Adhyaya 53
Cavana’s Tests of Kuśika and the Queen (अध्याय ५३: च्यवन–कुशिक-परिक्षा)
Upa-parva: Dāna-Dharma and Vrata-Narratives (Cavana–Kuśika Episode)
Yudhiṣṭhira asks what Kuśika did after the sage vanished. Bhīṣma narrates that the king, ashamed and mentally shaken, returns home and finds Cavana resting there. The king and queen, astonished, attend the sage respectfully; Cavana requests oil massage and bathing arrangements, and they comply with costly, refined supplies. Cavana then dismisses these preparations and disappears again without eliciting anger or envy from the couple. Later, Cavana reappears, accepts offerings, and instructs Kuśika to prepare a fully equipped war-chariot; the king and queen are yoked to it and compelled to pull it slowly, while the king orders his attendants to give away wealth and valuables to passersby and Brahmins as requested. Despite wounds, hunger, and prolonged strain, the couple maintains composure. Observers remark on the ascetic’s power and the couple’s endurance. Satisfied, Cavana releases them, heals them by touch, grants a boon, and promises auspicious outcomes; the king returns home rejuvenated and radiant, while the sage establishes an extraordinary, jewel-like hermitage by his will.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के प्रश्न के उत्तर में भीष्म गौओं की महिमा के प्रसंग से एक प्राचीन वृत्तान्त छेड़ते हैं—नहुष और महर्षि च्यवन का संवाद, जिसमें करुणा और धर्म का असाधारण संगम होने वाला है। → महर्षि च्यवन, महान् व्रतधारी और सर्वभूतहितैषी, जलचरों तक को आश्रय देने वाले चन्द्रमा-सम शीतल स्वभाव से नदी-तट पर रहते हैं। उधर निषाद मछलियों के लिए विस्तृत, नव-सूत्रकृत जाल जल में डालते हैं; जलचर परस्पर संहृष्ट होकर उसमें फँसते जाते हैं। → जाल खींचे जाने पर मछलियाँ स्थल-संस्पर्श से त्रस्त होकर व्याकुल होने लगती हैं; उसी जाल के साथ महर्षि च्यवन भी नदी से बाहर आ जाते हैं। मुनि का निर्णायक वचन गूँजता है—वे जल में बसे इन मत्स्यों का साथ छोड़ने को तैयार नहीं: ‘मैं इन मछलियों के साथ ही प्राण-त्याग या प्राण-रक्षा करूँगा; इनके बिना नहीं रहूँगा।’ → मुनि के इस अद्भुत संकल्प से निषाद भय-कम्पित हो उठते हैं, विवर्ण मुख से जाकर राजा नहुष को समस्त घटना निवेदित करते हैं—अब राजधर्म की परीक्षा निकट है। → नहुष तक समाचार पहुँच चुका है; क्या वह मुनि और जलचरों के प्रति करुणा-धर्म निभाएगा, या राज्य-हित/आजीविका के तर्क से निषादों का पक्ष लेगा?
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान पज्चाशत्तमो<्ध्याय: गौओंकी महिमाके प्रसंगमें च्यवन मुनिके उपाख्यानका आरम्भ, मुनिका मत्स्योंके साथ जालमें फँसकर जलसे बाहर आना युधिछिर उवाच दर्शने कीदृश: स्नेह: संवासे च पितामह । महाभाग्यं गवां चैव तन्मे व्याख्यातुमरहसि,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! किसीको देखने और उसके साथ रहनेपर कैसा स्नेह होता है? तथा गौओंका माहात्म्य क्या है? यह मुझे विस्तारपूर्वक बतानेकी कृपा करें
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು— ಪಿತಾಮಹನೇ! ಕೇವಲ ದರ್ಶನದಿಂದ ಯಾವ ರೀತಿಯ ಸ್ನೇಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ? ಸಹವಾಸದಿಂದ ಯಾವ ರೀತಿಯ ಸ್ನೇಹ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ? ಹಾಗೆಯೇ ಗೋವುಗಳ ಮಹಾಭಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಮಹಾತ್ಮ್ಯವೇನು? ದಯವಿಟ್ಟು ಅದನ್ನು ನನಗೆ ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳಿರಿ.
