Adhyaya 36
Śakra–Śambara Saṃvāda: Brāhmaṇa-sevā, Anasūyā, and Vāg-bala (शक्रशम्बरसंवादः)
Upa-parva: Dāna-Dharma and Brāhmaṇa-Māhātmya (Exemplum: Śakra–Śambara Saṃvāda)
Bhīṣma presents an ancient exemplum to Yudhiṣṭhira: Śakra (Indra), assuming an unrecognized ascetic form, approaches Śambara and asks by what conduct he excels among his own kind. Śambara answers that he does not envy Brāhmaṇas or Brahmā, honors those who teach śāstra, does not disparage what he hears, avoids offense, performs respectful worship, asks questions appropriately, and takes the feet of the wise—thereby causing teachers to speak freely and continually guide him. He describes constant vigilance (wakefulness among the sleeping; attentiveness among the careless) and depicts teachers “pouring” instruction into him like bees depositing honey. He accepts their speech with intelligence, maintaining steady inner composure. Śambara then claims this learning-based ascendancy resembles the moon presiding over stars, and calls śāstra heard from Brāhmaṇa mouths an ‘amṛta’ and an unsurpassed ‘eye.’ The narrative widens: observing a prior deva–asura conflict, Śambara’s father inquires of Soma about the Brāhmaṇas’ success; Soma attributes it to tapas and vāg-bala, contrasts it with royal arm-strength, and warns against pride, domestic complacency for a Brāhmaṇa, and other degradations. Hearing this, Śambara’s father—and later Śakra—honor Brāhmaṇas; Śakra attains Mahendratva, framing reverence and disciplined learning as causally efficacious within the moral logic of the text.
Chapter Arc: युधिष्ठिर पितामह भीष्म से पूछते हैं—राजा के समस्त कर्तव्यों में सबसे भारी कर्तव्य कौन-सा है, और अभिषिक्त नृपति को किस कर्म में प्रवृत्त होना चाहिए। → भीष्म राजधर्म का केंद्र ब्राह्मण-सेवा और ब्राह्मण-प्रतिष्ठा में रखते हैं: वेदज्ञ, श्रोत्रिय, वृद्ध ब्राह्मणों का नित्य पूजन; उनकी शक्ति का वर्णन—उनका क्रोध दावानल-सा, उनकी गति सर्वदिशा-व्यापी; और यह भी कि निन्दा-प्रशंसा में निपुण द्विज शत्रुओं पर भी प्रभाव डालते हैं। साथ ही चेतावनी आती है कि ब्राह्मण-दर्शन/संग से वंचित होने पर क्षत्रिय जातियाँ पतन को प्राप्त होती हैं। → भीष्म का निर्णायक उपदेश—राजा का ‘सबसे प्रधान’ कर्तव्य ब्राह्मणों का अनुष्ठान/सत्कार है; और ब्राह्मणों को जीतना/वश में करना असंभव-सा है: जैसे वायु को मुट्ठी में पकड़ना, चन्द्र को हाथ से छूना, पृथ्वी को उठा लेना—वैसे ही ब्राह्मणों को ‘दुर्जय’ कहा गया। → आचरण-सूत्र स्पष्ट किया जाता है—ब्राह्मणों की निन्दा किसी भी प्रकार न सुनी जाए; जहाँ निन्दा हो वहाँ मौन होकर उठ जाना/स्थान त्याग देना उचित है। राजा को ब्राह्मण-मान, दान, आदर और संरक्षण के द्वारा राज्य-कल्याण साधना चाहिए।
Shlokas
Verse 1
अपने-आप बछ। आर: त्रयस्त्रिंशो5 ध्याय: ब्राह्मणके महत्त्वका वर्णन युधिछिर उवाच कि राज्ञ: सर्वकृत्यानां गरीय: स्यात् पितामह । कुर्वन् कि कर्म नृपतिरुभी लोकौ समश्लुते,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! राजाके सम्पूर्ण कृत्योंमें किसका महत्त्व सबसे अधिक है? किस कर्मका अनुष्ठान करनेवाला राजा इहलोक और परलोक दोनोंमें सुखी होता है?
