न्यपतद् भूमौ पठ्चास्य इव पन्नग:
ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಲು ಎತ್ತಿದ ಆ ಭುಜವು, ಅಲಕ್ಷ್ಯವಾದ ಕಿರೀಟಧಾರಿ ಅರ್ಜುನನ ಬಾಣದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಪಂಚಫಣ ಸರ್ಪದಂತೆ ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದಿತು.
Verse 3
स मोघं कृतमात्मानं दृष्टवा पार्थेन कौरव: । उत्सृज्य सात्यकिं क्रोधाद् गर्हयामास पाण्डवम्
ಪಾರ್ಥನಾದ ಅರ್ಜುನನಿಂದ ತನ್ನ ಪ್ರಯತ್ನ ವ್ಯರ್ಥವಾಯಿತು ಎಂದು ಕಂಡ ಕೌರವ ಭೂರಿಶ್ರವನು, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಸಾತ್ಯಕಿಯನ್ನು ಬಿಡಿಸಿ ಪಾಂಡವ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಗರಹಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು.
Verse 4
(स विबाहुर्महाराज एकपक्ष इवाण्डज: । एकचक्रो रथो यद्धद् धरणीमास्थितो नृपः । उवाच पाण्डवं चैव सर्वक्षत्रस्थ शृण्वतः ।।
ಭೂರಿಶ್ರವನು ಹೇಳಿದನು—ಕೌಂತೇಯಾ! ನೀನು ನೃಶಂಸವಾದ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ. ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡದೆ, ಮತ್ತೊಬ್ಬನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾಗಲೇ ನನ್ನ ಭುಜವನ್ನು ನೀನು ಕತ್ತರಿಸಿದೆ.
Verse 5
कि नु वक्ष्यसि राजानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् । कि कुर्वाणो मया संख्ये हतो भूरिश्रवा रणे
ಧರ್ಮಪುತ್ರನಾದ ರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ನೀನು ಏನು ಹೇಳುವೆ? “ಭೂರಿಶ್ರವನು ಬೇರೆ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾಗಲೇ ನಾನು ಅವನನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಹತಮಾಡಿದೆ” ಎಂದು ಹೇಳುವೆಯೇ?
Verse 6
इदमिन्द्रेण ते साक्षादुपदिष्टं महात्मना । अस्त्रं रुद्रेण वा पार्थ द्रोणेनाथ कृपेण वा,पार्थ! इस अस्त्र-विद्याका उपदेश तुम्हें साक्षात् महात्मा इन्द्रने दिया है, या रुद्र, द्रोण अथवा कृपाचार्यने?
ಪಾರ್ಥಾ! ಈ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ನಿನಗೆ ಸాక్షಾತ್ ಮಹಾತ್ಮ ಇಂದ್ರನು ಉಪದೇಶಿಸಿದನೇ? ಅಥವಾ ರುದ್ರನು, ದ್ರೋಣನು, ಇಲ್ಲವೆ ಕೃಪಾಚಾರ್ಯನು?
Verse 7
ननु नामास्त्रधर्मज्ञस्त्वं लोके5 भ्यधिक: परै: । सोथ्युध्यमानस्य कथं रणे प्रहृतवानसि
ನೀನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇತರರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅಸ್ತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದವನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಹಾಗಿದ್ದರೂ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡದವನ ಮೇಲೆ ರಣದಲ್ಲಿ ನೀನು ಹೇಗೆ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಿದೆ?
Verse 8
न प्रमत्ताय भीताय विरथाय प्रयाचते । व्यसने वर्तमानाय प्रहरन्ति मनस्विन:,मनस्वी पुरुष असावधान, डरे हुए, रथहीन, प्राणों-की भिक्षा माँगनेवाले तथा संकटमें पड़े हुए मनुष्यपर प्रहार नहीं करते हैं
ಮನಸ್ವಿಗಳು ಅಸಾವಧಾನನ ಮೇಲೆ, ಭೀತನ ಮೇಲೆ, ರಥವಿಲ್ಲದವನ ಮೇಲೆ, ಜೀವಭಿಕ್ಷೆ ಬೇಡುವವನ ಮೇಲೆ, ಅಥವಾ ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇರುವವನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 9
इदं तु नीचाचरितमसत्पुरुषसेवितम् | कथमाचरितं पार्थ पापकर्म सुदुष्करम्,पार्थ! यह नीच पुरुषोंद्वारा आचरित और दुष्ट पुरुषोंद्वारा सेवित अत्यन्त दुष्कर पापकर्म तुमने कैसे किया?
ಪಾರ್ಥಾ! ಇದು ನೀಚರ ಆಚರಣೆ, ದುಷ್ಟರು ಸೇವಿಸುವ ಮಾರ್ಗ; ಇಂತಹ ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರ ಪಾಪಕರ್ಮವನ್ನು ನೀನು ಹೇಗೆ ಆಚರಿಸಿದೆ?
Verse 10
आर्येण सुकरं त्वाहुरार्यकर्म धनंजय । अनार्यकर्म त्वार्येण सुदुष्करतमं भुवि
ಧನಂಜಯಾ! ಆರ್ಯನಿಗೆ ಆರ್ಯಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಸುಲಭವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಅದೇ ಆರ್ಯನಿಗೆ ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅನಾರ್ಯಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರ.
Verse 11
येषु येषु नरव्यात्र यत्र यत्र च वर्तते । आशु तच्छीलतामेति तदिदं त्वयि दृश्यते
ಹೇ ನರವ್ಯಾಘ್ರ! ಮನುಷ್ಯನು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೋ, ಯಾರ್ಯಾರ ಸಂಗದಲ್ಲಿರುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಶೀಘ್ರವೇ ಅವರ ಸ್ವಭಾವ-ಆಚಾರವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಅದೇ ಸತ್ಯ ನಿನ್ನಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಹೇ ನರವ್ಯಾಘ್ರ।
Verse 12
कथं हि राजवंश्यस्त्वं कौरवेयो विशेषत: । क्षत्रधर्मादपक्रान्त: सुवृत्तश्नरितव्रत:
ನೀನು ರಾಜವಂಶಜನು; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕೌರವಕುಲದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವನು; ಆದರೂ ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮದಿಂದ ಹೇಗೆ ದೂರ ಸರಿದೆಯೆ? ಹೇ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ! ನಿನ್ನ ಆಚಾರ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ತಮವಾಗಿತ್ತು.