Verse 2
भीष्म उवाच हन्त ते कथयिष्यामि पुरावृत्तं महाद्युते । नहुषस्य च संवादं महर्षेश््यवनस्य च,भीष्मजीने कहा--महातेजस्वी नरेश! इस विषयमें मैं तुमसे महर्षि च्यवन और नहुषके संवादरूप प्राचीन इतिहासका वर्णन करूँगा
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ನರೇಶನೇ! ಕೇಳು; ನಾನು ನಿನಗೆ ಒಂದು ಪುರಾತನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುವೆನು—ರಾಜ ನಹುಷನೂ ಮಹರ್ಷಿ ಚ್ಯವನನೂ ನಡೆಸಿದ ಸಂವಾದವನ್ನು. ಈ ಪುರಾಕಥೆಯಿಂದ ಧರ್ಮಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲಿ ವಿಷಯ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದು.
Verse 3
पुरा महर्षिक्ष्यवनो भार्गवों भरतर्षभ । उदवासकृतारम्भो बभूव स महाव्रत:,भरतश्रेष्ठ! पूर्वकालकी बात है, भृगुके पुत्र महर्षि च्यवनने महान् व्रतका आश्रय ले जलके भीतर रहना आरम्भ किया
ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಪುರಾತನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭೃಗು ವಂಶದ ಮಹರ್ಷಿ ಚ್ಯವನನು ಮಹಾವ್ರತವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಜಲದೊಳಗೆ ವಾಸಿಸುವ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನು.
Verse 4
निहत्य मान क्रोध॑ च प्रहर्ष शोकमेव च । वर्षाणि द्वादश मुनिर्जलवासे धृतव्रत:,वे अभिमान, क्रोध, हर्ष और शोकका परित्याग करके दृढ़तापूर्वक व्रतका पालन करते हुए बारह वर्षो-तक जलके भीतर रहे
ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಜಯಿಸಿ, ಹರ್ಷ ಹಾಗೂ ಶೋಕವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ, ದೃಢವ್ರತಿಯಾದ ಆ ಮುನಿಯು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಜಲವಾಸದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದನು.
Verse 5
आदधत् सर्वभूतेषु विश्रम्भं॑ परमं शुभम् | जलेचरेषु सर्वेषु शीतरश्मिरिव प्रभु:,शीतल किरणोंवाले चन्द्रमाके समान उन शक्तिशाली मुनिने सम्पूर्ण प्राणियों, विशेषतः सारे जलचर जीवोंपर अपना परम मंगलकारी पूर्ण विश्वास जमा लिया था
ಆ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಮುನಿಯು ಶೀತಕಿರಣ ಚಂದ್ರನಂತಿದ್ದನು; ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಜಲಚರಗಳಲ್ಲಿ, ಪರಮ ಮಂಗಳಕರವಾದ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದ್ದನು.
Verse 6
स्थाणुभूत: शुचिर्भूत्वा दैवते भ्य: प्रणम्य च । गंगायमुनयोर्मध्ये जलं सम्प्रविवेश ह,एक समय वे देवताओंको प्रणामकर अत्यन्त पवित्र होकर गंगा-यमुनाके संगममें जलके भीतर प्रविष्ट हुए और वहाँ काष्ठकी भाँति स्थिर भावसे बैठ गये
ಒಮ್ಮೆ ಅವನು ಶುದ್ಧನಾಗಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಗಂಗಾ-ಯಮುನೆಗಳ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ಜಲದೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ಮರದ ದಿಂಡಿನಂತೆ ನಿಶ್ಚಲನಾಗಿ ಕುಳಿತನು.
Verse 7
गंगायमुनयोवेंगं सुभीम॑ं भीमनि:स्वनम् | प्रतिजग्राह शिरसा वातवेगसमं जवे,गंगा-यमुनाका वेग बड़ा भयंकर था। उससे भीषण गर्जना हो रही थी। वह वेग वायुवेगकी भाँति दुःसह था तो भी वे मुनि अपने मस्तकपर उसका आघात सहने लगे
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಗಂಗಾ ಯಮುನೆಗಳ ಪ್ರವಾಹವು ಅತ್ಯಂತ ಭೀಕರವಾಗಿತ್ತು; ಭಯಾನಕ ನಾದದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಗಾಳಿಯ ವೇಗದಂತೆ ತೀವ್ರವೂ ದುಃಸಹವೂ ಆದ ಆ ವೇಗವನ್ನು ಆ ಮುನಿಯು ತನ್ನ ಶಿರಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಸಹಿಸಿದನು.
Verse 8
गंगा च यमुना चैव सरितश्न सरांसि च । प्रदक्षिणमृषिं चक्रुर्न चैनं पर्यपीडयन्,परंतु गंगा-यमुना आदि नदियाँ और सरोवर ऋषिकी केवल परिक्रमा करते थे, उन्हें वष्ट नहीं पहुँचाते थे
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಗಂಗಾ, ಯಮುನಾ ಹಾಗೂ ಇತರ ನದಿಗಳು ಮತ್ತು ಸರೋವರಗಳು ಆ ಋಷಿಯನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು; ಅವನನ್ನು ಒತ್ತಲಿಲ್ಲ, ಯಾವುದೇ ಹಾನಿಯನ್ನೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ.
Verse 9
अन्तर्जलेषु सुष्वाप काष्ठ भूतो महामुनि: । ततश्रोर्ध्वस्थितो धीमानभवद् भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! वे बुद्धिमान् महामुनि कभी पानीमें काठकी भाँति सो जाते और कभी उसके ऊपर खड़े हो जाते थे
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಆ ಮಹಾಮುನಿಯು ನೀರಿನೊಳಗೆ ಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು; ನಂತರ, ಓ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠ, ಆ ಧೀಮಂತನು ನೀರಿನ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏಳಿ ನಿಂತನು.
Verse 10
जलौकसां स सत्त्वानां बभूव प्रियदर्शन: । उपाजिघ्रन्त च तदा तस्योष्ठ॑ हृष्टमानसा:
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ನೀರಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯದರ್ಶನನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಆಗ ಅವರು ಹರ್ಷಿತಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ಅವನ ತುಟಿಗಳನ್ನು ವಾಸನೆ ನೋಡತೊಡಗಿದರು.
Verse 11
वे जलचर जीवोंके बड़े प्रिय हो गये थे। जल-जन्तु प्रसन्नचित्त होकर उनका ओठ सूँघा करते थे ।। तत्र तस्यासत: काल: समतीतो5भवन्महान् । ततः कदाचित् समये कसम्मिंश्वचिन्मत्स्यजीविन:
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಇದ್ದಿದ್ದಾಗ ಬಹಳ ಕಾಲ ಕಳೆದಿತು. ನಂತರ ಒಂದು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾದೃಚ್ಛಿಕವಾಗಿ ಕೆಲ ಮೀನುಗಾರರು ಅಲ್ಲಿ ಬಂದರು.
Verse 12
त॑ं देशं समुपाजग्मुर्जालहस्ता महाद्युते । निषादा बहवस्तत्र मत्स्योद्धरणनिश्चया:
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು— “ಓ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ! ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಲೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅನೇಕ ನಿಷಾದರು ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದರು; ಮೀನುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹೊರತೆಗೆದು ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲು ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು.”
Verse 13
महातेजस्वी नरेश! इस तरह उन्हें पानीमें रहते बहुत दिन बीत गये। तदनन्तर एक समय मछलियोंसे जीविका चलानेवाले बहुत-से मल्लाह मछली पकड़नेका निश्चय करके जाल हाथमें लिये हुए उस स्थानपर आये ।। व्यायता बलिन: शूरा: सलिलेष्वनिवर्तिन: । अभ्याययुश्च त॑ं देशं निश्चिता जालकर्मणि,वे मल्लाह बड़े परिश्रमी, बलवान, शौर्यसम्पन्न और पानीसे कभी पीछे न हटनेवाले थे। वे जाल बिछानेका दृढ़ निश्चय करके उस स्थानपर आये थे
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು— “ಓ ಮಹಾರಾಜ! ನೀರಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾ ಅವರಿಗೆ ಅನೇಕ ದಿನಗಳು ಕಳೆದವು. ನಂತರ ಒಂದು ವೇಳೆ, ಮೀನುಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸಿ ಜೀವನ ನಡೆಸುವ ಅನೇಕ ಮೀನುಗಾರರು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಲೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಮೀನು ಹಿಡಿಯುವ ದೃಢನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ಅದೇ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಅವರು ಕಠಿಣ ಪರಿಶ್ರಮಿಗಳು, ಬಲಿಷ್ಠರು, ಶೂರರು; ನೀರೊಳಗೆ ಇಳಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಎಂದಿಗೂ ಹಿಂಜರಿಯದವರು. ಬಲೆ-ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಚಲ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಅವರು ಆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದರು।”
Verse 14
जालं॑ ते योजयामासुर्नि:शेषेण जनाधिप । मत्स्योदक॑ समासाद्य तदा भरतसत्तम,भरतवंशशिरोमणि नरेश! उस समय जहाँ मछलियाँ रहती थीं, उतने गहरे जलमें जाकर उन्होंने अपने जालको पूर्णरूपसे फैला दिया
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು— “ಓ ಜನಾಧಿಪ! ಆಗ ಅವರು ತಮ್ಮ ಬಲೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹರಡಿದರು. ಮೀನುಗಳು ಇರುವ ಆಳವಾದ ನೀರನ್ನು ತಲುಪಿ—ಓ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠ—ಅದನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಎಸೆದರು.”