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು—ಪಿತಾಮಹಾ! ರಾಜನ ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ತವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಭಾರವಾದುದು, ಪರಮವಾದುದು ಯಾವುದು? ಯಾವ ಕರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸಿದರೆ ನೃಪತಿ ಇಹಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕ—ಎರಡಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ಷೇಮಸೌಖ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ?
Verse 2
भीष्म उवाच एतदू राज्ञ: कृत्यतममभिषिक्तस्य भारत । ब्राह्मणानामनुष्ठानमत्यन्तं सुखमिच्छता
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಭಾರತಾ! ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ರಾಜನಿಗೆ ಇದೇ ನಿಜಕ್ಕೂ ಅತ್ಯಂತ ಅವಶ್ಯಕ ಕರ್ತವ್ಯ—ಪರಮ ಹಿತ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರ ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ प्रति ಇರುವ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಆಚರಿಸಬೇಕು.
Verse 3
श्रोत्रियान् ब्राह्मणान् वृद्धान् नित्यमेवाभिपूजयेत्,राजा वेदज्ञ ब्राह्मणों तथा बड़े-बूढ़ोंका सदा ही आदर करे। नगर और जनपदमें रहनेवाले बहुश्रुत ब्राह्मणोंको मधुर वचन बोलकर, उत्तम भोग प्रदानकर तथा सादर शीश झुकाकर सम्मानित करे
ರಾಜನು ವೇದಾಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರರಾದ ಶ್ರೋತ್ರಿಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನೂ ವೃದ್ಧರನ್ನೂ ನಿತ್ಯ ಗೌರವಿಸಬೇಕು. ನಗರ ಹಾಗೂ ಜನಪದಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಬಹುಶ್ರುತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಮಧುರ ವಚನಗಳಿಂದ ಸಮೀಪಿಸಿ, ಉತ್ತಮ ಭೋಗಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ನೀಡಿಸಿ, ಶಿರಸ್ಸು ಬಾಗಿಸಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಸತ್ಕರಿಸಬೇಕು—ಯಾಕೆಂದರೆ ವಿನಯ, ದಾನ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾಪೂಜೆಯ ಮೇಲೆಯೇ ಧರ್ಮರಾಜ್ಯ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
Verse 4
पौरजानपदांक्षापि ब्राह्मणांश्न बहुशुतान् । सान्त्वेन भोगदानेन नमस्कारैस्तथार्चयेत्,राजा वेदज्ञ ब्राह्मणों तथा बड़े-बूढ़ोंका सदा ही आदर करे। नगर और जनपदमें रहनेवाले बहुश्रुत ब्राह्मणोंको मधुर वचन बोलकर, उत्तम भोग प्रदानकर तथा सादर शीश झुकाकर सम्मानित करे
ರಾಜನು ವೇದಜ್ಞ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನೂ ಹಿರಿಯರನ್ನೂ ಸದಾ ಗೌರವಿಸಬೇಕು. ನಗರ ಹಾಗೂ ಜನಪದಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಬಹುಶ್ರುತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಮಧುರ ವಚನಗಳಿಂದ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡಿ, ಉತ್ತಮ ಭೋಗಗಳನ್ನು ದಾನಮಾಡಿ, ಶಿರಸಾ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಆದರದಿಂದ ಪೂಜಿಸಬೇಕು.