Verse 13
इदं तु यदत्तिक्षुद्रं वार्ष्णेयार्थे कृतं त्वया । वासुदेवमतं नूनं नैतत् त्वय्युपपद्यते
ಆದರೆ ವಾರ್ಷ್ಣೇಯನ (ಸಾತ್ಯಕಿಯ) ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಮಾಡಿದ ಈ ಅತಿನೀಚ ಕೃತ್ಯವು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ವಾಸುದೇವಪುತ್ರ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆ ನಡೆದಿರಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಇಂತಹ ನೀಚ ಉದ್ದೇಶ ನಿನಗೆ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 14
को हि नाम प्रमत्ताय परेण सह युध्यते । ईदृशं व्यसन दद्यादू यो न कृष्णसखो भवेत्
ಅಸಾವಧಾನನಾಗಿರುವ ಯೋಧನೊಂದಿಗೆ ಯಾರು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ, ನಂತರ ಅವನ ಮೇಲೆ ಇಂತಹ ವಿಪತ್ತನ್ನು ಹೇರುತ್ತಾರೆ? ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಸ್ನೇಹಿತನಲ್ಲದವನಿಂದ ಇಂತಹ ಕೃತ್ಯ ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ.
Verse 15
व्रात्या: संक्लिष्टकर्माण: प्रकृत्यैव च गर्लहिता: । वृष्ण्यन्धका: कथं पार्थ प्रमाणं भवता कृता:
ಹೇ ಪಾರ್ಥ! ವೃಷ್ಣಿ ಮತ್ತು ಅಂಧಕರು ವ್ರಾತ್ಯರಂತೆ, ಕಲుషಿತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವರು, ಸ್ವಭಾವತಃ ನಿಂದನೀಯರು; ಹಾಗಿದ್ದರೂ ನೀನು ಅವರನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಹೇಗೆ ಅಂಗೀಕರಿಸಿದೆ?
Verse 16
अर्जुन उवाच व्यक्त हि जीर्यमाणो<5पि बुद्धि जरयते नर:
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ಪ್ರಭೋ! ಮನುಷ್ಯನು ವೃದ್ಧನಾಗುತ್ತಾ ಹೋದಂತೆ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯೂ ಜೀರ್ಣವಾಗಿ ಕ್ಷೀಣಿಸುವುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ಈಗ ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳೆಲ್ಲ ವ್ಯರ್ಥ. ನೀವು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ನಿಯಂತನಾದ ಹೃಷೀಕೇಶ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನೂ, ನನ್ನನ್ನು ಪಾಂಡುಪುತ್ರ ಅರ್ಜುನನನ್ನೂ ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ, ನಮ್ಮನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತೀರಿ.
Verse 17
अनर्थकमिदं सर्व यत् त्वया व्यादह्वतं प्रभो । जानन्नेव हषीकेशं गर्हसे मां च पाण्डवम्
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ಪ್ರಭೋ! ನೀವು ಹೇಳಿದುದೆಲ್ಲ ನಿರರ್ಥಕ. ಹೃಷೀಕೇಶನನ್ನೂ, ನನ್ನನ್ನು ಪಾಂಡವ ಅರ್ಜುನನನ್ನೂ ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ನೀವು ನಮ್ಮನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತೀರಿ.
Verse 18
संग्रामाणां हि धर्मज्ञ: सर्वशास्त्रार्थपारग: । न चाधर्ममहं कुर्या जानंश्वैव हि मुहासे
ನಾನು ಯುದ್ಧಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದವನು; ಎಲ್ಲಾ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತನು. ನಾನು ಅಧರ್ಮ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಇದನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ನೀನು ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮೋಹಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ.
Verse 19
युध्यन्ति क्षत्रिया: शत्रून् स्वै: स्वैः परिवृता नरा: । भ्रातृभि: पितृभि: पुत्रैस्तथा सम्बन्धिबान्धवै:
ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಜನರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದವರಾಗಿ ಶತ್ರುಗಳೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾರೆ—ಸಹೋದರರು, ತಂದೆಗಳು, ಪುತ್ರರು, ಹಾಗೆಯೇ ಬಂಧು-ಸಂಬಂಧಿಗಳೊಂದಿಗೆ.
Verse 20
स कथं सात्यकिं शिष्यं सुखसम्बन्धमेव च,(निकृष्यमाणं तं दृष्टवा कथं शत्रुवशं गतम् । त्वया विकृष्यमाणं च दृष्टवानस्मि निष्क्रियम् ।।
ಸಾತ್ಯಕಿ ನನ್ನ ಶಿಷ್ಯನೂ, ನನಗೆ ಪ್ರಿಯ ಬಂಧುವೂ ಹೌದು. ಅವನನ್ನು ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನೂ, ಶತ್ರುವಶನಾಗಿ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟನಾಗಿರುವುದನ್ನೂ ಕಂಡು ನಾನು ಅವನನ್ನು ಹೇಗೆ ತ್ಯಜಿಸಲಿ? ನೀನು ಅವನನ್ನು ಎಳೆಯುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ನಾನು ಸ್ವತಃ ನೋಡಿದ್ದೇನೆ; ಅವನು ಅಸಹಾಯನಾಗಿ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದ. ನನ್ನ خاطرವೇ ಅವನು ತ್ಯಜಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾದ ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೇಲಿನ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ರಣೋನ್ಮತ್ತ ಸಾತ್ಯಕಿ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಬಲಭುಜೆಯಂತಿದ್ದಾನೆ. ನಿನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಅವನು ಪೀಡಿತನಾಗುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ನಾನು ಹೇಗೆ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ಮಾಡಬಲ್ಲೆ?
Verse 21
अस्मदर्थ च युध्यन्तं त्यक्त्वा प्राणान् सुदुस्त्यजान् । मम बाहुं रणे राजन् दक्षिण युद्धदुर्मदम्,(निकृष्यमाणं तं दृष्टवा कथं शत्रुवशं गतम् । त्वया विकृष्यमाणं च दृष्टवानस्मि निष्क्रियम् ।।
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು— ನನ್ನ ನಿಮಿತ್ತ ಸಾತ್ಯಕಿ, ತ್ಯಜಿಸಲು ಅತಿದುಸ್ತ್ಯಜವಾದ ಪ್ರಾಣಾಸಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ರಾಜನೇ, ರಣೋನ್ಮಾದದಲ್ಲಿ ಅವನು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಬಲಗೈಯಂತೆಯೇ. ನೀನು ಅವನನ್ನು ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಶತ್ರುವಶನಾಗಿ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು, ಅವನ ಕಷ್ಟವನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಬಲ್ಲೆ?
Verse 22
न चात्मा रक्षितव्यो वै राजन् रणगतेन हि । यो यस्य युज्यते<र्थेषु स वै रक्ष्यो नराधिप
ರಾಜನೇ, ರಣಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದವನಿಗೆ ಕೇವಲ ತನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೇ ಯೋಚಿಸುವುದು ಯುಕ್ತವಲ್ಲ. ನರಾಧಿಪನೇ, ಯಾರು ಯಾರ ಕಾರ್ಯ-ಉದ್ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡಬೇಕಾದವರು.
Verse 23
तै रक्ष्यममाणै: स नृपो रक्षितव्यो महामृधे । यद्यहं सात्यकिं पश्ये वध्यमानं महारणे
ಹೀಗೆ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುವ ಸುಹೃದರೂ ಮಹಾಮೃಧೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಕರ್ತವ್ಯ. ಈ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಕಣ್ಣೆದುರೇ ಸಾತ್ಯಕಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿದ್ದರೆ, ಅವನ ವಿಯೋಗದ ದುಃಖವು ನನಗೆ ಅನರ್ಥಕರ ಪಾಪದಂತೆ ಭಾರವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದೆ—ಹಾಗಿದ್ದರೆ ನೀನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಏಕೆ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುತ್ತೀ?
Verse 24
ततस्तस्य वियोगेन पाप॑ मेडनर्थतो भवेत् | रक्षितश्न मया यस्मात् तस्मात् क्रुध्यसि कि मयि
ಆಗ ಅವನ ವಿಯೋಗದಿಂದ ನನಗೆ ಅನರ್ಥಕರ ಪಾಪವು ಬೀಳುತ್ತಿತ್ತು. ನಾನು ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಹಾಗಿದ್ದರೆ ಅದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ನೀನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಏಕೆ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುತ್ತೀ?
Verse 25
यच्च मे गर्हसे राजन्नन्येन सह संगतम् | अहं त्वया विनिकृतस्तत्र मे बुद्धिविभ्रम:
ರಾಜನೇ, ‘ನೀನು ಮತ್ತೊಬ್ಬನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾಗ ನಾನು ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ವಂಚನೆ ಮಾಡಿದೆ’ ಎಂದು ನನ್ನನ್ನು ಗರ್ಹಿಸುತ್ತಿರುವೆ; ನಿನ್ನ ಈ ಆರೋಪದಿಂದ ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯೇ ಗೊಂದಲಗೊಂಡಿದೆ.
Verse 26
कवचं धुन्वतस्तुभ्यं रथं चारोहत: स्वयम् । धनुर्ज्या कर्षतश्चैव युध्यतः सह शत्रुभि:
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ನೀನು ಸ್ವತಃ ಕವಚವನ್ನು ಕದಲಿಸುತ್ತಾ ರಥವೇರಿದಿ; ಧನುಷ್ಯದ ಜ್ಯೆಯನ್ನು ಎಳೆದು ಶತ್ರುಸಮೂಹದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಿ. ರಥಗಳು, ಗಜಗಳು, ಅಶ್ವಾರೋಹಿಗಳು, ಪಾದಾತಿಗಳು ತುಂಬಿ, ಎರಡೂ ಪಾಳಯಗಳ ಸೇನೆಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಘೋರವಾಗಿ ಹೊಡೆದಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಗಂಭೀರ ಸೇನಾ-ಸಾಗರದಲ್ಲಿ—ಇದು ಒಬ್ಬ ಯೋಧನೊಬ್ಬ ಯೋಧನೊಂದಿಗೆ ನಡೆದ ‘ಏಕಯುದ್ಧ’ ಎಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಬಹುದು, ಯುದ್ಧವು ಸುತ್ತಲಿನ ಗದ್ದಲದಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟಂತೆ?
Verse 27
एवं रथगजाकीर्णे हयपत्तिसमाकुले । सिंहनादोद्धतरवे गम्भीरे सैन्यसागरे
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ರಥಗಜಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಅಶ್ವಾರೋಹಿ ಪಾದಾತಿಗಳಿಂದ ಗಿಜಿಗುಟ್ಟಿದ, ಸಿಂಹನಾದದಂತೆ ಉಬ್ಬುವ ಯುದ್ಧಘೋಷಗಳ ಭೀಕರ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ಕಂಪಿಸುವ ಆ ಗಂಭೀರ ಸೇನಾ-ಸಾಗರದಲ್ಲಿ—ಎರಡೂ ಪಾಳಯಗಳ ಸಮಾಗತ ವೀರರು ಪರಸ್ಪರ ಘೋರ ಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾಗ—ನೀನು ಸಾತ್ವತ ಸಾತ್ಯಕಿಯೊಂದಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾದಿ. ಅಂಥ ತೂಮುಲ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ‘ಒಬ್ಬನೊಬ್ಬನೊಂದಿಗೆ’ ನಡೆದ ಏಕಯುದ್ಧವೆಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಬಹುದು?
Verse 28
स्वै: परैश्न समेतेभ्य: सात्वतेन च संगमे । एकस्यैकेन हि कथं संग्राम: सम्भविष्यति
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ಸ್ವಪಕ್ಷವೂ ಪರಪಕ್ಷವೂ ಸೇರಿ ಸಮಾಗಮಗೊಂಡಿದ್ದಾಗ, ಮತ್ತು ಅದೇ ಸಂಘರ್ಷದಲ್ಲಿ ನೀನು ಸಾತ್ವತ ಸಾತ್ಯಕಿಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿದ್ದಾಗ, ‘ಒಬ್ಬನೊಬ್ಬನೊಂದಿಗೆ’ ಯುದ್ಧವೆಂದು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ? ಅನೇಕರು ಸೇರಿರುವ ಆ ರಣಕೋಲಾಹಲದಲ್ಲಿ ‘ಏಕದ್ವಂದ್ವ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಯುಕ್ತವಲ್ಲ.
Verse 29
बहुभि: सह संगम्य निर्जित्य च महारथान् | श्रान्तश्न श्रान्तवाहश्न विमना: शस्त्रपीडित:
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ಅನೇಕ ಯೋಧರೊಂದಿಗೆ ಸಮರ ಮಾಡಿ, ಹಲವಾರು ಮಹಾರಥಿಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಸಾತ್ಯಕಿ ದಣಿದಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಕುದುರೆಗಳೂ ಶ್ರಮದಿಂದ ಕುಗ್ಗಿವೆ; ಶಸ್ತ್ರಾಘಾತಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಅವನು ಮನೋಭಂಗಗೊಂಡು ಮಂಕಾಗಿದ್ದಾನೆ.
Verse 30
ईदृशं सात्यकिं संख्ये निर्जित्य च महारथम् । अधिकत्वं विजानीषे स्ववीर्यवशमागतम्
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಮಹಾರಥಿ ಸಾತ್ಯಕಿಯನ್ನು ಜಯಿಸಿ, ನೀನು ನಿನ್ನನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದೀ; ಅವನು ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದಲೇ ವಶನಾದನೆಂದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೀ.
Verse 31
यदिच्छसि शिरश्नलास्य असिना हन्तुमाहवे | तथा कृच्छूगतं चैव सात्यकिं क: क्षमिष्यति,इसलिये तुम युद्धस्थलमें तलवारसे उसका सिर काट लेना चाहते थे। सात्यकिको वैसे संकटमें देखकर मेरे पक्षका कौन वीर सहन करेगा?
ನೀನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಅವನ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಬಯಸಿದ್ದರೆ, ಅಂಥ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಸಾತ್ಯಕಿಯನ್ನು ಕಂಡು ನಮ್ಮ ಪಾಳೆಯದ ಯಾವ ವೀರನು ಸಹಿಸಬಲ್ಲನು?
