Adhyaya 70
Gopradāna-phalasaṃprāpti: Nāciketa’s Vision of Vaivasvata’s Realms (गोप्रदानफलसम्प्राप्तिः — नाचिकेतोपाख्यानम्)
Upa-parva: Dāna-dharma (Gopradāna–Phala) Upākhyāna: Nāciketa–Vaivasvata Dialogue
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma for an expanded account of the fruits accruing from gifting cows. Bhīṣma introduces an ancient narrative: Ṛṣi Uddālaka, engaged in observance and study, orders his son Nāciketa to retrieve ritual items lost to a river’s force. When the items cannot be found, the hungry and strained Uddālaka utters a curse—“see Yama”—and Nāciketa collapses. The father, remorseful, mourns; through his tears Nāciketa revives with signs of having visited another realm. Questioned, Nāciketa reports reaching Vaivasvatī sabhā (Yama’s assembly), receiving hospitality, and requesting to see the prosperous worlds of the meritorious. Yama shows radiant dwellings, abundant rivers of milk and ghee, and other enjoyments, which are identified as the destined ‘consumption’ of those devoted to gifting cows and dairy. Yama then qualifies the doctrine: cow-gifting is not praised as a mere act; it requires proper recipient, time, cow-type, and procedure. The text enumerates suitable recipients (e.g., disciplined, learned brāhmaṇas), recommended conditions of the cattle (with calves, well-treated), and graded substitutions (e.g., ghṛta-dhenū, tila-dhenū, jala-dhenū) when direct resources are unavailable. The discourse concludes by emphasizing purity of wealth, avoidance of envy, and the sustained social value of cattle as life-supporting assets, framing gopradāna as both ethical economy and ritual merit.
Chapter Arc: युधिष्ठिर पितामह भीष्म से पूछते हैं—दान के फल तो सुने, पर ‘पानीयदान’ (जल-दान) अकेला कैसे महाफल देता है? इस रहस्य को विस्तार से सुनना चाहते हैं। → भीष्म प्रतिज्ञा करते हैं कि जल-दान से आरम्भ कर वे अन्न-दान सहित समस्त दानों का तत्त्व बताएँगे। वे तर्क-श्रृंखला रचते हैं—जल ही प्राण-आधार है; अन्न भी जल से उत्पन्न है; जल के बिना कोई कर्म, यज्ञ, जीवन-व्यवहार नहीं चलता। → भीष्म जल की ब्रह्माण्डीय महिमा उद्घाटित करते हैं—सोम, अमृत, स्वाहा-स्वधा आदि का जल से सम्बन्ध बताते हुए निष्कर्ष देते हैं कि ‘प्राणदा’ होने से जल-दान विशिष्ट गति देता है; और इससे बढ़कर कोई दान नहीं। → फल-श्रुति के रूप में जल-दान के परिणाम बताए जाते हैं—सर्वकाम-प्राप्ति, शाश्वत कीर्ति, पाप-क्षय, परलोक में अनन्त फल; और साथ ही अन्न-दान की सर्वोच्चता भी प्रतिष्ठित होती है क्योंकि अन्न का मूल भी जल है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका $ श्लोक मिलाकर कुल ६५६ “लोक हैं) सप्तषष्टितमो< ध्याय: अन्न और जलके दानकी महिमा युधिछिर उवाच श्रुतं दानफलं तात यत् त्वया परिकीर्तितम् | अन्नदानं विशेषेण प्रशस्तमिह भारत,युधिष्ठिरने पूछा--तात! भरतनन्दन! आपने जो दानोंका फल बताया है, उसे मैंने सुन लिया। यहाँ अन्नदानकी विशेषरूपसे प्रशंसा की गयी है
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು—ತಾತಾ! ನೀವು ವರ್ಣಿಸಿದ ದಾನಫಲವನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ, ಹೇ ಭಾರತ, ಅನ್ನದಾನವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ.
Verse 2
पानीयदानमेवैतत् कथं चेह महाफलम् । इत्येतच्छोतुमिच्छामि विस्तरेण पितामह,पितामह! अब जलदान करनेसे कैसे महान् फलकी प्राप्ति होती है, इस विषयको मैं विस्तारके साथ सुनना चाहता हूँ
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು—ಪಿತಾಮಹ! ಇದು ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ದಾನವೇ; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದು ಹೇಗೆ ಮಹಾಫಲವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ? ಇದನ್ನು ನಾನು ವಿವರವಾಗಿ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.