Verse 5
एतत् कृत्यतमं राज्ञो नित्यमेवोपलक्षयेत् । यथा5त्मानं यथा पुत्रांस्तथैतान् प्रतिपालयेत्,राजा जिस प्रकार अपनी तथा अपने पुत्रोंकी रक्षा करता है उसी प्रकार इन ब्राह्मणोंकी भी करे। यही राजाका प्रधान कर्तव्य है; जिसपर उसे सदा ही दृष्टि रखनी चाहिये
ರಾಜನು ತನ್ನನ್ನೂ ತನ್ನ ಪುತ್ರರನ್ನೂ ಹೇಗೆ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಇದೇ ರಾಜನ ಪ್ರಧಾನ ಕರ್ತವ್ಯ; ಇದಕ್ಕೆ ಅವನು ಸದಾ ಗಮನವಿಡಬೇಕು.
Verse 6
ये चाप्येषां पूज्यतमास्तान् दृढ़ प्रतिपूजयेत् । तेषु शान्तेषु तद् राष्ट्र सर्वमेव विराजते
ಅವರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪೂಜ್ಯರಾದವರನ್ನು ದೃಢಚಿತ್ತದಿಂದ ವಿಶೇಷ ಗೌರವದಿಂದ ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಆ ಪೂಜ್ಯರು ಶಾಂತರೂ ತೃಪ್ತರೂ ಆಗಿದ್ದರೆ, ಆ ರಾಜ್ಯವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 7
जो इन ब्राह्मणोंके भी पूजनीय हों उन पुरुषोंका भी सुस्थिर चित्तसे पूजन करे; क्योंकि उनके शान्त रहनेपर ही सारा राष्ट्र शान्त एवं सुखी रह सकता है ।। ते पूज्यास्ते नमस्कार्या मान्यास्ते पितरो यथा । तेष्वेव यात्रा लोकानां भूतानामिव वासवे,राजाके लिये ब्राह्मण ही पिताकी भाँति पूजनीय, वन्दनीय और माननीय है। जैसे प्राणियोंका जीवन वर्षा करनेवाले इन्द्रपर निर्भर है उसी प्रकार जगत्की जीवन-यात्रा ब्राह्मणोंपर ही अवलम्बित है
ಈ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲಿಯೂ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಪೂಜ್ಯರಾದ ಪುರುಷರನ್ನು ಸ್ಥಿರಚಿತ್ತದಿಂದ ಪೂಜಿಸಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಶಾಂತವಾಗಿದ್ದಾಗಲೇ ಸಮಸ್ತ ರಾಜ್ಯವು ಶಾಂತವೂ ಸುಖವೂ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಅವರು ಪೂಜ್ಯರು, ಅವರು ನಮಸ್ಕಾರಾರ್ಹರು, ಅವರು ತಂದೆಯಂತೆ ಮಾನ್ಯರು. ಮಳೆ ನೀಡುವ ವಾಸವ (ಇಂದ್ರ)ನ ಮೇಲೆ ಜೀವಿಗಳ ಜೀವನಾಧಾರ ಇರುವಂತೆ, ಲೋಕಜನರ ಜೀವನಯಾತ್ರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮೇಲೆಯೇ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ.
Verse 8
अभिचारैरुपायैश्न दहेयुरपि चेतसा | निःशेषं कुपिता: कुर्युरुग्रा: सत्यपराक्रमा:,ये सत्य-पराक्रमी ब्राह्मण जब कुपित होकर उमग्ररूप धारण कर लेते हैं उस समय अभिचार या अन्य उपायोंद्वारा संकल्पमात्रसे अपने विरोधियोंको भस्म कर सकते हैं और उनका सर्वनाश कर डालते हैं
ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಕೋಪಗೊಂಡು ಉಗ್ರರೂಪ ಧರಿಸಿದಾಗ, ಅಭಿಚಾರ ಅಥವಾ ಇತರ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಕೇವಲ ಸಂಕಲ್ಪಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ತಮ್ಮ ವಿರೋಧಿಗಳನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡಬಲ್ಲರು; ಅವರನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶಮಾಡಬಲ್ಲರು.