Verse 32
त्वं वै विगर्हयात्मानमात्मानं यो न रक्षसि । कथं करिष्यसे वीर यो वा त्वां संश्रयेज्जन:
ನೀನು ನಿಜಕ್ಕೂ ನಿನ್ನನ್ನೇ ದೂಷಿಸುತ್ತಿರುವೆ—ನಿನ್ನನ್ನೇ ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರದವನು ನೀನು. ಓ ವೀರನೇ! ಹಾಗಾದರೆ ನಿನ್ನ ಆಶ್ರಯಕ್ಕೆ ಬರುವವನನ್ನು ನೀನು ಹೇಗೆ ಕಾಪಾಡುವೆ?
Verse 33
संजय उवाच एवमुक्तो महाबाहुर्यूपकेतुर्महायशा: । युयुधानं समुत्सृज्य रणे प्रायमुपाविशत्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ! ಅರ್ಜುನನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಯೂಪಚಿಹ್ನಧ್ವಜನಾದ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಮಹಾಬಾಹು ಭೂರಿಶ್ರವನು ಯುಯುಧಾನ (ಸಾತ್ಯಕಿ)ನನ್ನು ಬಿಡಿಸಿ, ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲೇ ಪ್ರಾಯ—ಮರಣಪರ್ಯಂತ ಉಪವಾಸ—ವ್ರತವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಕುಳಿತನು.
Verse 34
शरानास्तीर्य सव्येन पाणिना पुण्यलक्षण: । यियासुर्ब्रह्य लोकाय प्राणान् प्राणेष्वधाजुहोत्
ಪುನ್ಯಲಕ್ಷಣನಾದ ಭೂರಿಶ್ರವನು ಎಡಗೈಯಿಂದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಾಸಿ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಣಗಳಲ್ಲೇ ಹೋಮಮಾಡಿದನು.
Verse 35
सूर्य चक्षु: समाधाय प्रसन्न सलिले मन: । ध्यायन् महोपनिषदं योगयुक्तो5भवन्मुनि:
ಅವನು ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ಶಾಂತ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛ ಜಲದಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು; ಮಹೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿತ ಪರಬ್ರಹ್ಮನ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುತ್ತ, ಯೋಗಯುಕ್ತ ಮುನಿಯಾದನು.
Verse 36
ततः स सर्वसेनायां जन: कृष्णधनंजयौ । गर्हयामास तं॑ चापि शशंस पुरुषर्षभम्,तदनन्तर सारी कौरव-सेनाके लोग श्रीकृष्ण और अर्जुनकी निन्दा तथा नरश्रेष्ठ भूरिश्रवाकी प्रशंसा करने लगे
ಆಮೇಲೆ ಸಮಸ್ತ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಜನರು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನೂ ಧನಂಜಯನನ್ನೂ (ಅರ್ಜುನನನ್ನೂ) ನಿಂದಿಸಲಾರಂಭಿಸಿದರು; ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾರಂಭಿಸಿದರು।
Verse 37
निन्द्यमानौ तथा कृष्णौ नोचतु: किंचिदप्रियम् । ततः प्रशस्यमानश्नव नाहृष्यद् यूपकेतन:
ಹೀಗೆ ನಿಂದಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಆ ಇಬ್ಬರು ಕೃಷ್ಣರು (ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನ) ಯಾವುದೂ ಅಪ್ರಿಯ ವಚನವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಲಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಯೂಪಕೇತನ (ಭೂರಿಶ್ರವ) ಹರ್ಷಿಸಲಿಲ್ಲ।
Verse 38
उनके द्वारा निन्दित होनेपर भी श्रीकृष्ण और अर्जुनने कोई अप्रिय बात नहीं कही तथा प्रशंसित होनेपर भी यूपकेतु भूरिश्रवाने हर्ष नहीं प्रकट किया ।।
ಅವರಿಂದ ನಿಂದಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರು ಯಾವುದೂ ಅಪ್ರಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ; ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಯೂಪಕೇತು ಭೂರಿಶ್ರವನು ಹರ್ಷವನ್ನು ತೋರಲಿಲ್ಲ। ಆದರೆ ರಾಜನೇ! ನಿಮ್ಮ ಪುತ್ರರೂ ಭೂರಿಶ್ರವನಂತೆ ನಿಂದಾವಚನಗಳನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದಾಗ, ಧನಂಜಯ (ಅರ್ಜುನ) ಅವರ ಮಾತುಗಳನ್ನೂ ಭೂರಿಶ್ರವನ ಮಾತನ್ನೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಕೋಪವನ್ನು ಒಳಗೊಳಗೇ ತಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ।
Verse 39
असंक्रुद्धमना वाच: स्मारयन्निव भारत | उवाच पाण्डुतनय: साक्षेपमिव फाल्गुन:
ಭಾರತನೇ! ಪಾಂಡುತನಯ ಫಾಲ್ಗುನ (ಅರ್ಜುನ)ನ ಮನಸ್ಸು ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಕ್ರುದ್ಧವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಅವನು ಹಳೆಯ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುವಂತೆ, ಕೌರವರ ಮೇಲೆ ಆಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವಂತೆ ಮಾತನಾಡಿದನು।
Verse 40
मम सर्वेडपि राजानो जानन्त्येव महाव्रतम् । न शक्यो मामको हन्तुं यो मे स्थादू बाणगोचरे
“ಎಲ್ಲ ರಾಜರೂ ನನ್ನ ಈ ಮಹಾವ್ರತವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ—ನನ್ನ ಬಾಣಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯೊಳಗೆ ನನ್ನ ಸ್ವಜನನಿದ್ದರೆ, ಅವನನ್ನು ಯಾವ ಶತ್ರುವೂ ಕೊಲ್ಲಲಾರನು.”
Verse 41
यूपकेतो निरीक्ष्यैतन्न मार्महसि गर्लितुम् न हि धर्ममविज्ञाय युक्त गर्हयितुं परम्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— “ಓ ಯೂಪಕೇತು! ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ನನ್ನನ್ನು ನಿಂದಿಸಬೇಡ. ಧರ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅರಿಯದೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬನನ್ನು ಗರ್ಹಿಸುವುದು ಯುಕ್ತವಲ್ಲ.”
Verse 42
आत्तशस्त्रस्य हि रणे वृष्णिवीरं जिघांसत: । यदहं बाहुमच्छैत्सं न स धर्मो विगर्हित:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— “ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರ ಹಿಡಿದು ನೀನು ವೃಷ್ಣಿವೀರ ಸಾತ್ಯಕಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಉದ್ದೇಶಿಸಿದ್ದೆ. ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿನ್ನ ಭುಜವನ್ನು ಕಡಿದದ್ದು ನಿಂದನೀಯವಲ್ಲ; ಶರಣಾಗತನ ರಕ್ಷಣಾರ್ಥ ಮಾಡಿದ ಧರ್ಮ್ಯಕರ್ಮವೇ ಅದು.”
