Adhyaya 31
Vītahavya’s Attainment of Brāhmaṇya (Vītahavya–Vipratva) | वीतहव्यस्य ब्राह्मण्यप्राप्तिः
Upa-parva: Vītahavya–Vipratva (Bhr̥gu-āśrama Episode) — Anuśāsana-parva Adhyāya 31
Yudhiṣṭhira questions Bhīṣma about the reputed difficulty of attaining brāhmaṇya, citing precedents such as Viśvāmitra and the king Vītahavya. Bhīṣma narrates a dynastic and political background: from Manu’s line through Śaryāti arise rulers including Hehaya and Tālajaṅgha; the Hehayas expand, while in Kāśī the ruler Haryaśva is slain by Vītahavya’s heirs. Successive Kāśī rulers—Sudeva and then Divodāsa—face repeated Hehaya pressure; Divodāsa establishes Vārāṇasī under Indra’s ordinance but is eventually weakened and seeks refuge with Bharadvāja. Bharadvāja performs a putrakāmya iṣṭi, producing Pratardana, who rapidly matures, masters Veda and dhanurveda, and restores Kāśī’s strategic position by defeating and eliminating Vītahavya’s sons. Vītahavya flees to Bhṛgu’s hermitage and receives protection. Pratardana arrives demanding Vītahavya’s surrender; Bhṛgu responds that no kṣatriya resides in the āśrama—only dvijas—thereby shielding the refugee. Pratardana accepts the hermitage norm, interprets the outcome as Vītahavya’s abandonment of kṣatriya identity, and departs. By Bhṛgu’s utterance alone, Vītahavya attains brahmarṣi status and becomes a progenitor of a Brahmin lineage, beginning with Gṛtsamada and continuing through a recorded genealogy (including Pramati, Ruru, Śunaka, and Śaunaka). Bhīṣma concludes by stating that the lineage has been related in detail and invites further inquiry.
Chapter Arc: Bhishma, speaking to Yudhishthira, opens a didactic tale: the ascetic Matanga presses Indra for the supreme boon—Brahmanhood—believing tapas alone can vault him into the highest varna. → Indra returns and warns him repeatedly: Brahmanatva is exceedingly rare and not seized by sheer insistence. He cautions Matanga that craving this ‘parama sthāna’ through obstinacy will ruin him, and that such audacity is not his dharma-path. Indra then lays out a long, grinding ladder of transformation—centuries of births and slow inner refinement—showing how difficult true spiritual eligibility is. → Indra’s decisive admonition lands: ‘Matanga, I told you this after due reflection—choose another boon; Brahmanhood is very hard to obtain.’ The climax is not a weapon’s strike but a moral strike: the shattering of Matanga’s assumption that desire + austerity equals entitlement. → The narrative resolves into instruction: spiritual status is not a prize to be demanded; it ripens through sustained purification, right conduct, and the conquest of inner enemies. Matanga is urged to abandon the perilous insistence and accept a boon aligned with his rightful path.
Shlokas
Verse 1
अफ्-#-राल जा अष्टाविशोश् ध्याय: ब्राह्मणत्व प्राप्त करनेका आग्रह छोड़कर दूसरा वर मॉगनेके लिये इन्द्रका मनड़को समझाना भीष्म उवाच एवमुक्तो मतड़स्तु संशितात्मा यतव्रत: । अतिष्ठदेकपादेन वर्षाणां शतमच्युत:,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! इन्द्रके ऐसा कहनेपर मतंगका मन और भी दृढ़ हो गया। वह संयमपूर्वक उत्तम व्रतका पालन करने लगा। अपने धैर्यसे च्युत न होनेवाला मतंग सौ वर्षोतक एक पैरसे खड़ा रहा
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ರಾಜನೇ! ಇಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮತಂಗನ ಮನಸ್ಸು ಇನ್ನಷ್ಟು ದೃಢವಾಯಿತು. ಆತನು ಸಂಯತಾತ್ಮನಾಗಿ ವ್ರತನಿಷ್ಠನಾಗಿ, ಅಚಲ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಒಂದೇ ಕಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು.