Verse 9
नान्तमेषां प्रपश्यामि न दिशश्वाप्यपावृता: । कुपिता: समुदीक्षन्ते दावेष्वग्निशिखा इव
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಇವರ ಅಂತ್ಯ ನನಗೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಯಾವ ದಿಕ್ಕೂ ಇವರಿಗೆ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಕೋಪದಿಂದ ಉರಿದು, ದಾವಾಗ್ನಿಯ ಜ್ವಾಲೆಗಳಂತೆ ಸುತ್ತಲೂ ದಹಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವರು ನೋಡುವರು.
Verse 10
मुझे इनका अन्त दिखायी नहीं देता। इनके लिये किसी भी दिशाका द्वार बंद नहीं है। ये जिस समय क्रोधमें भर जाते हैं उस समय दावानलकी लपटोंके समान हो जाते हैं और वैसी ही दाहक दृष्टिसे देखने लगते हैं ।। बिभ्यत्येषां साहसिका गुणास्तेषामतीव हि । कूपा इव तृणच्छन्ना विशुद्धा द्यौरिवापरे,बड़े-बड़े साहसी भी इनसे भय मानते हैं; क्योंकि इनके भीतर गुण ही अधिक होते हैं। इन ब्राह्मणोंमेंसे कुछ तो घास-फ़ूससे ढके हुए कूपकी तरह अपने तेजको छिपाए रखते हैं और कुछ निर्मल आकाशकी भाँति प्रकाशित होते रहते हैं
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಇವರ ಮಿತಿಯನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಯಾವ ದಿಕ್ಕಿನ ಬಾಗಿಲೂ ಇವರಿಗೆ ಮುಚ್ಚಿಲ್ಲ. ಕೋಪದಿಂದ ತುಂಬಿದಾಗ ಅವರು ದಾವಾಗ್ನಿಯ ಜ್ವಾಲೆಗಳಂತೆ ಆಗಿ, ದಹಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುವರು. ಮಹಾಸಾಹಸಿಗಳೂ ಇವರನ್ನು ಭಯಪಡುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವರ ಅಂತರಂಗದ ಗುಣವೈಭವ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ತಾಗಿದೆ. ಈ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಹುಲ್ಲಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಬಾವಿಯಂತೆ ತಮ್ಮ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಮರೆಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ನಿರ್ಮಲ ಆಕಾಶದಂತೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾರೆ.
Verse 11
प्रसह्मकारिण: केचित् कार्पासमृदवो परे । (मान्यास्तेषां साधवो ये न निन्द्याश्षाप्पसाधव: ।) सन्ति चैषामतिशठास्तथैवान्ये तपस्विन:,कुछ हठी होते हैं और कुछ रूईकी तरह कोमल। इनमें जो श्रेष्ठ पुरुष हों, उनका सम्मान करना चाहिये; परंतु जो श्रेष्ठ न हों, उनकी भी निन्दा नहीं करनी चाहिये। इन ब्राह्मणोंमें कुछ तो अत्यन्त शठ होते हैं और दूसरे महान् तपस्वी
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಬಲಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಕಠೋರವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಹತ್ತಿಯಂತೆ ಮೃದು. ಅವರಲ್ಲಿ ನಿಜವಾದ ಸಜ್ಜನರು ಇದ್ದರೆ ಅವರನ್ನು ಗೌರವಿಸಬೇಕು; ಆದರೆ ಸಜ್ಜನರಲ್ಲದವರನ್ನೂ ನಿಂದಿಸಬಾರದು. ಈ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಅತ್ಯಂತ ವಂಚಕರು, ಹಾಗೆಯೇ ಕೆಲವರು ಮಹಾತಪಸ್ವಿಗಳು.
