Adhyaya 167
Chapter Arc: वायुदेव युधिष्ठिर से कहते हैं कि अब वे भगवान् शंकर (रुद्र) के माहात्म्य का वर्णन करेंगे—उस देव का, जो बहुरूप है और जिसके नाम-रूप अनंत हैं। → शिव के अनेक नामों (अग्नि, स्थाणु, महेश्वर, एकाक्ष, त्र्यम्बक, विश्वरूप) और उनके द्वैत-स्वरूप का विस्तार होता है—एक ओर घोर-उग्र तत्त्व, दूसरी ओर सौम्य-शिव तत्त्व; यही द्वंद्व जगत के शुभ-अशुभ, संहार-पालन, भय-आश्रय को एक साथ धारण करता है। → वर्णन चरम पर तब पहुँचता है जब शिव की ‘बहुरूपता’ और ‘सर्वाक्षिता’ उद्घाटित होती है—भूत-भव्य-भवत् में स्थावर-जंगम रूपों में उनका प्राकट्य, सहस्राक्ष/सर्वतोऽक्षिमय स्वरूप, और यह कि उनके नेत्रों से तेज प्रकट होता है तथा उनके चक्षुओं का अंत नहीं। → वायुदेव निष्कर्ष देते हैं कि वही देव मनुष्यों को आयु-बल-फल देते भी हैं और हर लेते भी; त्रैलोक्य के शुभ-अशुभ कर्मों के फल-वितरण में वे नित्य प्रवृत्त हैं; समस्त कामनाओं के अधीश्वर होने से ‘ईश्वर’ और महान लोकों के अधीश्वर होने से ‘महेश्वर’ कहलाते हैं।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माज छा अप ऋाल एकषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय: भगवान् शड्करके माहात्म्यका वर्णन वायुदेव उवाच युधिष्ठिर महाबाहो महाभाग्यं महात्मन: । रुद्राय बहुरूपाय बहुनाम्ने निबोध मे,भगवान् श्रीकृष्णने कहा--महाबाहु युधिष्ठिर! अब मैं अनेक नाम और रूप धारण करनेवाले महात्मा भगवान् रुद्रका माहात्म्य बतला रहा हूँ, सुनिये
ವಾಯುದೇವರು ಹೇಳಿದರು— “ಮಹಾಬಾಹು ಯುಧಿಷ್ಠಿರಾ, ಮಹಾಭಾಗ್ಯವಂತನೇ! ಕೇಳು— ಅನೇಕ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಅನೇಕ ನಾಮಗಳಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಭಗವಾನ್ ರುದ್ರನ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.”
Verse 2
वदन्त्यग्निं महादेवं तथा स्थाणु महेश्वरम् । एकाक्ष॑ त्रयम्बकं॑ चैव विश्वरूपं शिवं तथा,विद्वान् पुरुष इन महादेवजीको अग्नि, स्थाणु, महेश्वर, एकाक्ष, तयम्बक, विश्वरूप और शिव आदि अनेक नामोंसे पुकारते हैं
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು— ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಮಹಾದೇವನನ್ನು ಅನೇಕ ನಾಮಗಳಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ— ಅಗ್ನಿ, ಮಹಾದೇವ, ಸ್ಥಾಣು, ಮಹೇಶ್ವರ, ಏಕಾಕ್ಷ, ತ್ರ್ಯಂಬಕ, ವಿಶ್ವರೂಪ, ಶಿವ ಎಂದು.
Verse 3
द्वे तनू तस्य देवस्य वेदज्ञा ब्राह्मणा विदु: । घोरामन्यां शिवामन्यां ते तनू बहुधा पुनः,वेदमें उनके दो रूप बताये गये हैं, जिन्हें वेदवेत्ता ब्राह्मण जानते हैं। उनका एक स्वरूप तो घोर है और दूसरा शिव। इन दोनोंके भी अनेक भेद हैं
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು— ವೇದಜ್ಞ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಆ ದೇವನಿಗೆ ಎರಡು ರೂಪಗಳಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ— ಒಂದು ಘೋರ, ಮತ್ತೊಂದು ಶಿವ (ಮಂಗಳಕರ). ಮತ್ತೆ ಈ ಎರಡಕ್ಕೂ ಅನೇಕ ವಿಧಭೇದಗಳಿವೆ.