Verse 43
न्यस्तशस्त्रस्य बालस्य विरथस्य विवर्मण: । अभिमन्योर्व॑धं तात धार्मिक: को नु पूजयेत्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— “ತಾತ! ಬಾಲಕ ಅಭಿಮನ್ಯು ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ರಥವಿಲ್ಲದೆ, ಕವಚವಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದಾಗ, ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ವಧವನ್ನು ಯಾವ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಬಲ್ಲನು?”
Verse 44
(दुर्योधनस्य क्षुद्रस्यथ न प्रमाणेडवतिष्ठत: । सौमदत्तेरव॑ध: साधु: स वै साहाय्यकारिण: ।।
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು— “ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮર્યಾದೆಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲದ ಆ ಕ್ಷುದ್ರ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ ಸೌಮದತ್ತನ ಪುತ್ರ ಭೂರಿಶ್ರವನ ವಧವು ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಸಂಭವಿಸಿದ್ದು ಯುಕ್ತವೇ. ಪ್ರಾಣಾಪಾಯ ಎದುರಾದಾಗ ನನ್ನವರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ನನ್ನ ದೃಢ ಸಂಕಲ್ಪ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನನ್ನ ಕಣ್ಣೆದುರೇ ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ವೀರರನ್ನು. ಕೌರವ ಮಹಾತ್ಮ ಭೂರಿಶ್ರವನು ಸಾತ್ಯಕಿಯನ್ನು ತನ್ನ ವಶಕ್ಕೆ ತಂದಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ನಾನು ಈ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿದೆನು।” ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— “ರಾಜನೇ! ನಂತರ ಪಾರ್ಥನು ಕರುಣೆಯಿಂದ ಕರಗಿಹೋಗಿ, ಶೋಕದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಕೌರವ ಭೂರಿಶ್ರವನಿಗೆ ಹೀಗೆಂದನು— ‘ಧಿಕ್ಕಾರ ಆ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮಕ್ಕೆ; ಅದರೊಳಗೆ ನೀನು—ಪುರುಷೇಶ್ವರ, ಶರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಶರಣಪ್ರದ—ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬಂದೆ. ಮುಂಚಿತ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಇಂದು ನನ್ನಂತಹ ಪುರುಷೋತ್ತಮನೂ ನಿನ್ನಂತಹ ಗುರುಜನರ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುವುದೇ?’ ಇಂತೆ ಪಾರ್ಥನು ಹೇಳಿದಾಗ ಭೂರಿಶ್ರವನು ತಲೆಯಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ, ಎಡಗೈಯಿಂದ ತನ್ನ ಬಲಗೈಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಅರ್ಜುನನ ಕಡೆಗೆ ಎಸೆದನು।”
Verse 45
एतत् पार्थस्य तु वचस्तत: श्र॒ुत्वा महाद्युति: । यूपकेतुर्महाराज तूष्णीमासीदवाड्मुख:,महाराज! पार्थकी उपर्युक्त बात सुनकर यूप-चिह्लित ध्वजावाले महातेजस्वी भूरिश्रवा नीचे मुँह किये मौन रह गये
ಮಹಾರಾಜನೇ! ಪಾರ್ಥನ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಯೂಪಕೇತು—ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಭೂರಿಶ್ರವ—ಮುಖ ತಗ್ಗಿಸಿ ಮೌನವಾಗಿದ್ದನು.
Verse 46
अर्जुन उवाच या प्रीतिर्थर्मराजे मे भीमे च बलिनां वरे । नकुले सहदेवे च सा मे त्वयि शलाग्रज
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ಧರ್ಮರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಮೇಲೂ, ಬಲವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಭೀಮನ ಮೇಲೂ, ಹಾಗೆಯೇ ನಕುಲ–ಸಹದೇವರ ಮೇಲೂ ನನಗಿರುವ ಪ್ರೀತಿ ಹೇಗಿದೆಯೋ, ಹೇ ಶಾಲೆಯ ಅಗ್ರಜನೇ! ಅದೇ ಪ್ರೀತಿ ನಿನ್ನ ಮೇಲೂ ನನಗಿದೆ. ಯುದ್ಧದ ಉಗ್ರತೆಯಲ್ಲಿಯೂ ನಾನು ಬಂಧುತ್ವಸಮಾನ ಗೌರವವನ್ನೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮದ ಮર્યಾದೆಯನ್ನೂ ಅಂಗೀಕರಿಸುತ್ತೇನೆ.
Verse 47
मया त्वं समनुज्ञात: कृष्णेन च महात्मना । गच्छ पुण्यकृताललोकान् शिबिरौशीनरो यथा,मैं और महात्मा भगवान् श्रीकृष्ण आपको यह आज्ञा देते हैं कि आप उशीनरपुत्र शिबिके समान पुण्यात्मा पुरुषोंके लोकोंमे जायेँ
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ನಾನು ಮತ್ತು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ನಿನಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿದ್ದೇವೆ. ಈಗ ನೀನು ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿಗಳು ಸೇರುವ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗು—ಉಶೀನರಪುತ್ರ ಶಿಬಿಯಂತೆ.
Verse 48
वासुदेव उवाच ये लोका मम विमला: सकृद् विभाता ब्रह्माद्ये: सुरवृषभैरपीष्यमाणा: । तान् क्षिप्रं ब्रज सतताग्निहोत्रयाजिन् मत्तुल्यो भव गरुडोत्तमाड्यान:
ವಾಸುದೇವನು ಹೇಳಿದನು—ಹೇ ನಿರಂತರ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಯಾಜಕನೇ! ನನ್ನ ಆ ಲೋಕಗಳು ನಿರ್ಮಲವೂ ನಿತ್ಯಪ್ರಕಾಶಮಾನವೂ ಆಗಿವೆ; ಬ್ರಹ್ಮಾದಿ ದೇವೇಶ್ವರರೂ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಅವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಸದಾ ಆಕಾಂಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ನೀನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಆ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗು; ನನ್ನಂತಾಗು—ಉತ್ತಮ ಗರುಡನ ಮೇಲೆ ಆಸೀನನಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವವನಾಗು.
Verse 49
संजय उवाच उत्थित: स तु शैनेयो विमुक्त: सौमदत्तिना । खड्गमादाय चिच्छित्सु: शिरस्तस्य महात्मन:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ! ಸೌಮದತ್ತಪುತ್ರನು ಶೈನೇಯ ಸಾತ್ಯಕಿಯನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಅವನು ಎದ್ದು ನಿಂತನು. ಬಳಿಕ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಛೇದಿಸುವ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿದನು.
Verse 50
निहतं पाण्डुपुत्रेण प्रसक्त भूरिदक्षिणम् इयेष सात्यकिह्न्तुं शलाग्रजमकल्मषम्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಪಾಂಡುಪುತ್ರನಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ಭೂರಿದಕ್ಷಿಣನು ಹತನಾದಾಗ, ಶಾಲೆಯ ನಿರ್ದೋಷ ಅಗ್ರಜ (ಭೂರಿಶ್ರವ) ಸಾತ್ಯಕಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಉದ್ದೇಶಿಸಿದನು.