Verse 3
भीष्म उवाच हन्त ते वर्तयिष्यामि यथावद् भरतर्षभ । गदतस्तन्ममाद्येह शृणु सत्यपराक्रम,भीष्मजी कहते हैं--सत्यपराक्रमी भरतश्रेष्ठ! मैं तुम्हें सब कुछ यथार्थ रूपसे बताऊँगा। तुम आज यहाँ मेरे मुँहसे इन सब बातोंको सुनो
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಹೇ ಭರತವೃಷಭ, ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮ! ಬಾ, ನಾನು ನಿನಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಇಂದು ಇಲ್ಲಿ, ನಾನು ಹೇಳುವುದನ್ನು ನನ್ನ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಕೇಳು.
Verse 4
पानीयदानात् प्रभृति सर्व वक्ष्यामि तेडनघ । यदन्नं यच्च पानीयं सम्प्रदायाश्षुते नर:,अनघ! जलदानसे लेकर सब प्रकारके दानोंका फल मैं तुम्हें बताऊँगा। मनुष्य अन्न और जलका दान करके जिस फलको पाता है, वह सुनो
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಹೇ ಅನಘ! ನೀರಿನ ದಾನದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಎಲ್ಲ ವಿಧದ ದಾನಗಳ ಫಲವನ್ನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಅನ್ನ ಮತ್ತು ನೀರನ್ನು ದಾನಮಾಡಿ ಪಡೆಯುವ ಫಲವನ್ನು ಕೇಳು.
Verse 5
न तस्मात् परम॑ दानं किंचिदस्तीति मे मन: । अन्नात् प्राणभृतस्तात प्रवर्तन्ते हि सर्वश:,तात! मेरे मनमें यह धारणा है कि अन्न और जलके दानसे बढ़कर दूसरा कोई दान नहीं है; क्योंकि अन्नसे ही सब प्राणी उत्पन्न होते और जीवन धारण करते हैं
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ದಾನ ಮತ್ತೊಂದಿಲ್ಲ. ಹೇ ತಾತ! ಅನ್ನದಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಣಧಾರಿಗಳಾದ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಜೀವನವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತವೆ.
Verse 6
तस्मादन्नं परं लोके सर्वलोकेषु कथ्यते । अन्नाद् बल॑ च तेजश्न प्राणिनां वर्धते सदा
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅನ್ನವೇ ಪರಮವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅನ್ನದಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬಲವೂ ತೇಜಸ್ಸೂ ಸದಾ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತವೆ.
Verse 7
सावित्र्या हपि कौन्तेय श्रुतं ते वचनं शुभम्
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಹೇ ಕೌಂತೇಯ! ಸಾವಿತ್ರಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ನಿನ್ನ ಶುಭವಾದ ವಚನಗಳನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ.
Verse 8
अन्ने दत्ते नरेणेह प्राणा दत्ता भवन्त्युत,“जिस मनुष्यने यहाँ किसीको अन्न दिया है, उसने मानो प्राण दे दिये और प्राणदानसे बढ़कर इस संसारमें दूसरा कोई दान नहीं है।' महाबाहो! इस विषयमें तुमने लोमशका भी वह वचन सुना ही है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಅನ್ನವನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿದರೆ, ಅವನು ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ದಾನ ಮಾಡಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 9
प्राणदानाद्धि परमं न दानमिह विद्यते । श्रुतं हि ते महाबाहो लोमशस्यापि तद्धबच:,“जिस मनुष्यने यहाँ किसीको अन्न दिया है, उसने मानो प्राण दे दिये और प्राणदानसे बढ़कर इस संसारमें दूसरा कोई दान नहीं है।' महाबाहो! इस विषयमें तुमने लोमशका भी वह वचन सुना ही है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ನಿಜಕ್ಕೂ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣದಾನಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ದಾನವಿಲ್ಲ. ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ! ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಲೋಮಶ ಮುನಿಯ ಅದೇ ವಚನವನ್ನು ನೀನೂ ಕೇಳಿದ್ದೀಯೆ.