Verse 4
उग्रा घोरा तनुर्यास्य सो<न्निर्विद्युत् स भास्कर: । शिवा सौम्या च या त्वस्य धर्मस्त्वापो5थ चन्द्रमा:,इनकी जो घोर मूर्ति है, वह भय उपजानेवाली है। उसके अग्नि, विद्युत् और सूर्य आदि अनेक रूप हैं। इससे भिन्न जो शिव-नामवाली मूर्ति है, वह परम शान्त एवं मंगलमयी है। उसके धर्म, जल और चन्द्रमा आदि कई रूप हैं
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು— ಅವರ ಉಗ್ರ-ಘೋರ ರೂಪವು ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವುದು; ಆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವರು ಅಗ್ನಿ, ವಿದ್ಯುತ್, ಸೂರ್ಯ. ಇದರಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ‘ಶಿವ’ ಎಂಬ ಸೌಮ್ಯ ರೂಪವು ಪರಮ ಶಾಂತವೂ ಮಂಗಳಕರವೂ ಆಗಿದೆ; ಆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವರು ಧರ್ಮ, ಜಲಗಳು, ಚಂದ್ರ.
Verse 5
आत्मनोडर्ध तु तस्याग्नि: सोमो<र्ध पुनरुच्यते । ब्रह्मचर्य चरत्येका शिवा चास्य तनुस्तथा,महादेवजीके आधे शरीरको अग्नि और आधेको सोम कहते हैं। उनकी शिवमूर्ति ब्रह्मचर्यका पालन करती है और जो अत्यन्त घोर मूर्ति है, वह जगत्का संहार करती है। उनमें महत्त्व और ईश्वरत्व होनेके कारण वे “महेश्वर” कहलाते हैं
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—ಅವನ ದೇಹದ ಅರ್ಧ ಭಾಗ ಅಗ್ನಿ, ಮತ್ತರ್ಧ ಭಾಗ ಸೋಮ ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅವನ ಒಂದು ತನು ಶಿವರೂಪವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 6
यास्य घोरतमा मूर्तिर्जगत् संहरते तथा । ईश्वरत्वान्महत्त्वाच्च महेश्वर इति स्मृत:,महादेवजीके आधे शरीरको अग्नि और आधेको सोम कहते हैं। उनकी शिवमूर्ति ब्रह्मचर्यका पालन करती है और जो अत्यन्त घोर मूर्ति है, वह जगत्का संहार करती है। उनमें महत्त्व और ईश्वरत्व होनेके कारण वे “महेश्वर” कहलाते हैं
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—ಅವನ ಅತ್ಯಂತ ಘೋರವಾದ ಮೂರ್ತಿ ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಹಾರವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಈಶ್ವರತ್ವ ಹಾಗೂ ಮಹತ್ತ್ವದಿಂದ ಅವನು ‘ಮಹೇಶ್ವರ’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.
Verse 7
यन्निर्दहति यत्तीक्ष्णो यदुग्रो यत् प्रतापवान् | मांसशोणितमज्जादो यत् ततो रुद्र उच्यते,वे जो सबको दग्ध करते हैं, अत्यन्त तीक्ष्ण हैं, उग्र और प्रतापी हैं, प्रलयाग्निरूपसे मांस, रक्त और मज्जाको भी अपना ग्रास बना लेते हैं; इसलिये “रुद्र” कहलाते हैं
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—ಅವನು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ದಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅತಿತೀಕ್ಷ್ಣ, ಉಗ್ರ, ಪ್ರತಾಪವಂತನು; ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಮಾಂಸ, ರಕ್ತ, ಮಜ್ಜೆಯನ್ನೂ ಗ್ರಸಿಸುತ್ತಾನೆ—ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ‘ರುದ್ರ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.
Verse 8
देवानां सुमहान् यच्च यच्चास्य विषयो महान् | यच्च विश्व महत् पाति महादेवस्तत: स्मृत:,वे देवताओंमें महान् हैं, उनका विषय भी महान् है तथा वे महान् विश्वकी रक्षा करते हैं; इसलिये “महादेव” कहलाते हैं
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—ಅವನು ದೇವತೆಗಳೊಳಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಮಹಾನ್; ಅವನ ಅಧಿಕಾರಕ್ಷೇತ್ರವೂ ಮಹತ್ತರ; ಮತ್ತು ಈ ಮಹಾವಿಶ್ವವನ್ನು ಅವನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ—ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ‘ಮಹಾದೇವ’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.