Verse 12
कृषिगोरक्ष्यमप्येके भैक्ष्यमन्ये5प्यनुछ्िता: । चौराश्नान्येडनृताश्चान्ये तथान्ये नटनर्तका:,कोई-कोई ब्राह्मण खेती और गोरक्षासे जीवन चलाते हैं, कोई भिक्षापर जीवन-निर्वाह करते हैं, कितने ही चोरी करते हैं, कोई झूठ बोलते हैं और दूसरे कितने ही नटोंका तथा नाचनेका कार्य करते हैं
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಕೆಲವರು ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಗೋಸಂರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಜೀವನ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ; ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಭಿಕ್ಷೆಯಿಂದ ಬದುಕುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು ಕಳ್ಳತನಕ್ಕೆ, ಕೆಲವರು ಸುಳ್ಳಿಗೆ, ಮತ್ತೂ ಕೆಲವರು ನಟ-ನರ್ತಕರ ವೃತ್ತಿಗೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾರೆ.
Verse 13
सर्वकर्मसहा श्षान्ये पार्थिवेष्वितरेषु च । विविधाकारययुक्ताश्न ब्राह्मणा भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठट कितने ही ब्राह्मण राजाओं तथा अन्य लोगोंके यहाँ सब प्रकारके कार्य करनेमें समर्थ होते हैं और अनेक ब्राह्मण नाना प्रकारके आकार धारण करते हैं
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಭರತವೃಷಭ! ಕೆಲವರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ರಾಜರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಾಗಲಿ, ಇತರರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಾಗಲಿ, ಎಲ್ಲ ವಿಧದ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ಸಮರ್ಥರು. ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳು ಮತ್ತು ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಅವರು ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ಹೊಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.
Verse 14
नानाकर्मसु रक्तानां बहुकरमोपजीविनाम् । धर्मज्ञानां सतां तेषां नित्यमेवानुकीर्तयेत्,नाना प्रकारके कर्मोंमें संलग्न तथा अनेक कर्मोंसे जीविका चलानेवाले उन धर्मज्ञ एवं सत्पुरुष ब्राह्मणोंका सदा ही गुण गाना चाहिये
ವಿವಿಧ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿ, ಅನೇಕ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಜೀವನೋಪಾಯ ನಡೆಸುವ ಆ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಸತ್ಪುರುಷ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಗುಣಗಳನ್ನು ನಿತ್ಯವೂ ಕೀರ್ತಿಸಬೇಕು.
Verse 15
पितृणां देवतानां च मनुष्योरगरक्षसाम् । पुराप्येते महाभागा ब्राह्मणा वै जनाधिप,नरेश्वर! प्राचीनकालसे ही ये महाभाग ब्राह्मण-लोग देवता, पितर, मनुष्य, नाग और राक्षसोंके पूजनीय हैं
ಜನಾಧಿಪನೇ! ಪ್ರಾಚೀನಕಾಲದಿಂದಲೇ ಈ ಮಹಾಭಾಗ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ, ಪಿತೃಗಳಿಗೆ, ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ, ನಾಗರಿಗೆ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಸಹ ಪೂಜ್ಯರು.
Verse 16
नैते देवैर्न पितृभिर्न गन्धर्वर्न राक्षसै: । नासुरैर्न पिशाचैश्न शक्या जेतुं द्विजातय:,ये द्विज न तो देवताओं, न पितरों, न गन्धर्वों, न राक्षसों, न असुरों और न पिशाचोंद्वारा ही जीते जा सकते हैं
ಈ ದ್ವಿಜಾತಿಗಳನ್ನು ದೇವರುಗಳೂ ಅಲ್ಲ, ಪಿತೃಗಳೂ ಅಲ್ಲ, ಗಂಧರ್ವರೂ ಅಲ್ಲ, ರಾಕ್ಷಸರೂ ಅಲ್ಲ, ಅಸುರರೂ ಅಲ್ಲ, ಪಿಶಾಚರೂ ಸಹ ಜಯಿಸಲಾರರು.