Verse 15
ततस्ते बहुभियोंगै: कैवर्ता मत्स्यकाड्क्षिण: । गंगायमुनयोरवारि जालैरभ्यकिरंस्तत:,मछली प्राप्त करनेकी इच्छावाले केवटोंने बहुत-से उपाय करके गंगा-यमुनाके जलको जालोंसे आच्छादित कर दिया
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು— “ನಂತರ ಮೀನು ಪಡೆಯಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆಯಿಂದ ಆ ಕೈವರ್ತರು ಅನೇಕ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ, ಗಂಗಾ-ಯಮುನೆಯ ನೀರನ್ನು ಬಲೆಗಳಿಂದ ಜಾಲಜಾಲವಾಗಿ ಮುಚ್ಚಿದಂತೆ ಮಾಡಿದರು.”
Verse 16
जाल सुविततं तेषां नवसूत्रकृतं तथा । विस्तारायामसम्पन्नं यत् तत्र सलिले$क्षिपन्
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು— “ಅವರು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹರಡಿದ ಬಲೆಯನ್ನು ಎಸೆದರು—ಹೊಸ ದಾರಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದದು, ಅಗಲ-ಉದ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾದದು.”
Verse 17
ततस्ते सुमहच्चैव बलवच्च सुवर्तितम् । अवतीर्य ततः सर्वे जालं चकृषिरे तदा
ಆಮೇಲೆ ಅವರು ಅತಿ ದೊಡ್ಡದು, ಬಲಿಷ್ಠವೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೆಯ್ದದ್ದಾದ ಆ ಸಾಧನಜಾಲವನ್ನು ಕೆಳಗಿಳಿಸಿದರು. ನಂತರ ಎಲ್ಲರೂ ಇಳಿದು ಆ ವೇಳೆಯಲ್ಲೇ ಬಲೆಯನ್ನು ಎಳೆಯಲಾರಂಭಿಸಿದರು.
Verse 18
अभीतरूपा: संहृष्टा अन्योन्यवशवर्तिन: । बबन्धुस्तत्र मत्स्यांश्व तथान्यान् जलचारिण:
ತಮ್ಮ ಮನೋಹರ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಮುದಗೊಂಡು ಉಲ್ಲಾಸಿತರಾಗಿ, ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಒಬ್ಬರ ವಶದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಚಲಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಮೀನುಗಳನ್ನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇತರ ಜಲಚರಗಳನ್ನೂ ಬಂಧಿಸಿದರು.
Verse 19
उनका वह जाल नये सूतका बना हुआ और विशाल था तथा उसकी लंबाई-चौड़ाई भी बहुत थी एवं वह अच्छी तरहसे बनाया हुआ और मजबूत था। उसीको उन्होंने वहाँ जलपर बिछाया था। थोड़ी देर बाद वे सभी मल्लाह निडर होकर पानीमें उतर गये। वे सभी प्रसन्न और एक-दूसरेके अधीन रहनेवाले थे। उन सबने मिलकर जालको खींचना आरम्भ किया। उस जालमें उन्होंने मछलियोंके साथ ही दूसरे जल-जन्तुओंको भी बाँध लिया था ।। १६-- १८ || तथा मत्स्यै: परिवृतं च्यवनं भृगुनन्दनम् । आकर्षयन्महाराज जालेनाथ यदृच्छया,महाराज! जाल खींचते समय मल्लाहोंने दैवेच्छासे उस जालके द्वारा मत्स्योंसे घिरे हुए भुगुके पुत्र महर्षि च्यवनको भी खींच लिया
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಮಹಾರಾಜ! ಬಲೆಯನ್ನು ಎಳೆಯುವಾಗ ದೈವಯೋಗದಿಂದ, ಮೀನುಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದ ಭೃಗು-ನಂದನ ಮಹರ್ಷಿ ಚ್ಯವನನನ್ನೂ ಅವರು ಅದೇ ಬಲೆಯಿಂದ ಎಳೆದು ತಂದರು.