Verse 2
तमुवाच तत: शक्र: पुनरेव महायशा: । ब्राह्मण्यं दुर्लभ तात प्रार्थयानो न लप्स्यसे,तब महायशस्वी इन्द्रने पुनः आकर उससे कहा--'तात! ब्राह्मणत्व दुर्लभ है। उसे माँगनेपर भी पा न सकोगे
ಆಮೇಲೆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಶಕ್ರನು (ಇಂದ್ರನು) ಮತ್ತೆ ಬಂದು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು—“ತಾತಾ! ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವವು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಳಭ; ಬೇಡಿಕೊಂಡರೂ ಅದು ನಿನಗೆ ದೊರೆಯದು.”
Verse 3
मतज् परमं स्थान प्रार्थयन् विनशिष्यसि । मा कृथा: साहसं पुत्र नैष धर्मपथस्तव,मतंग! तुम इस उत्तम स्थानको माँगते-माँगते मर जाओगे। बेटा! दुःसाहस न करो। तुम्हारे लिये यह धर्मका मार्ग नहीं है
“ಮತಂಗ! ಆ ಪರಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾ ಬೇಡುತ್ತಾ ನೀನು ನಾಶವಾಗುವೆ. ಮಗನೇ! ಇಂತಹ ದುಸ್ಸಾಹಸ ಮಾಡಬೇಡ; ಇದು ನಿನ್ನ ಧರ್ಮಪಥವಲ್ಲ.”
Verse 4
न हि शबक््यं त्वया प्राप्तुं ब्राह्मण्यमिह दुर्मते । अप्राप्यं प्रार्थथानो हि नचिराद् विनशिष्यसि,“दुर्मते! तुम इस जीवनमें ब्राह्मणत्व नहीं पा सकते। उस अप्राप्य वस्तुके लिये प्रार्थना करते-करते शीघ्र ही कालके गालमें चले जाओगे
“ದುರ್ಮತೇ! ಈ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ನೀನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅಪ್ರಾಪ್ಯವಾದುದನ್ನೇ ಬೇಡುತ್ತಾ ಹೋದರೆ ನೀನು ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ನಾಶವಾಗುವೆ.”
Verse 5
मतड़ परम स्थानं वार्यमाणो5सकृन्मया । चिकीर्षस्येव तपसा सर्वथा न भविष्यसि,“मतंग! मैं तुम्हें बार-बार मना करता हूँ तो भी उस उत्कृष्ट स्थानको तुम तपस्याद्वारा प्राप्त करनेकी अभिलाषा करते ही जाते हो। ऐसा करनेसे सर्वथा तुम्हारी सत्ता मिट जायगी
“ಮತಂಗ! ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಮರುಮರು ತಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ, ನೀನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಆ ಪರಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆಯಲ್ಲೇ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತೀ. ಹೀಗೆ ಮುಂದುವರೆದರೆ ನೀನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುವೆ.”
Verse 6
तिर्यग्योनिगत: सर्वो मानुष्यं यदि गच्छति । स जायते पुल्कसो वा चण्डालो वाप्यसंशय:,'पशु-पक्षीकी योनिमें पड़े हुए सभी प्राणी यदि कभी मनुष्ययोनिमें जाते हैं तो पहले पुल्कस या चाण्डालके रूपमें जन्म लेते हैं--इसमें संशय नहीं है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು— ಪಶು–ಪಕ್ಷಿಗಳ ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಯಾವ ಜೀವಿಯಾದರೂ ನಂತರ ಮಾನವಜನ್ಮವನ್ನು ಪಡೆದರೆ, ಅದು ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ಮೊದಲು ಪುಲ್ಕಸನಾಗಲಿ ಚಾಂಡಾಲನಾಗಲಿ ಜನ್ಮಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 7
पुल्कस: पापयोनिर्वा यः कश्चिदिह लक्ष्यते स तस्यामेव सुचिरं मतड़ परिवर्तते,“मतंग! पुल्कस या जो कोई भी पापयोनि पुरुष यहाँ दिखायी देता है वह सुदीर्घधकालतक अपनी उसी योनिमें चक्कर लगाता रहता है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು— ಹೇ ಮತಂಗ! ಇಲ್ಲಿ ಪುಲ್ಕಸನಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಯಾವದೇ ಪಾಪಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನಾಗಲಿ ಕಾಣುವವನು, ಬಹುಕಾಲ ಅದೇ ಜನ್ಮಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೇ ಪುನಃ ಪುನಃ ಸುತ್ತುತ್ತಾನೆ.
