Adhyaya 77
गोमहात्म्य-प्रश्नोत्तरम् (Saudāsa–Vasiṣṭha on the Purifying Power of Cows)
Upa-parva: Dāna-Dharma Anuśāsana (Instruction on Gifts and Merit)
Bhīṣma recounts an earlier dialogue: King Saudāsa (Ikṣvāku lineage) approaches the sage Vasiṣṭha, described as an accomplished and widely revered purohita, and asks what is called the most purifying (pavitra) in the three worlds—something whose constant remembrance yields superior merit. Vasiṣṭha responds by articulating a doctrinal praise of cows: they are portrayed as foundational supports of beings, a source of auspiciousness, continuity (past and future), nourishment, and a stable locus where gifts do not perish. The chapter links cows to yajña-structures—havis, svāhā/vāṣaṭ formulas, and the fruit of sacrifice—asserting their ongoing ritual utility at morning and evening offerings. It then outlines a merit logic of cow-gifts: donations of one, ten, a hundred, or a thousand cows are declared comparable in fruit, while specific prestigious gifts (e.g., a kapilā cow with calf and suitable accoutrements, or a bull to a learned recipient) are associated with prosperity and favorable outcomes. The discourse also prescribes reverential practices—remembering and praising cows, offering salutations at dawn and dusk, avoiding contempt, and invoking cow-remembrance in fear or ominous dreams—culminating in a phalaśruti-like assurance that such remembrance confers protection in difficult circumstances.
Chapter Arc: दानधर्म के उपाख्यान में ब्रह्मा–इन्द्र संवाद खुलता है: दूसरों की गाय चुराकर दान/विक्रय करने, या गोहिंसा करने का दोष कितना भयावह है—और गोदान किस प्रकार कुलों का उद्धार करता है। → ब्रह्मा इन्द्र को बतलाते हैं कि भक्षार्थ, विक्रयार्थ या दानार्थ (ब्राह्मण के नाम पर) भी जो पराई गाय का अपहरण करता है, वह पुण्य का नहीं, पाप का भागी होता है; और जो उच्छृंखल होकर गोवध/गोमांस-भक्षण को अनुमोदित करता है, वह भी दोष में सहभागी बनता है। → गोदान का महात्म्य चरम पर पहुँचता है: गोदान के साथ सुवर्ण-दक्षिणा का विधान ‘परम’ कहा गया है; इससे दाता सात पीढ़ी पूर्वजों और सात पीढ़ी भावी संतानों का उद्धार करता है, और सुवर्ण कुल-शुद्धि का साधन बनता है। → भीष्म इस उपदेश को परंपरा-सिद्ध बताते हैं—ब्रह्मा से इन्द्र तक, और आगे राजवंशों/आचार्यों द्वारा श्रुत—और युधिष्ठिर को संकेत देते हैं कि यह पाठ ब्राह्मण-सभा में नित्य कहा जाए तो अक्षय लोक-फल प्राप्त होता है, विशेषतः यज्ञ, गोदान और देव-समागम के अवसरों पर।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--#ह< बक। हक २ >> चतु:सप्ततितमो< ध्याय: दूसरोंकी गायको चुराकर देने या बेचनेसे दोष, गोहत्याके भयंकर परिणाम तथा गोदान एवं सुवर्ण-दक्षिणाका माहात्म्य इन्द्र उवाच जानन् यो गामपहरेद् विक्रीयाच्चार्थकारणात् | एतदू विज्ञातुमिच्छामि क्व नु तस्य गतिर्भवेत्,इन्द्रने पूछा--पितामह! यदि कोई जान-बूझकर दूसरेकी गौका अपहरण करे और धनके लोभसे उसे बेच डाले, उसकी परलोकमें कया गति होती है? यह मैं जानना चाहता हूँ इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि चतु:सप्ततितमो<ध्याय: ।। ७४ |। इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें चौहतत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ७४ ॥ (दाक्षिणात्य अधिक पाठका ह “लोक मिलाकर कुल १५३६ “लोक हैं) #द-2८5 >> धन * पञ्चसप्ततितमोब ध्याय: व्रत, नियम, दम, सत्य, ब्रह्म॒चर्य, माता-पिता, गुरु आदिकी सेवाकी महत्ता युधिछ्िर उवाच विस्नरम्भितो5हं भवता धर्मान् प्रवदता विभो | प्रवक्ष्यामि तु संदेहं तन्मे ब्रूहि पितामह
ಇಂದ್ರನು ಕೇಳಿದನು—ಪಿತಾಮಹನೇ! ಯಾರಾದರೂ ತಿಳಿದುಕೊಂಡೇ ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಹಸುವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿ, ಧನಲೋಭದಿಂದ ಅದನ್ನು ಮಾರಿಬಿಟ್ಟರೆ, ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಗತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ? ಇದನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.