Verse 51
निकृत्तभुजमासीनं छिन्नहस्तमिव द्विपम् । शलके बड़े भाई प्रचुर दक्षिणा देनेवाले भूरिश्रवा सर्वथा निष्पाप थे। पाण्डुपुत्र अर्जुनने उनकी बाँह काटकर उनका वध-सा ही कर दिया था और इसीलिये वे आमरण अनशनका निश्चय लेकर ध्यान आदि अन्य कार्योमें आसक्त हो गये थे। उस अवस्थामें सात्यकिने बाँह कट जानेसे सूँड़ कटे हाथीके समान बैठे हुए भूरिश्रवाको मार डालनेकी इच्छा की || ५०६ || क्रोशतां सर्वसैन्यानां निन्द्यमान: सुदुर्मना:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಭುಜ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಭೂರಿಶ್ರವನು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸೊಂಡಿಲು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಆನೆಯಂತೆ ಕುಳಿತುಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಸಮಸ್ತ ಸೇನೆ ಕೂಗಿ ಆ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ನಿಂದಿಸಿತು; ಆದರೆ ಸಾತ್ಯಕಿಯ ಮನಸ್ಸು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕತ್ತಲಾಗಿದ್ದು ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮುಂದುವರಿದನು. ಕೃಷ್ಣ, ಅರ್ಜುನ ಮತ್ತು ಎರಡೂ ಪಾಳಯಗಳ ಅನೇಕ ಮಹಾವೀರರು ಅವನನ್ನು ತಡೆಯಲು ಯತ್ನಿಸಿದರೂ, ಸಾತ್ಯಕಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೇನೆಯ ಆಕ್ರಂದನವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ, ನಿರಾಯುಧನಾದ ವ್ರತಧಾರಿಯಾದ ಭೂರಿಶ್ರವನನ್ನು ವಧಿಸಿದನು—ಇದು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ನಿಂದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು।
Verse 52
वार्यमाण: स कृष्णेन पार्थेन च महात्मना । भीमेन चक्ररक्षाभ्याम श्वत्थाम्ना कृपेण च
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಕೃಷ್ಣ, ಮಹಾತ್ಮ ಪಾರ್ಥ (ಅರ್ಜುನ), ಭೀಮ, ರಥಚಕ್ರದ ಇಬ್ಬರು ರಕ್ಷಕರಾದ ಯುಧಾಮನ್ಯು–ಉತ್ತಮೌಜರು, ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ ಮತ್ತು ಕೃಪ—ಇವರು ತಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ನಿಲ್ಲಲಿಲ್ಲ. ಇದು ಯುದ್ಧಧರ್ಮದ ಕಠೋರ ಸಂಕಟವನ್ನು ತೋರಿಸಿತು: ಮಹಾವೀರರು ಸಂಯಮವನ್ನು ಬೋಧಿಸಿದರೂ, ಕ್ರೋಧದ ವೇಗ ಮತ್ತು ಜನಾಕ್ರೋಶ ಯೋಧನನ್ನು ನಿಂದ್ಯಕರ್ಮದ ಕಡೆ ತಳ್ಳುತ್ತದೆ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಎದುರು ವ್ರತಸ್ಥನಾಗಿ ಅಸಹಾಯಕನಾದ ಶತ್ರು ಇದ್ದಾಗ।
Verse 53
कर्णेन वृषसेनेन सैन्धवेन तथैव च । विक्रोशतां च सैन्यानामवधीत् तं धृतव्रतम्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಕರ್ಣ, ವೃಷಸೇನ ಮತ್ತು ಸೈಂಧವ ಜಯದ್ರಥರು ವಿರೋಧಿಸಿದರೂ, ಸೇನೆಗಳು ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಸಾತ್ಯಕಿ ಆ ಧೃತವ್ರತನಾದ ಭೂರಿಶ್ರವನನ್ನು ವಧಿಸಿದನು. ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಕಂಡರು—ಕ್ರೋಧದ ವೇಗವು ಧರ್ಮಬಂಧನವನ್ನೂ ಹೇಗೆ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು।
Verse 54
प्रायोपविष्टाय रणे पार्थेन छिन्नबाहवे । सात्यकि: कौरवेयाय खड्गेनापाहरच्छिर:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ರಣದಲ್ಲಿ ಪಾರ್ಥ (ಅರ್ಜುನ) ಕತ್ತರಿಸಿದ ಭುಜವಿದ್ದ ಭೂರಿಶ್ರವನು ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶ (ಮರಣಾಂತ ಉಪವಾಸವ್ರತ) ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಕುಳಿತಿದ್ದಾಗ, ಸಾತ್ಯಕಿ ಖಡ್ಗಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಅವನ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಮರಣವ್ರತಸ್ಥ ಶತ್ರುವಿನ ಈ ವಧವು ಯುದ್ಧಧರ್ಮದ ಮಿತಿಗಳ ಕುರಿತು ಕಠೋರ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿತು।
Verse 55
-7““«मन्धनी0 ५ पी एक /ि ” कक कक * ब्की . नाभ्यनन्दन्त सैन्यानि सात्यकिं तेन कर्मणा । अर्जुनेन हतं॑ पूर्व यज्जघान कुरूद्गबहम्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಆ ಕೃತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸೇನೆಗಳು ಸಾತ್ಯಕಿಯನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಕುರುಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಭೂರಿಶ್ರವನನ್ನು—ಅರ್ಜುನನು ಈಗಾಗಲೇ ಹತಪ್ರಾಯನಾಗಿಸಿದವನನ್ನು—ಮತ್ತೆ ಕೊಂದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ವಧವನ್ನು ಜಯಲಾಭವೆಂದು ಅಲ್ಲ, ನಿಂದ್ಯಕರ್ಮವೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾಯಿತು।
Verse 56
सहस्राक्षसमं चैव सिद्धचारणमानवा: । भूरिश्रवसमालोक्य युद्धे प्रायगतं हतम्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಮರಣಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪಿ ಹತನಾದ ಭೂರಿಶ್ರವಸನನ್ನು ನೋಡಿ ಸಿದ್ಧರು, ಚಾರಣರು, ಮಾನವರು ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಸಮಾನ ದೇವಗಣವೂ ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ತಿರುಗಿ ನೋಡಿದರು.
Verse 57
पक्षवादांश्व सुबहून् प्रावदंस्तव सैनिका:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ನಿನ್ನ ಸೈನಿಕರು ಸಾತ್ಯಕಿಯ ಪರವೂ ವಿರೋಧವೂ ಅನೇಕ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು—“ಇದರಲ್ಲಿ ಸಾತ್ಯಕಿಗೆ ದೋಷವಿಲ್ಲ; ಆಗಬೇಕಾದದ್ದೇ ಆಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನದಲ್ಲಿ ಕೋಪವನ್ನು ಇಡಬೇಡಿರಿ; ಕೋಪವೇ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಕರ.”