Verse 20
नदीशैवलदिग्धाडुं हरिश्मश्रुजटाधरम् । लग्नै: शड्खनखेैगत्रि क्रोडैश्वित्रिरिवार्पितम्,उनका सारा शरीर नदीके सेवारसे लिपटा हुआ था। उनकी मूँछ-दाढ़ी और जटाएँ हरे रंगकी हो गयी थीं और उनके अंगोंमें शंख आदि जलचरोंके नख लगनेसे चित्र बन गया था। ऐसा जान पड़ता था मानो उनके अंगोंमें शूकरके विचित्र रोम लग गये हों
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಅವನ ದೇಹವೆಲ್ಲ ನದಿಯ ಶೈವಲದ ಲೇಪದಿಂದ ಮಸುಕಾಗಿತ್ತು. ಅವನ ಮೀಸೆ, ದಾಡಿ ಮತ್ತು ಜಟೆಗಳು ಹಸಿರಾಗಿದ್ದವು; ಶಂಖಾದಿ ಜಲಚರಗಳ ನಖಗಳ ಗೀರುಗಳಿಂದ ಅವನ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚಿತ್ರ ಚಿತ್ರಗಳು ಮೂಡಿದ್ದವು—ಹಂದಿಯ ಅಸಾಮಾನ್ಯ ರೋಮಗಳಂತೆ ಅಲಂಕರಿಸಿದಂತಿತ್ತು.
Verse 21
तं जालेनोद्धृतं दृष्टवा ते तदा वेदपारगम् । सर्वे प्राजजलयो दाशा: शिरोभि: प्रापतन् भुवि,वेदोंके पारंगत उन विद्वान महर्षिको जालके साथ खिंचा देख सभी मल्लाह हाथ जोड़ मस्तक झुका पृथ्वीपर पड़ गये
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಬಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ವೇದಪಾರಂಗತ ಋಷಿಯನ್ನು ಕಂಡ ತಕ್ಷಣ, ಆ ದಾಶರು ಎಲ್ಲರೂ ಅಂಜಲಿ ಹಿಡಿದು, ತಲೆಬಾಗಿಸಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದರು.
Verse 22
परिखेदपरित्रासाज्जालस्यथाकर्षणेन च । मत्स्या बभूवुर्व्यापन्ना: स्थलसंस्पर्शनेन च,उधर जालके आकर्षणसे अत्यन्त खेद, त्रास और स्थलका संस्पर्श होनेके कारण बहुत-से मत्स्य मर गये। मुनिने जब मत्स्योंका यह संहार देखा, तब उन्हें बड़ी दया आयी और वे बारंबार लंबी साँस खींचने लगे
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಬಲೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ತೀವ್ರ ದಣಿವು ಮತ್ತು ಭಯದಿಂದ, ಬಲೆಯನ್ನು ಎಳೆದು ಹೊರತೆಗೆದ ಕಷ್ಟದಿಂದ, ಹಾಗೆಯೇ ಒಣ ನೆಲದ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಅನೇಕ ಮೀನುಗಳು ಸತ್ತುವಿಟ್ಟವು. ಮೀನುಗಳ ಈ ಸಂಹಾರವನ್ನು ಕಂಡ ಮುನಿ ಕರುಣೆಯಿಂದ ಆವೇಶಗೊಂಡು, ಮರುಮರು ದೀರ್ಘ ನಿಶ್ವಾಸಗಳನ್ನು ಬಿಡತೊಡಗಿದರು।
Verse 23
स मुनिस्तत् तदा दृष्टवा मत्स्यानां कदनं कृतम् । बभूव कृपयाविष्टो नि:श्वसंश्व॒ पुन: पुन:,उधर जालके आकर्षणसे अत्यन्त खेद, त्रास और स्थलका संस्पर्श होनेके कारण बहुत-से मत्स्य मर गये। मुनिने जब मत्स्योंका यह संहार देखा, तब उन्हें बड़ी दया आयी और वे बारंबार लंबी साँस खींचने लगे
ಆ ಮುನಿ ಆಗ ಮೀನುಗಳ ವಧೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಕರುಣೆಯಿಂದ ಆವೇಶಗೊಂಡು, ಮರುಮರು ಆಳವಾದ ನಿಶ್ವಾಸಗಳನ್ನು ಬಿಡಿದರು।
Verse 24
निषादा ऊचु. अज्ञानाद् यत् कृतं पापं प्रसाद तत्र नः कुरु । करवाम प्रियं कि ते तन्नो ब्रूहि महामुने,यह देख निषाद बोले--महामुने! हमने अनजानमें जो पाप किया है, उसके लिये हमें क्षमा कर दें और हमपर प्रसन्न हों। साथ ही यह भी बतावें कि हमलोग आपका कौन-सा प्रिय कार्य करें?