Verse 2
पितामह उवाच भक्षार्थ विक्रयार्थ वा ये5पहारं हि कुर्वते । दानार्थ ब्राह्मणार्थाय तत्रेदं श्रूयतां फलम्,ब्रह्माजीने कहा--इनन््द्र! जो खाने, बेचने या ब्राह्मणोंको दान करनेके लिये दूसरेकी गाय चुराते हैं, उन्हें क्या फल मिलता है, यह सुनो
ಪಿತಾಮಹನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಇಂದ್ರ! ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿ, ಮಾರಾಟಕ್ಕಾಗಿ, ಅಥವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕೂ ಮತ್ತೊಬ್ಬರ (ಹಸುವನ್ನು) ಕದಿಯುವವರು ಇದ್ದಾರೆ; ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಫಲವನ್ನು ಕೇಳು.
Verse 3
विक्रयार्थ हि यो हिंस्याद् भक्षयेद् वा निरंकुश: । घातयान हि पुरुष येडनुमन्येयुररथिन:,जो उच्छुंंखल मनुष्य मांस बेचनेके लिये गौकी हिंसा करता या गोमांस खाता है तथा जो स्वार्थवश घातक पुरुषको गाय मारनेकी सलाह देते हैं, वे सभी महान् पापके भागी होते हैं
ಮಾಂಸವನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಗೋವಿಗೆ ಹಿಂಸೆ ಮಾಡುವವನು ಅಥವಾ ಗೋಮಾಂಸವನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುವವನು, ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಹಂತಕನಿಗೆ ಗೋವಧಕ್ಕೆ ಸಲಹೆ ನೀಡುವವನು ಅಥವಾ ಅದನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸುವವನು—ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಮಹಾಪಾಪಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರರಾಗುತ್ತಾರೆ।
Verse 4
घातक: खादको वापि तथा यश्चानुमन्यते । यावन्ति तस्या रोमाणि तावद् वर्षाणि मज्जति,गौकी हत्या करनेवाले, उसका मांस खानेवाले तथा गोहत्याका अनुमोदन करनेवाले लोग गौके शरीरमें जितने रोएँ होते हैं, उतने वर्षोतक नरकमें डूबे रहते हैं
ಗೋವಧ ಮಾಡಿದವನು, ಅದರ ಮಾಂಸವನ್ನು ತಿಂದವನು, ಹಾಗೆಯೇ ಆ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿದವನು—ಆ ಗೋವಿನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ರೋಮಗಳಿವೆಯೋ ಅಷ್ಟು ವರ್ಷಗಳು ನರಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುತ್ತಾನೆ।
Verse 5
ये दोषा यादृशाश्ैव द्विजयज्ञोपघातके । विक्रये चापहारे च ते दोषा वै स्मृता: प्रभो,प्रभो! ब्राह्मणके यज्ञका नाश करनेवाले पुरुषको जैसे और जितने पाप लगते हैं, दूसरोंकी गाय चुराने और बेचनेमें भी वे ही दोष बताये गये हैं
ಪ್ರಭೋ! ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಹಾನಿಗೊಳಿಸುವವನಿಗೆ ಯಾವ ರೀತಿಯೂ ಎಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿನ ದೋಷಗಳು ಬರುವವೆಯೋ, ಇತರರ ಗೋವನ್ನು ಕಳ್ಳತನ ಮಾಡುವುದಲ್ಲಿಯೂ ಮಾರುವುದಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ದೋಷಗಳು ಸ್ಮೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ।
Verse 6
अप॒दहृृत्य तु यो गां वै ब्राह्मणाय प्रयच्छति । यावद् दानफलं तस्यास्तावन्निरयमृच्छति,जो दूसरेकी गाय चुराकर ब्राह्मणको दान करता है, वह गोदानका पुण्य भोगनेके लिये जितना समय शास्त्रोंमें बताया गया है, उतने ही समयतक नरक भोगता है
ಇತರರ ಗೋವನ್ನು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ದಾನಮಾಡುವವನು—ಆ ಗೋಧಾನದ ದಾನಫಲವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಎಷ್ಟು ಕಾಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತವೆಯೋ, ಅಷ್ಟೇ ಕಾಲ ನರಕವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ।
Verse 7
सुवर्ण दक्षिणामाहुर्गोप्रदाने महाद्युते । सुवर्ण परमित्युक्त दक्षिणार्थमसंशयम्,महातेजस्वी इन्द्र! गोदानमें कुछ सुवर्णकी दक्षिणा देनेका विधान है। दक्षिणाके लिये सुवर्ण सबसे उत्तम बताया गया है। इसमें संशय नहीं है
ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ! ಗೋಧಾನದಲ್ಲಿ ಸುವರ್ಣದ ದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ನೀಡಬೇಕೆಂದು ವಿಧಿಯಿದೆ. ದಕ್ಷಿಣಾರ್ಥವಾಗಿ ಸುವರ್ಣವೇ ಪರಮ (ಸರ್ವೋತ್ತಮ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ।
Verse 8
गोप्रदानात् तारयते सप्त पूर्वास्तथा परान् | सुवर्ण दक्षिणां कृत्वा तावदद्विगुणमुच्यते
ಪಿತಾಮಹನು ಹೇಳಿದರು—ಗೋದಾನದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಏಳು ಪೂರ್ವಜರನ್ನು ಹಾಗೂ ಹಾಗೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಏಳು ಪೀಳಿಗೆಯವರನ್ನೂ ತಾರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆ ದಾನಕ್ಕೆ ಸ್ವರ್ಣದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸಿದರೆ, ಅದರ ಪುಣ್ಯಫಲ ದ್ವಿಗುಣವೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ॥