Verse 10
प्राणान् दत्त्वा कपोताय यत् प्राप्ते शिबिना पुरा । तां गतिं लभते दत्त्वा द्विजस्यान्नं विशाम्पते,प्रजानाथ! पूर्वकालमें राजा शिबिने कबूतरके लिये प्राणदान देकर जो उत्तम गति प्राप्त की थी, ब्राह्मणको अन्न देकर दाता उसी गतिको प्राप्त कर लेता है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಪ್ರಜಾನಾಥ! ಪೂರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಜ ಶಿಬಿಯು ಪಾರಿವಾಳದ ನಿಮಿತ್ತ ತನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ಅರ್ಪಿಸಿ ಪಡೆದ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಅನ್ನದಾನ ಮಾಡುವವನು ಸಹ ಅದೇ ಗತಿಯಾಗಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ।
Verse 11
तस्माद् विशिष्टां गच्छन्ति प्राणदा इति नःश्रुतम् । अन्न वापि प्रभवति पानीयात् कुरुसत्तम । नीरजातेन हि विना न किंचित् सम्प्रवर्तते,कुरुश्रेष्ठ! अतः प्राणदान करनेवाले पुरुष श्रेष्ठ गतिको प्राप्त होते हैं--ऐसा हमने सुना है। किंतु अन्न भी जलसे ही पैदा होता है। जलराशिसे उत्पन्न हुए धान्यके बिना कुछ भी नहीं हो सकता
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠ! ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಾಣದಾನ ಮಾಡುವವರು ವಿಶಿಷ್ಟ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ನಾವು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ. ಆದರೆ ಅನ್ನವೂ ನೀರಿನಿಂದಲೇ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ನೀರಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಧಾನ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೂ ನಡೆಯದು, ಕುರುಸತ್ತಮ।
Verse 12
नीरजातश्न भगवान् सोमो ग्रहगणेश्वर: । अमृतं च सुधा चैव स्वाहा चैव स्वधा तथा,महाराज! ग्रहोंके अधिपति भगवान् सोम जलसे ही प्रकट हुए हैं। प्रजानाथ! अमृत, सुधा, स्वाहा, स्वधा, अन्न, ओषधि, तृण और लताएँ भी जलसे उत्पन्न हुई हैं, जिनसे समस्त प्राणियोंके प्राण प्रकट एवं पुष्ट होते हैं
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಮಹಾರಾಜ! ಗ್ರಹಗಣಗಳ ಅಧಿಪತಿಯಾದ ಭಗವಾನ್ ಸೋಮನು ನೀರಿನಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟನಾದನು. ನೀರಿನಿಂದಲೇ ಅಮೃತ, ಸುಧಾ ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞೋಚ್ಚಾರಣೆಗಳಾದ ‘ಸ್ವಾಹಾ’, ‘ಸ್ವಧಾ’ಗಳೂ ಉದ್ಭವಿಸಿದವು।
Verse 13
अन्नौषध्यो महाराज वीरुधश्चव॒ जलोदभवा: । यतः प्राणभृतां प्राणा: सम्भवन्ति विशाम्पते,महाराज! ग्रहोंके अधिपति भगवान् सोम जलसे ही प्रकट हुए हैं। प्रजानाथ! अमृत, सुधा, स्वाहा, स्वधा, अन्न, ओषधि, तृण और लताएँ भी जलसे उत्पन्न हुई हैं, जिनसे समस्त प्राणियोंके प्राण प्रकट एवं पुष्ट होते हैं
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಮಹಾರಾಜ! ಅನ್ನ, ಔಷಧಿಗಳು ಹಾಗೂ ಹುಲ್ಲು-ಬಳ್ಳಿಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ನೀರಿನಿಂದಲೇ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪ್ರಾಣವು ಪ್ರಕಟವಾಗಿ ಪೋಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ವಿಶಾಂಪತೇ।