Verse 58
न वार्ष्णेयस्यापराधो भवितव्यं हि तत् तथा । तस्मान्मन्युर्न व: कार्य: क्रोधो दुः:खतरो नृणाम्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—“ವಾರ್ಷ್ಣೇಯನಾದ ಸಾತ್ಯಕಿಗೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧವಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಬೇಕಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಮಗೆ ರೋಷ ಬೇಡ; ಏಕೆಂದರೆ ಕೋಪವು ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ದುಃಖಕರ.”
Verse 59
हन्तव्यश्वैव वीरेण नात्र कार्या विचारणा । विहितो हास्य धात्रैव मृत्यु: सात्यकिराहवे
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—“ಆ ವೀರನಿಂದಲೇ ಅವನು ಹತನಾಗಬೇಕಿತ್ತು; ಇಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ. ಧಾತೃವೇ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಮರಣವನ್ನು ವಿಧಿಸಿದ್ದನು.”
Verse 60
सात्यकिरुवाच न हन्तव्यो न हन्तव्य इति यन्मां प्रभाषत । धर्मवादैरधर्मिष्ठा धर्मकज्चुकमास्थिता:
ಸಾತ್ಯಕಿ ಹೇಳಿದನು—“ಧರ್ಮದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡುತ್ತಾ, ಅಧರ್ಮಿಷ್ಠರಾಗಿದ್ದು ಧರ್ಮಕಂಚುಕವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಪಾಪಾತ್ಮರೇ! ನೀವು ನನಗೆ ಮರುಮರು ‘ಕೊಲ್ಲಬೇಡ, ಕೊಲ್ಲಬೇಡ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತೀರಿ; ನನ್ನ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೇಳಿರಿ.”
Verse 61
यदा बाल: सुभद्राया: सुतः शस्त्रविना कृत: । युष्माभिनििहतो युद्धे तदा धर्म: क्व वो गत:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಸुभದ್ರೆಯ ಬಾಲಪುತ್ರ ಅಭಿಮನ್ಯುವನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರವಿಹೀನನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ನೀವು ಕೊಂದಾಗ, ಆಗ ನಿಮ್ಮ ಧರ್ಮ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಯಿತು?
Verse 62
मया त्वेतत् प्रतिज्ञातं क्षेपे कस्मिंश्षिदेव हि । यो मां निष्पिष्य संग्रामे जीवन् हन्यात् पदा रुषा
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ನಾನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದೆ—ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಾದರೂ—ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ನುಚ್ಚು ನುರಿದು ಕೂಡ ಜೀವಂತನಾಗಿ ಉಳಿದು, ಕೋಪದಿಂದ ಪಾದದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಹೊಡೆಯುವವನು…
Verse 63
चेष्टमानं प्रतीघाते सभुजं मां सचक्षुष:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ನನ್ನ ಭುಜಗಳು ಇನ್ನೂ ಇವೆ; ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಮಾಡಿದ ಆಘಾತಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಘಾತ ನೀಡಲು ನಾನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಆದರೂ ಕಣ್ಣುಗಳಿದ್ದರೂ ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಸತ್ತವನಂತೆ ಭಾವಿಸಿದರೆ, ಅದು ನಿಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯ ಮಂದತೆಯನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೂರುಶ್ರೇಷ್ಠ ವೀರರೇ! ಭೂರಿಶ್ರವಸನನ್ನು ವಧಿಸಿ ನಾನು ಪ್ರತೀಕಾರ ತೀರಿಸಿದ್ದೇನೆ; ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಯುಕ್ತವೇ.
Verse 64
मन्यध्वं मृत इत्येवमेतद् वो बुद्धिलाघवम् । युक्तो हास्य प्रतीघात: कृतो मे कुरुपुड्रवा:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ನೀವು ‘ಇವನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸತ್ತಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದರೆ, ಅದು ನಿಮ್ಮ ತೀರ್ಮಾನದ ಮೇಲ್ಮೈತನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೂರುಪುಂಗವರೇ! ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಘಾತ ಯುಕ್ತವೇ; ನಾನು ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಪ್ರತೀಕಾರ ತೀರಿಸಿದ್ದೇನೆ.
Verse 65
यत् तु पार्थन मां दृष्टवा प्रतिज्ञामभिरक्षता | सखडूगो<स्य हतो बाहुरेतेनैवास्मि वज्चित:
ಆದರೆ ಪಾರ್ಥನು (ಅರ್ಜುನನು) ನನ್ನನ್ನು ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಕಂಡು ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾ ಭೂರಿಶ್ರವಸನ ಖಡ್ಗসহಿತ ಭುಜವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಆ ಕಾರ್ಯದಿಂದಲೇ ಭೂರಿಶ್ರವಸನನ್ನು ನಾನು ಸ್ವತಃ ವಧಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿಯಿಂದ ನಾನು ವಂಚಿತನಾದೆ.
Verse 66
भवितव्यं हि यद् भावि दैवं चेष्टयतीव च । सो<यं हतो विमर्देडस्मिन् किमत्राधर्मचेष्टितम्
ನಡೆಯಬೇಕಾದದ್ದೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ದೈವವೂ ಅದಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆ ವಿಧಿಯಂತೆ ಈ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಭೂರಿಶ್ರವನು ಹತನಾದನು. ಹಾಗಾದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮಚೇಷ್ಠೆ ಏನು?
Verse 67
अपि चायं पुरा गीत: श्लोको वाल्मीकिना भुवि । न हन्तव्या: स्त्रिय इति यद् ब्रवीषि प्लवड्भम
ಮತ್ತೊಂದಾಗಿ, ಇದೇ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪುರಾತನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಹರ್ಷಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹಾಡಿದ್ದಾನೆ—“ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಾರದು.” ಓ ಪ್ಲವಂಗಮ! ನೀನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುವೆ—
Verse 68
सर्वकालं मनुष्येण व्यवसायवता सदा । पीडाकरममित्राणां यत् स्यात् कर्तव्यमेव तत्
ದೃಢಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಉದ್ಯಮಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸರ್ವಕಾಲವೂ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಪೀಡೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಕಾರ್ಯವೇ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಎಣೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
Verse 69
संजय उवाच एवमुक्ते महाराज सर्वे कौरवपुड्रवा: । न सम किंचिदभाषन्त मनसा समपूजयन्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಮಹಾರಾಜನೇ! ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಕೌರವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರೆಲ್ಲರೂ ಏನೂ ಉತ್ತರಿಸಲಿಲ್ಲ; ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಅವನನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು.