Verse 9
मनुष्य गोदान करनेसे अपनी सात पीढ़ी पहलेके पितरोंका और सात पीढ़ी आगे आनेवाली संतानोंका उद्धार करता है; किंतु यदि उसके साथ सोनेकी दक्षिणा भी दी जाय तो उस दानका फल दूना बताया गया है ।। सुवर्ण परमं दान॑ सुवर्ण दक्षिणा परा । सुवर्ण पावनं शक्र पावनानां परं स्मृतम्,क्योंकि इन्द्र! सुवर्णका दान सबसे उत्तम दान है। सुवर्णकी दक्षिणा सबसे श्रेष्ठ है, तथा पवित्र करनेवाली वस्तुओंमें सुवर्ण ही सबसे अधिक पावन माना गया है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಸ್ವರ್ಣದಾನವು ಪರಮ ದಾನವೆಂದು, ಸ್ವರ್ಣದಕ್ಷಿಣೆಯು ದಾನಕ್ಕೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಂಗಾತಿಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಓ ಶಕ್ರ (ಇಂದ್ರ)! ಸ್ವರ್ಣವು ಪಾವನಕರ; ಪಾವನಕರ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಅದೇ ಅತ್ಯಂತ ಪಾವನವೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ॥
Verse 10
कुलानां पावन प्राहुर्जातरूपं शतक्रतो । एषा मे दक्षिणा प्रोक्ता समासेन महाद्युते,महातेजस्वी शतक्रतो! सुवर्ण सम्पूर्ण कुलोंको पवित्र करनेवाला बताया गया है। इस प्रकार मैंने तुमसे संक्षेपमें यह दक्षिणाकी बात बतायी
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಶತಕ್ರತು (ಇಂದ್ರ)! ಸ್ವರ್ಣವನ್ನು ವಂಶಗಳ ಪಾವನಕರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಓ ಮಹಾದ್ಯುತಿ! ಈ ದಕ್ಷಿಣೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದೆನು॥
Verse 11
भीष्मजी कहते हैं--भरतश्रेष्ठ युधिष्ठिर! यह उपर्युक्त उपदेश ब्रह्माजीने इन्द्रको दिया। इन्द्रने राजा दशरथको तथा पिता दशरथने अपने पुत्र श्रीरामचन्द्रजीको दिया
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ! ಈ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಮೊದಲು ಬ್ರಹ್ಮನು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ನೀಡಿದನು. ಇಂದ್ರನು ಅದನ್ನು ರಾಜ ದಶರಥನಿಗೆ ನೀಡಿದನು; ತಂದೆಯಾದ ದಶರಥನು ತನ್ನ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಿದನು॥
Verse 12
राघवो5पि प्रिय भ्रात्रे लकक्ष्मणाय यशस्विने । ऋषिभ्यो लक्ष्मणेनोक्तमरण्ये वसता प्रभो
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಪ್ರಭು! ರಾಘವನು ಕೂಡ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಸಹೋದರ, ಯಶಸ್ವಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿಮಿತ್ತ, ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಋಷಿಗಳಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದನು॥
Verse 13
भीष्म उवाच एतत् पितामहेनोक्तमिन्द्राय भरतर्षभ । इन्द्रो दशरथायाह रामायाह पिता तथा,प्रभो! श्रीरामचन्द्रजीने भी अपने प्रिय एवं यशस्वी भ्राता लक्ष्मणको इसका उपदेश दिया। फिर लक्ष्मणने भी वनवासके समय ऋषियोंको यह बात बतायी ।। पारम्पर्यागतं चेदमृषय: संशितव्रता: । दुर्धरं धारयामासू राजानश्वैव धार्मिका: इस प्रकार परम्परासे प्राप्त हुए इस दुर्धर उपदेशको उत्तम व्रतका पालन करनेवाले ऋषि और धर्मात्मा राजालोग धारण करते आ रहे हैं
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಈ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮನು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು; ಇಂದ್ರನು ದಶರಥನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದನು; ತಂದೆಯು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಪ್ರಭು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಸಹ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಹಾಗೂ ಯಶಸ್ವಿ ಸಹೋದರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಇದನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿದನು; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವನವಾಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಅಖಂಡ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಬಂದ ಈ ದುರ್ಧರ ನಿಯಮವನ್ನು ದೃಢವ್ರತಿಗಳಾದ ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾದ ರಾಜರು ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ.