Verse 14
देवानाममृतं हान्न॑ं नागानां च सुधा तथा । पितृणां च स्वधा प्रोक्ता पशूनां चापि वीरुध:,देवताओंका अन्न अमृत, नागोंका अन्न सुधा, पितरोंका अन्न स्वधा और पशुओंका अन्न तृण-लता आदि है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ದೇವತೆಗಳ ಅನ್ನ ಅಮೃತ; ನಾಗರ ಅನ್ನ ಸುಧಾ; ಪಿತೃಗಳ ಅನ್ನ ‘ಸ್ವಧಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಪಶುಗಳ ಅನ್ನ ಹುಲ್ಲು-ಬಳ್ಳಿಗಳು ಮುಂತಾದವು।
Verse 15
अन्नमेव मनुष्याणां प्राणानाहुर्मनीषिण: । तच्च सर्व नरव्यात्र पानीयात् सम्प्रवर्तते
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಅನ್ನವೇ ಮನುಷ್ಯರ ಪ್ರಾಣವೆಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತು ಜನರ ಈ ಸಮಸ್ತ ಜೀವನಾಧಾರವು ಅಂತतः ನೀರಿನಿಂದಲೇ ಪ್ರವಹಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 16
तच्च दद्यान्नरो नित्यं यदीच्छेद् भूतिमात्मन:,जो मनुष्य अपना कल्याण चाहता है, उसे प्रतेदिन जलदान करना चाहिये। जलदान इस जगत्में धन, यश और आयुकी वृद्धि करनेवाला बताया जाता है। कुन्तीनन्दन! जलदान करनेवाला पुरुष सदा अपने शत्रुओंसे भी ऊपर रहता है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ತನ್ನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವವನು ನಿತ್ಯವೂ ಜಲದಾನ ಮಾಡಬೇಕು. ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜಲದಾನವು ಸಂಪತ್ತು, ಯಶಸ್ಸು ಮತ್ತು ಆಯುಷ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಓ ಕುಂತೀಪುತ್ರನೇ! ಜಲದಾನ ಮಾಡುವವನು ಸದಾ ಶತ್ರುಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಮೇಲಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ.
Verse 17
धन्यं यशस्यमायुष्यं जलदानमिहोच्यते । शत्रृंक्षाप्पधि कौन्तेय सदा तिष्ठति तोयद:,जो मनुष्य अपना कल्याण चाहता है, उसे प्रतेदिन जलदान करना चाहिये। जलदान इस जगत्में धन, यश और आयुकी वृद्धि करनेवाला बताया जाता है। कुन्तीनन्दन! जलदान करनेवाला पुरुष सदा अपने शत्रुओंसे भी ऊपर रहता है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜಲದಾನವು ಮಂಗಳಕರ, ಯಶಪ್ರದ ಮತ್ತು ಆಯುಷ್ಯವರ್ಧಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಓ ಕುಂತೀಪುತ್ರನೇ! ಜಲದಾತನು ಸದಾ ಶತ್ರುಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಮೇಲಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ.
Verse 18
सर्वकामानवाप्रोति कीर्ति चैव हि शाश्वतीम् । प्रेत्य चानन्त्यमश्नाति पापेभ्यश्व प्रमुच्यते
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಅವನು ಎಲ್ಲಾ (ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ) ಇಚ್ಛೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಶಾಶ್ವತ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ಗಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮರಣಾನಂತರ ಅನಂತ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.