ನಿಷಾದರು ಹೇಳಿದರು—ಮಹಾಮುನೇ! ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ನಾವು ಮಾಡಿದ ಪಾಪವನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಿ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿರಿ. ಹಾಗೆಯೇ, ನಾವು ನಿಮ್ಮಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಯಾವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಿರಿ।
Verse 25
इत्युक्तो मत्स्यमध्यस्थश्ष्यवनोवाक्यमत्रवीत् । यो मेडद्य परम: कामस्तं शृणुध्वं समाहिता:,मल्लाहोंके ऐसा कहनेपर मछलियोंके बीचमें बैठे हुए महर्षि च्यवनने कहा --“मल्लाहो! इस समय जो मेरी सबसे बड़ी इच्छा है, उसे ध्यान देकर सुनो
ಅವರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಮೀನುಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಮಹರ್ಷಿ ಚ್ಯವನನು ಹೇಳಿದರು—“ಮತ್ಸ್ಯಕಾರರೇ! ಈ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪರಮ ಇಚ್ಛೆ ಏನೋ, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತದಿಂದ ಕೇಳಿರಿ।”
Verse 26
प्राणोत्सर्ग विसर्ग वा मत्स्यैर्यास्याम्यहं सह । संवासान्नोत्सहे त्यक्तुं सलिलेडध्युषितानहम्,“मैं इन मछलियोंके साथ ही अपने प्राणोंका त्याग या रक्षण करूँगा। ये मेरे सहवासी रहे हैं। मैं बहुत दिनोंतक इनके साथ जलमें रह चुका हूँ; अतः मैं इन्हें त्याग नहीं सकता”
“ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗವಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಣರಕ್ಷಣೆಯಾಗಲಿ—ನಾನು ಈ ಮೀನುಗಳ ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ಅದನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವೆ. ಇವು ನನ್ನ ಸಹವಾಸಿಗಳು; ನಾನು ಬಹುಕಾಲ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲು ನನಗೆ ಮನಸ್ಸಾಗುವುದಿಲ್ಲ।”
Verse 27
जालके साथ नदीमेंसे निकाले गये महर्षि च्यवन इत्युक्तास्ते निषादास्तु सुभुशं॑ भयकम्पिता: । सर्वे विवर्णवदना नहुषाय न्यवेदयन्,मुनिकी यह बात सुनकर निषादोंको बड़ा भय हुआ। वे थर-थर काँपने लगे। उन सबके मुखका रंग फीका पड़ गया और उसी अवस्थामें राजा नहुषके पास जाकर उन्होंने यह सारा समाचार निवेदन किया
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಬಲೆಯೊಡನೆ ನದಿಯಿಂದ ಹೊರತೆಗೆದವನು ಮಹರ್ಷಿ ಚ್ಯವನನೆಂದು ನಿಷಾದರು ಕೇಳಿದ ತಕ್ಷಣ ಅವರು ತೀವ್ರ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿದರು. ಎಲ್ಲರ ಮುಖವರ್ಣ ಮಂಗಾಗಿ, ಕೂಡಲೇ ರಾಜ ನಹುಷನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಡೆದದ್ದನ್ನೆಲ್ಲಾ ತಿಳಿಸಿದರು.
Verse 50
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि च्यवनोपाख्याने पज्चाशत्तमोडथध्याय:
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಅನುಶಾಸನಪರ್ವದ ದಾನಧರ್ಮಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಚ್ಯವನೋಪಾಖ್ಯಾನದ ಐವತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ಸಮಾಪ್ತ.
Frequently Asked Questions
Whether royal duty and ethical composure can be sustained when an authority figure imposes humiliating, costly, and physically punishing demands—testing the boundary between service and resentment.
Dharma is validated by inner steadiness: the chapter presents non-anger, non-envy, and disciplined giving as practices that convert trial into purification and social credibility, rather than as mere ideals.
A direct phalaśruti formula is not foregrounded; instead, the narrative itself supplies the result: restoration of youth and health, receipt of a boon, and the assurance of desired outcomes—framing ethical endurance as causally efficacious within the epic’s moral logic.