Verse 14
उपाध्यायेन गदितं मम चेदं युधिष्ठिर । य इदं ब्राह्मणो नित्यं वदेद् ब्राह्मणसंसदि,(इति ब्रह्मा स भगवान् उवाच परमे श्वर:) युधिष्ठिर! मुझसे मेरे उपाध्याय (परशुरामजी) ने इस विषयका वर्णन किया था। जो ब्राह्मण अपनी मण्डलीमें बैठकर प्रतिदिन इस उपदेशको दुहराता है और यज्ञमें, गोदानके समय तथा दो व्यक्तियोंके भी समागममें इसकी चर्चा करता है, उसको सदा देवताओंके साथ अक्षयलोक प्राप्त होते हैं। यह बात भी परमेश्वर भगवान् ब्रह्माने स्वयं ही इन्द्रको बतायी है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಯುಧಿಷ್ಠಿರನೇ! ಈ ಉಪದೇಶವನ್ನು ನನ್ನ ಉಪಾಧ್ಯಾಯನು ನನಗೆ ತಿಳಿಸಿದ್ದನು. ಯಾವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಪ್ರತಿದಿನ ಇದನ್ನು ಪಠಿಸಿ, ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ, ಗೋদানಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಇಬ್ಬರು ಭೇಟಿಯಾದಾಗಲೂ ಇದರ ವಿಚಾರವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತಾನೋ—ಅವನಿಗೆ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸದಾ ಅಕ್ಷಯ ಲೋಕಗಳು ಲಭಿಸುತ್ತವೆ. ಇದನ್ನೂ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ಭಗವಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಸ್ವಯಂ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದನು.
Verse 15
यज्ञेषु गोप्रदानेषु द्योरपि समागमे । तस्य लोका: किलाक्षय्या दैवतै: सह नित्यदा,(इति ब्रह्मा स भगवान् उवाच परमे श्वर:) युधिष्ठिर! मुझसे मेरे उपाध्याय (परशुरामजी) ने इस विषयका वर्णन किया था। जो ब्राह्मण अपनी मण्डलीमें बैठकर प्रतिदिन इस उपदेशको दुहराता है और यज्ञमें, गोदानके समय तथा दो व्यक्तियोंके भी समागममें इसकी चर्चा करता है, उसको सदा देवताओंके साथ अक्षयलोक प्राप्त होते हैं। यह बात भी परमेश्वर भगवान् ब्रह्माने स्वयं ही इन्द्रको बतायी है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ, ಗೋಪ್ರದಾನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ಭೇಟಿಯಾದಾಗಲೂ ಯಾರು ಈ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಪುನಃಪುನಃ ಉಚ್ಚರಿಸಿ ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರಿಗೆ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸದಾ ಅಕ್ಷಯ ಲೋಕಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ಭಗವಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮನು ಘೋಷಿಸಿದನು.
Verse 73
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें ब्रह्माजी और इन्द्रका संवादविषयक तिहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಅನುಶಾಸನಪರ್ವದ ದಾನಧರ್ಮಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ–ಇಂದ್ರ ಸಂವಾದವಿಷಯಕ ಎಪ್ಪತ್ತಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Frequently Asked Questions
Saudāsa asks what is most ‘pavitra’ (purifying) across the three worlds—an object of constant remembrance that yields the highest merit for a mortal.
It emphasizes disciplined reverence and merit-making through go-dāna and regular respectful remembrance (kīrtana/namas) of cows, integrating these with the ritual economy of homa and ghṛta usage.
Yes. The discourse repeatedly links cow-gifts and cow-remembrance with protection and favorable outcomes, culminating in the claim that praising/reminding oneself of cows in adverse or fearful situations leads to release from fear.