Verse 8
ततो दशशते काले लभते शूद्रतामपि । शूद्रयोनावपि ततो बहुश: परिवर्तते,“तदनन्तर एक हजार वर्ष बीतनेपर वह चाण्डाल या पुल्कस शूद्रयोनिमें जन्म लेता है और उसमें भी अनेक जन्मोंतक चक्कर लगाता रहता है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು— ನಂತರ ಹತ್ತು ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಅವನು ಶೂದ್ರತ್ವವನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಶೂದ್ರಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಮೇಲೂ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳವರೆಗೆ ಸುತ್ತುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ.
Verse 9
ततस्त्रिंशद्गुणे काले लभते वैश्यतामपि । वैश्यतायां चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते,“तत्पश्चात् तीसगुना समय बीतनेपर वह वैश्य-योनिमें आता है और चिरकालतक उसीमें चक्कर काटता रहता है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು— ನಂತರ ಮുപ്പಟ್ಟು ಕಾಲ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಅವನು ವೈಶ್ಯತ್ವವನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ವೈಶ್ಯನಾಗಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಅದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೇ ಪುನಃ ಪುನಃ ಸುತ್ತುತ್ತಾನೆ.
Verse 10
ततः षष्टिगुणे काले राजन्यो नाम जायते । ततः षष्टिगुणे काले लभते ब्रह्मबन्धुताम्,इसके बाद साठगुना समय बीतनेपर वह क्षत्रियकी योनिमें जन्म लेता है। फिर उससे भी साठगुना समय बीतनेपर वह गिरे हुए ब्राह्मणके घरमें जन्म लेता है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು— ನಂತರ ಅರವತ್ತು ಪಟ್ಟು ಕಾಲ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಅವನು ರಾಜನ್ಯನೆಂಬಂತೆ, ಅಂದರೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಜನ್ಮಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮತ್ತೆ ಅರವತ್ತು ಪಟ್ಟು ಕಾಲ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ‘ಬ್ರಹ್ಮಬಂಧು’ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಜನ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ—ವಂಶದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾದರೂ ಆಚರಣೆಯಿಂದ ಪತನಗೊಂಡವನಲ್ಲಿ.
Verse 11
ब्रह्मबन्धुश्चिरं कालं॑ ततस्तु परिवर्तते । ततस्तु द्विशते काले लभते काण्डपृष्ठताम्,'दीर्घकालतक ब्राह्मणाधम रहकर जब उसकी अवस्था परिवर्तित होती है तब वह अस्त्र-शस्त्रोंसे जीविका चलानेवाले ब्राह्मणके यहाँ जन्म लेता है
ಅವನು ದೀರ್ಘಕಾಲ ‘ಬ್ರಹ್ಮಬಂಧು’—ಹೆಸರಿನಷ್ಟೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಆಚಾರತ್ಯಾಗಿಯಾದವನು—ಎಂದು ಇರುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಸ್ಥಿತಿ ಬದಲಾಗಿದಾಗ ಎರಡು ನೂರು ಕಾಲ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ‘ಕಾಂಡಪೃಷ್ಠ’ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ—ಅಂದರೆ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಜೀವನ ನಡೆಸುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮನೆತನದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ.
Verse 12
काण्डपृष्ठिश्चिरं काल॑ तत्रैव परिवर्तते । ततस्तु त्रिशते काले लभते जपतामपि,फिर चिरकालतक वह उसी योनिमें पड़ा रहता है। तदनन्तर तीन सौ वर्षका समय व्यतीत होनेपर वह गायत्री-मात्रका जप करनेवाले ब्राह्मणके यहाँ जन्म लेता है
‘ಕಾಂಡಪೃಷ್ಠ’ ಆಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಅಲ್ಲಿಯೇ, ಅದೇ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ತಿರುಗುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಮೂರು ನೂರು ಕಾಲ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಜಪ ಮಾಡುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ—ಅದು ಕೇವಲ ಗಾಯತ್ರೀ ಜಪವೇ ಆದರೂ ಸಹ.