Verse 17
अदैवं दैवतं कुर्युर्दैवतं चाप्पदैवतम् । यमिच्छेयु: स राजा स्याद् ये नेष्ट: स पराभवेत्,ये चाहें तो जो देवता नहीं है उसे देवता बना दें और जो देवता हैं उन्हें भी देवत्वसे गिरा दें। ये जिसे राजा बनाना चाहें वही राजा रह सकता है। जिसे राजाके रूपमें ये न देखना चाहें उसका पराभव हो जाता है
ಅವರು ಬಯಸಿದರೆ ದೈವವಲ್ಲದುದನ್ನೂ ದೈವವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಬಲ್ಲರು; ದೈವವನ್ನೂ ದೈವತ್ವದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿಸಬಲ್ಲರು. ಅವರು ಯಾರನ್ನು ರಾಜನಾಗಬೇಕೆಂದು ಇಚ್ಛಿಸುವರೋ ಅವನೇ ರಾಜನಾಗುವನು; ಯಾರನ್ನು ರಾಜನೆಂದು ಒಪ್ಪದಿರಲೋ ಅವನು ಪರಾಭವಗೊಳ್ಳುವನು.
Verse 18
परिवादं च ये कुर्युब्रह्मिणानामचेतस: । सत्यं ब्रवीमि ते राजन् विनश्येयुर्न संशय:,राजन! मैं तुमसे यह सच्ची बात बता रहा हूँ कि जो मूढ़ मानव ब्राह्मणोंकी निन््दा करते हैं वे नष्ट हो जाते हैं--इसमें संशय नहीं है
ರಾಜನೇ! ನಾನು ನಿನಗೆ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ—ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ನಿಂದಿಸುವ ಮೂಢರು ನಾಶವಾಗುತ್ತಾರೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.
Verse 19
निन्दाप्रशंसाकुशला: कीर्त्यकीर्तिपरायणा: । परिकुप्यन्ति ते राजन् सतत द्विषतां द्विजा:,निन्दा और प्रशंसामें निपुण तथा लोगोंके यश और अपयशको बढ़ानेमें तत्पर रहनेवाले द्विज अपने प्रति सदा द्वेष रखनेवालोंपर कुपित हो उठते हैं
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ರಾಜನೇ! ನಿಂದಾ-ಪ್ರಶಂಸೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾಗಿದ್ದು, ಜನರ ಕೀರ್ತಿ-ಅಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ತತ್ಪರರಾದ ಆ ದ್ವಿಜರು, ತಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಸದಾ ದ್ವೇಷವಿಟ್ಟಿರುವವರ ಮೇಲೆ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ।
Verse 20
ब्राह्मणा यं प्रशंसन्ति पुरुष: स प्रवर्धते । ब्राह्मणैर्य: पराकृष्ट: पराभूयात् क्षणाद्धि सः,ब्राह्मण जिसकी प्रशंसा करते हैं; उस पुरुषका अभ्युदय होता है और जिसको वे शाप देते हैं; उसका एक क्षणमें पराभव हो जाता है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಯಾರನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೋ ಆ ಪುರುಷನು ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ನಿಂದಿತನಾಗಿ ಕೆಳಗೆ ಎಳೆಯಲ್ಪಡುವವನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಪರಾಭವಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ।
Verse 21
शका यवनकाम्बोजास्तास्ता: क्षत्रियजातय: । वृषलत्वं परिगता ब्राह्मणानामदर्शनात्,शक, यवन और काम्बोज आदि जातियाँ पहले क्षत्रिय ही थीं; किंतु ब्राह्मणोंकी कृपादृष्टिसे वज्चित होनेके कारण उन्हें वृषल (शूद्र एवं म्लेच्छ) होना पड़ा
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಶಕರು, ಯವನರು, ಕಾಂಬೋಜರು ಮೊದಲಾದ ಆ ಆ ಜನಾಂಗಗಳು ಮೂಲತಃ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ವಂಶದವರೇ; ಆದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ದರ್ಶನ-ಮಾರ್ಗದರ್ಶನವಿಲ್ಲದೆ ವೃಷಲಸ್ಥಿತಿಗೆ ಕುಸಿದರು।