Verse 19
वह इस जगत्में सम्पूर्ण कामनाओं तथा अक्षय कीर्तिको प्राप्त करता है और सम्पूर्ण पापोंसे मुक्त हो जाता है। मृत्युके पश्चात् वह अक्षय सुखका भागी होता है ।। तोयदो मनुजव्याघ्र स्वर्ग गत्वा महाद्युते । अक्षयान् समवाप्नोति लोकानित्यब्रवीन्मनु:,महातेजस्वी पुरुषसिंह! जलदान करनेवाला पुरुष स्वर्गमें जाकर वहाँके अक्षय लोकोंपर अधिकार प्राप्त करता है--ऐसा मनुने कहा है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜಲದಾನ ಮಾಡುವವನು ಎಲ್ಲಾ (ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ) ಇಚ್ಛೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅಕ್ಷಯ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮರಣಾನಂತರ ಅವನು ಅಕ್ಷಯ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಪಾಲುಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಓ ಮನುಜವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಓ ಮಹಾತೇಜಸ್ವೀ! ಮನು ಹೇಳಿದಂತೆ—ಜಲದಾತನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿನ ಅಕ್ಷಯ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
Verse 66
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें छाछठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಅನುಶಾಸನಪರ್ವದ ಅಂತರಗತ ದಾನಧರ್ಮಪರ್ವದ ಅರವತ್ತಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು. ದಾನ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯ ಈ ಉಪದೇಶಭಾಗವು ಇಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Verse 67
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पानीयदानमाहात्म्ये सप्तषष्टितमो5ध्याय:
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಅನುಶಾಸನಪರ್ವದಲ್ಲಿ ದಾನಧರ್ಮಪರ್ವಾಂತರ್ಗತ ‘ಪಾನೀಯದಾನಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ’ ವಿಷಯಕ ಅರವತ್ತೇಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Verse 76
यतश्न यद् यथा चैव देवसत्रे महामते । कुन्तीनन्दन! तुमने सावित्रीके शुभ वचनको भी सुना है। महामते देवताओंके यज्ञमें जिस हेतुसे और जिस प्रकार जो वचन सावित्रीने कहा था, वह इस प्रकार है--
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಕುಂತೀನಂದನ! ಮಹಾಮತೇ, ಸಾವಿತ್ರಿಯ ಶುಭ ವಚನಗಳನ್ನು ನೀನೂ ಕೇಳಿದ್ದೀಯ. ದೇವತೆಗಳ ಮಹಾಯಜ್ಞವಾದ ದೇವಸತ್ರದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮತ್ತು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದಳೋ, ಅದು ಹೀಗಿದೆ—
Verse 156
तस्मात् पानीयदानाद् वै न परं विद्यते क्वचित् । मनीषी पुरुषोंने अन्नको ही मनुष्योंका प्राण बताया है। पुरुषसिंह! सब प्रकारका अन्न (खाद्य पदार्थ) जलसे ही उत्पन्न होता है; अत: जलदानसे बढ़कर दूसरा कोई दान कहीं नहीं है
ಆದ್ದರಿಂದ ನೀರಿನ ದಾನಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ದಾನವು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನಿಗಳು ‘ಅನ್ನವೇ ಮನುಷ್ಯರ ಪ್ರಾಣ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಪುರುಷಸಿಂಹಾ! ಎಲ್ಲ ವಿಧದ ಅನ್ನವೂ ಜಲದಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ; ಹೀಗಾಗಿ ಜಲದಾನಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲು ದಾನ ಮತ್ತೊಂದಿಲ್ಲ.
Verse 616
अन्नदानमतस्तस्माच्छेष्ठमाह प्रजापति: । इसलिये लोकमें तथा सम्पूर्ण मनुष्योंमें अन्नको ही सबसे उत्तम बताया गया है। अन्नसे ही सदा प्राणियोंके तेज और बलकी वृद्धि होती है; अतः प्रजापतिने अन्नके दानको ही सर्वश्रेष्ठ बतलाया है
ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳು ಅನ್ನದಾನವನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಸಮಸ್ತ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿಯೂ ಅನ್ನವೇ ಪರಮೋತ್ತಮವೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿತ; ಅನ್ನದಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬಲ ಸದಾ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಹೀಗಾಗಿ ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳು ಅನ್ನದಾನವನ್ನೇ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿದ್ದಾರೆ.
Frequently Asked Questions
A conflict between obedience to a guru/parental command and the limits of feasibility, followed by the moral risk of impulsive speech: Uddālaka’s curse (vāg-vajra) illustrates how authority requires restraint and accountability.
That cow-gifting yields exalted outcomes, but only when performed with discernment—rightly acquired wealth, a qualified recipient, and correct timing and procedure; otherwise the act is ethically incomplete.
Yes in practical form: it specifies concrete outcomes (visions of prosperous realms for gopradātṛs) and measurable merit claims (e.g., longevity of heavenly enjoyment linked to the cow’s hairs), while also delimiting the claim through procedural qualifications.