Verse 13
तं च प्राप्य चिरं काल॑ तत्रैव परिवर्तते | ततश्चतुःशते काले श्रोत्रियो नाम जायते । श्रोत्रियत्वे चिरं काल॑ तत्रैव परिवर्तते,उस जन्मको पाकर वह चिरकालतक उसी योनिमें जन्मता-मरता रहता है। फिर चार सौ वर्षोका समय व्यतीत होनेपर वह श्रोत्रिय (वेदवेत्ता) ब्राह्मणके कुलमें जन्म लेता है और उसी कुलमें चिरकालतक उसका आवागमन होता रहता है
ಆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರೂ ಅವನು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಅಲ್ಲಿಯೇ, ಅದೇ ದಶೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ನಾಲ್ಕು ನೂರು ಕಾಲ ಕಳೆದಾಗ ಅವನು ‘ಶ್ರೋತ್ರಿಯ’ನೆಂದು—ವೇದಪಾರಂಗತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಕುಲದಲ್ಲಿ—ಜನ್ಮ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ; ಮತ್ತು ಶ್ರೋತ್ರಿಯತ್ವದಲ್ಲಿಯೂ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಅದೇ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 14
तदेवं शोकहर्षो तु कामद्वेषौ च पुत्रक | अतिमानातिवादौ च प्रविशेते द्विजाधमम्,बेटा! इस प्रकार शोक-हर्ष, राग-द्वेष, अतिमान और अतिवाद आदि दोषोंका अधम द्विजके भीतर प्रवेश होता है
ಮಗನೇ! ಹೀಗೆ ಶೋಕ-ಹರ್ಷ, ಕಾಮ-ದ್ವೇಷ, ಹಾಗೆಯೇ ಅತಿಮಾನ ಮತ್ತು ಅತಿವಾದ—ಈ ದೋಷಗಳು ಅಧಮ ದ್ವಿಜನೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತವೆ.
Verse 15
तांश्ेज्जयति शत्रून् स तदा प्राप्नोति सद्गतिम् । अथ ते वै जयन्त्येनं तालाग्रादिव पात्यते,यदि वह इन शत्रुओंको जीत लेता है तो सदगतिको प्राप्त होता है और यदि वे शत्रु ही उसे जीत लेते हैं तो ताड़के वृक्षके ऊपरसे गिरनेवाले फलकी भाँति वह नीचे गिरा दिया जाता है
ಅವನು ಆ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿದರೆ ಸದ್ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಆ ಶತ್ರುಗಳೇ ಅವನನ್ನು ಜಯಿಸಿದರೆ, ತಾಳಮರದ ತುದಿಯಿಂದ ಬೀಳುವ ಹಣ್ಣಿನಂತೆ ಅವನು ಕೆಳಗೆ ಬೀಳಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.
Verse 16
मतज़ सम्प्रधार्यवं यदहं त्वामचूचुदम् । वृणीष्व कामम-्यं त्वं ब्राह्मुण्यं हि सुदुर्लभम्,“मतंग! यही सोचकर मैंने तुमसे कहा था कि तुम कोई दूसरी अभीष्ट वस्तु माँग लो; क्योंकि ब्राह्मणत्व अत्यन्त दुर्लभ है”
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು— “ಓ ಮತಂಗ! ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸಿ ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದೆ— ‘ನಿನಗೆ ಬೇಕಾದ ಇನ್ನೊಂದು ವರವನ್ನು ಆರಿಸಿಕೋ; ಏಕೆಂದರೆ ನಿಜವಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭ.’”
Verse 27
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें इन्द्र और मतंगका संवादविषयक सत्ताईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಅನುಶಾಸನಪರ್ವದೊಳಗಿನ ದಾನಧರ್ಮಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಮತಂಗರ ಸಂವಾದವಿಷಯಕ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Verse 28
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि इन्द्रमतड्रसंवादे अष्टाविंशोडध्याय:
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಅನುಶಾಸನಪರ್ವದಲ್ಲಿ ದಾನಧರ್ಮಪರ್ವಾಂತರ್ಗತ ಇಂದ್ರ-ಮತಂಗ ಸಂವಾದದ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns competing duties: a ruler’s pursuit of retributive justice against an enemy versus the inviolability of hermitage asylum and the ethical constraint imposed by ṛṣi jurisdiction.
The chapter teaches that social-religious authority (brāhmaṇya) is validated through recognized ascetic-ritual legitimacy and ethical comportment, and that refuge under a ṛṣi reconfigures the moral landscape of pursuit and retaliation.
No explicit phalaśruti is stated; instead, the closing meta-commentary is genealogical and archival—Bhīṣma marks the lineage as fully narrated and positions the account as sufficient proof for the claimed transformation and its normative implications.