Verse 22
द्राविडाश्व॒ कलिड्नाश्च पुलिन्दाश्षाप्युशीनरा: । कोलिसर्पा माहिषकास्तास्ता: क्षत्रियजातय:,विजयी वीरोंमें श्रेष्ठ नरेश! द्राविड़, कलिंग, पुलिन्द, उशीनर, कोलिसर्प और माहिषक आदि क्षत्रिय जातियाँ भी ब्राह्मणोंकी कृपादृष्टि न मिलनेसे ही शूद्र हो गयीं। ब्राह्मणोंसे हार मान लेनेमें ही कल्याण है, उन्हें हराना अच्छा नहीं है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ವಿಜಯವೀರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಜನೇ! ದ್ರಾವಿಡರು, ಕಲಿಂಗರು, ಪುಲಿಂದರು ಹಾಗೂ ಉಶೀನರರು; ಕೋಲಿಸರ್ಪರು ಮತ್ತು ಮಾಹಿಷಕರು—ಇವರು ಮತ್ತು ಇತರರೂ ಮೂಲತಃ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಜಾತಿಯವರೇ. ಆದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಕೃಪಾದೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲದೆ ಶೂದ್ರಸ್ಥಿತಿಗೆ ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ಆದ್ದರಿಂದ, ರಾಜನೇ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಶರಣಾಗುವುದಲ್ಲೇ ಕ್ಷೇಮ; ಅವರನ್ನು ಜಯಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುವುದು ಶುಭವಲ್ಲ।
Verse 23
वृषलत्वं परिगता ब्राह्मणानामदर्शनात् । श्रेयान् पराजयस्तेभ्यो न जयो जयतां वर,विजयी वीरोंमें श्रेष्ठ नरेश! द्राविड़, कलिंग, पुलिन्द, उशीनर, कोलिसर्प और माहिषक आदि क्षत्रिय जातियाँ भी ब्राह्मणोंकी कृपादृष्टि न मिलनेसे ही शूद्र हो गयीं। ब्राह्मणोंसे हार मान लेनेमें ही कल्याण है, उन्हें हराना अच्छा नहीं है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ದರ್ಶನ-ಮಾರ್ಗದರ್ಶನವಿಲ್ಲದೆ ಅವರು ವೃಷಲಸ್ಥಿತಿಗೆ ಕುಸಿದರು. ಓ ಜಯವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ಪರಾಜಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ; ಅವರನ್ನು ಜಯಿಸುವುದು ಕಲ್ಯಾಣಕರವಲ್ಲ।
Verse 24
यस्तु सर्वमिदं हन्याद् ब्राह्मणं च न तत्समम् | ब्रह्मवध्या महान् दोष इत्याहु: परमर्षय:,जो इस सम्पूर्ण जगत्को मार डाले तथा जो ब्राह्मणका वध करे, उन दोनोंका पाप समान नहीं है। महर्षियोंका कहना है कि ब्रह्महत्या महान् दोष है
ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದ ಪಾಪವೂ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ವಧೆಯ ಪಾಪವೂ ಸಮಾನವಲ್ಲ. ಪರಮರ್ಷಿಗಳು ‘ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಹಾದೋಷ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.
Verse 25
परिवादो द्विजातीनां न श्रोतव्य: कथंचन । आसीताधोमुखलस्तूष्णीं समुत्थाय व्रजेच्च वा,ब्राह्मणोंकी निन्दा किसी तरह नहीं सुननी चाहिये। जहाँ उनकी निन्दा होती हो, वहाँ नीचे मुँह करके चुपचाप बैठे रहना या वहाँसे उठकर चल देना चाहिये
ದ್ವಿಜರ (ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ) ನಿಂದೆಯನ್ನು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಕೇಳಬಾರದು. ಅಂಥ ನಿಂದೆ ನಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಮುಖ ತಗ್ಗಿಸಿ ಮೌನವಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಇಲ್ಲವೇ ಎದ್ದು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟುಹೋಗಬೇಕು.
Verse 26
कर्तव्यं पार्थिवेन्द्रेण तथैव भरतर्षभ । भीष्मजीने कहा--भारत! राजसिंहासनपर अभिषिक्त होकर राज्यशासन करनेवाले राजाका सबसे प्रधान कर्तव्य यही है कि वह ब्राह्मणोंकी सेवा-पूजा करे। भरतश्रेष्ठ! अक्षय सुखकी इच्छा रखनेवाले नरेशको ऐसा ही करना चाहिये,न स जातो<जनिष्यद् वा पृथिव्यामिह कश्नन । यो ब्राह्मणविरोधेन सुखं जीवितुमुत्सहेत् इस पृथ्वीपर ऐसा कोई मनुष्य न तो पैदा हुआ है और न आगे पैदा होगा ही जो ब्राह्मणके साथ विरोध करके सुखपूर्वक जीवित रहनेका साहस करे
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಹೇ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಅಭಿಷೇಕಿತರಾಗಿ ರಾಜಸಿಂಹಾಸನಾರೂಢನಾಗಿ ರಾಜ್ಯವಾಳುವ ರಾಜನ ಪರಮ ಪ್ರಧಾನ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಸೇವಿಸಿ, ಪೂಜಿಸಿ, ಗೌರವಿಸುವುದು. ಅಕ್ಷಯ ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸುವ ನೃಪನು ಹೀಗೆಯೇ ನಡೆಯಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ವಿರೋಧದಿಂದ ಸುಖವಾಗಿ ಬದುಕಲು ಧೈರ್ಯ ಮಾಡಿದವನು ಯಾರೂ ಹುಟ್ಟಿಲ್ಲ; ಮುಂದೆಯೂ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 27
दुर्ग्राह्मो मुष्टिना वायुर्दु:स्पर्श: पाणिना शशी । दुर्धरा पृथिवी राजन दुर्जया ब्राह्मणा भुवि,राजन! हवाको मुट्ठीमें पकड़ना, चन्द्रमाको हाथसे छूना और पृथ्वीको उठा लेना जैसे अत्यन्त कठिन काम है, उसी तरह इस पृथ्वीपर ब्राह्मणोंको जीतना दुष्कर है
ಹೇ ರಾಜನೇ! ಮುಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು, ಕೈಯಿಂದ ಚಂದ್ರನನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದು, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಎತ್ತುವುದು ಎಷ್ಟು ಕಷ್ಟವೋ—ಅಷ್ಟೇ ಈ ಭುವಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಜಯಿಸುವುದು ದುರ್ಜಯ.
Verse 33
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि ब्राह्मणप्रशंसा नाम त्रयस्त्रिंशो 5ध्याय:
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಅನುಶಾಸನಪರ್ವದ ದಾನಧರ್ಮಪರ್ವದಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪ್ರಶಂಸೆ’ ಎಂಬ ಮೂವತ್ತಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Frequently Asked Questions
Whether status and power should override reverence for knowledge: the episode tests if one can honor and learn from Brāhmaṇas/teachers without envy or defensiveness, even when approached under uncertain identity.
Sustained humility and disciplined receptivity—listening without disparagement, asking fitting questions, avoiding offense, and maintaining vigilance—are presented as the practical mechanism by which instruction is transmitted and character is formed.
Yes: the narrative closes with consequential validation—Śakra, after hearing Śambara’s account, honors the Brāhmaṇas and attains Mahendratva—encoding a causal claim that reverence for śāstra-bearers and ethical learning yields tangible elevation within the text’s moral economy.