Verse 70
मन्त्राभिपूतस्य महाध्वरेषु यशस्विनो भूरिसहस्रदस्य च । मुनेरिवारण्यगतस्य तस्य न तत्र कश्चिद् वधमभ्यनन्दत
ಮಹಾಧ್ವರಗಳಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಾಭಿಷೇಕದಿಂದ ಪವಿತ್ರನಾದ, ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ದಾನಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ, ಅರಣ್ಯವಾಸಿ ಮುನಿಯಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ಆಸೀನನಾಗಿದ್ದ ಆ ಭೂರಿಶ್ರವನ ವಧವನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಅಭಿನಂದಿಸಲಿಲ್ಲ.
Verse 71
वर देनेवाले भूरिश्रवाका नीले केशोंसे अलंकृत तथा कबूतरके समान लाल नेत्रोंवाला वह कटा हुआ सिर ऐसा जान पड़ता था, मानो अश्वमेधके मेध्य अश्वका कटा हुआ मस्तक अग्निकुण्डके भीतर रखा गया हो
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ವರದಾತ ಭೂರಿಶ್ರವಸನ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತಲೆ, ನೀಲಕೇಶಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತವಾಗಿದ್ದು ಪಾರಿವಾಳದಂತೆ ಕೆಂಪು ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡು, ಅಶ್ವಮೇಧಯಾಗದ ಮೇಧ್ಯ ಅಶ್ವದ ಕತ್ತರಿಸಿದ ಶಿರವನ್ನು ಅಗ್ನಿಕುಂಡದೊಳಗೆ ಇಟ್ಟಂತೆಯೇ ಕಾಣಿಸಿತು।
Verse 72
स तेजसा शस्त्रकृतेन पूतो महाहवे देहवरं विसृज्य । आक्रामदूर्ध्व वरदो वराहों व्यावृत्त्य धर्मेण परेण रोदसी
ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಶುದ್ಧನಾಗಿ ಅವನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು. ವರದಾತನೂ ವರಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನೂ ಆದ ಭೂರಿಶ್ರವನು ಪರಮಧರ್ಮದ ಬಲದಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಆಕಾಶವನ್ನೂ ದಾಟಿ ಊರ್ಧ್ವಲೋಕಕ್ಕೆ ಏರಿದನು.
Verse 73
सुनीलकेशं वरदस्य तस्य शूरस्य पारावतलोहिताक्षम् | अश्वस्य मेध्यस्य शिरो निकृत्तं न्यस्तं हविर्धानमिवान्तरेण
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ಶೂರ, ವರದಾತ ಭೂರಿಶ್ರವಸನ ನೀಲಕೇಶಯುಕ್ತ ಹಾಗೂ ಪಾರಿವಾಳದಂತೆ ಕೆಂಪು ಕಣ್ಣುಗಳಿರುವ ತಲೆ, ಮೇಧ್ಯ ಅಶ್ವದ ಕತ್ತರಿಸಿದ ಶಿರದಂತೆ ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ ಇಡಲಾಗಿತ್ತು—ಹವಿರ್ಧಾನದಲ್ಲಿ ಹವ್ಯವನ್ನು ಇಟ್ಟಂತೆಯೇ.
Verse 143
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि भूरिश्रवोवधे त्रिचत्वारिंशदधिकशततमो< ध्याय:
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ದ್ರೋಣಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಜಯದ್ರಥವಧಪರ್ವದ ಒಳಗೆ ಭೂರಿಶ್ರವೋವಧ ಪ್ರಸಂಗದ ನೂರ ನಲವತ್ತಮೂರುನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು।
Verse 153
एवमुक्तो रणे पार्थों भूरिश्रवसमब्रवीत् | रणभूमिमें भूरिश्रवाके ऐसा कहनेपर अर्जुनने उससे कहा
ರಣದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಪಾರ್ಥ (ಅರ್ಜುನ) ಭೂರಿಶ್ರವಸನಿಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು।
Verse 196
वयस्यैरथ मित्रैश्व ते च बाहुं समाश्रिता: । क्षत्रियलोग अपने-अपने भाई
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು— ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸಹೋದರರು, ತಂದೆಗಳು, ಪುತ್ರರು, ಬಂಧುಗಳು, ಕುಲಬಾಂಧವರು, ಸಮವಯಸ್ಕ ಸಂಗಾತಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಿತ್ರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಶತ್ರುಗಳೊಂದಿಗೆ ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅವರಲ್ಲೆಲ್ಲರೂ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯೋಧನ ಭುಜಬಲವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೇ ಆಧಾರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.
Verse 563
अपूजयन्त त॑ देवा विस्मितास्ते5स्य कर्मभि: । युद्धमें प्रायोपवेशन करनेवाले
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಅವನ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ವಿಸ್ಮಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳು ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಗೌರವಿಸಿದರು. ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶ (ಮರಣವ್ರತ ಉಪವಾಸ) ಕೈಗೊಂಡಿದ್ದ, ಇಂದ್ರನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಭೂರಿಶ್ರವನು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಸಿದ್ಧರು, ಚಾರಣರು, ಮಾನವರು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳು ಅವನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಮಹತ್ತಾದ ಆಚರಣೆಯ ಮಹಿಮೆಯಿಂದ ಅವರು ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಂಡಿದ್ದರು.
Verse 623
स मे वध्यो भवेच्छत्रुर्यद्यपि स्यान्मुनिव्रत: । मैंने तो पहलेसे ही यह प्रतिज्ञा कर रखी है कि जिसके द्वारा कभी भी मेरा तिरस्कार हो जायगा अथवा जो संग्रामभूमिमें मुझे पटककर जीते-जी रोषपूर्वक मुझे लात मारेगा
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— “ಆ ಶತ್ರು ನನ್ನಿಂದಲೇ ವಧಿಸಲ್ಪಡಬೇಕು; ಅವನು ಮುನಿಗಳಂತೆ ಮೌನವ್ರತವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ ಕುಳಿತಿದ್ದರೂ ಸಹ. ನಾನು ಮೊದಲೇ ಈ ದೃಢ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ—ಯಾರು ಯಾವಾಗಲಾದರೂ ನನ್ನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅಥವಾ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಕೆಡವಿಬಿಟ್ಟು, ನಾನು ಜೀವಂತವಾಗಿರುವಾಗಲೇ ಕೋಪದಿಂದ ನನಗೆ لاتಿ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೋ—ಅವನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನನ್ನ ವಧ್ಯನು.”
Frequently Asked Questions
The narrative frames the tension between eliminating a decisive commander for strategic necessity and the ethical weight of targeting a revered teacher-figure (ācārya), while both sides justify escalation through duty-based reasoning.
Collective outcomes in crisis are shaped less by isolated prowess than by coordination, timely intervention, and the cascading effects of intent; agency operates within networks of protection, counsel, and consequence.
No explicit phalaśruti is presented here; the chapter functions as narrative-ethical documentation, where significance arises from situating tactical decisions within the epic’s broader inquiry into duty, leadership, and moral cost.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.