Verse 9
धूम्ररूपं च यत्तस्य धूर्जटीत्यत उच्यते । समेधयति यत्नित्यं सर्वान् वै सर्वकर्मभि:
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—ಅವನ ರೂಪ ಧೂಮ್ರವರ್ಣವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ‘ಧೂರ್ಜಟಿ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ವಿಧದ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಅವನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ನಿತ್ಯ ಸಮೇಧಿಸಿ (ಪ್ರಜ್ವಲಿಸಿ, ಬಲಪಡಿಸಿ) ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 10
दहत्यूर्ध्व स्थितो यच्च प्राणान् तृणां स्थिरश्न यत्
ವಾಯುದೇವನು ಹೇಳಿದನು—ಮೇಲಿರುವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತು ದಹಿಸುವುದು ಯಾವುದು, ಮತ್ತು ತೃಣಗಳ ಪ್ರಾಣವಾಯುವನ್ನೂ ಶೋಷಿಸುವುದು ಯಾವುದು—ಅದನ್ನೂ ಅದರ ತತ್ತ್ವಸ್ವರೂಪದೊಂದಿಗೆ ಅರಿಯಬೇಕು।
Verse 11
यदस्य बहुधा रूप॑ भूतं भव्यं भवत्तथा,भूत, भविष्य और वर्तमानकालमें स्थावर और जंगमोंके आकारमें उनके अनेक रूप प्रकट होते हैं, इसलिये वे “बहुरूप” कहे गये हैं। समस्त देवता उनमें निवास करते हैं; इसलिये वे “विश्वरूप” कहे गये हैं
ವಾಯುದೇವನು ಹೇಳಿದನು—ಅವನ ರೂಪವು ಅನೇಕ ವಿಧವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ—ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯ, ವರ್ತಮಾನ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ—ಸ್ಥಾವರ ಮತ್ತು ಜಂಗಮಗಳ ಆಕಾರಗಳ ಮೂಲಕ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ‘ಬಹುರೂಪ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಅವನಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನು ‘ವಿಶ್ವರೂಪ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ।
Verse 12
स्थावरं जज्जमं चैव बहुरूपस्ततः स्मृतः । विश्वे देवाश्व यत्तस्मिन् विश्वरूपस्तत: स्मृत:,भूत, भविष्य और वर्तमानकालमें स्थावर और जंगमोंके आकारमें उनके अनेक रूप प्रकट होते हैं, इसलिये वे “बहुरूप” कहे गये हैं। समस्त देवता उनमें निवास करते हैं; इसलिये वे “विश्वरूप” कहे गये हैं
ಸ್ಥಾವರ ಮತ್ತು ಜಂಗಮ—ಈ ಎರಡೂ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಅನೇಕವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದರಿಂದ ಅವನು ‘ಬಹುರೂಪ’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಅವನಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನು ‘ವಿಶ್ವರೂಪ’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ।
Verse 13
सहस्राक्षोड्युताक्षो वा सर्वतो$क्षिमयो5पि वा । चक्षुष: प्रभवेत् तेजो नास्त्यन्तो5थास्य चक्षुषाम्,उनके नेत्रसे तेज प्रकट होता है तथा उनके नेत्रोंका अन्त नहीं है। इसलिये ये 'सहस्राक्ष', “आयुताक्ष' और 'सर्वतो$क्षिमय” कहलाते हैं
ವಾಯುದೇವನು ಹೇಳಿದನು—ಅವನು ‘ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ’ (ಸಾವಿರ ಕಣ್ಣುಗಳವನು), ‘ಅಯುತಾಕ್ಷ’ (ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಕಣ್ಣುಗಳವನು), ಅಥವಾ ‘ಸರ್ವತೋ’ಕ್ಷಿಮಯ’ (ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಣ್ಣುಗಳಿರುವವನು) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡಬಹುದು. ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ತೇಜಸ್ಸು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಬಿರುದುಗಳು ಅವನಿಗೆ ಯುಕ್ತವಾಗಿವೆ।
Verse 14
सर्वथा यत् पशून् पाति तैश्व यद् रमते सह । तेषामधिपतिर्यच्च तस्मात् पशुपति: स्मृत:,वे सब प्रकारसे पशुओंका पालन करते हैं, उनके साथ रहनेमें सुख मानते हैं तथा पशुओंके अधिपति हैं। इसलिये वे “पशुपति' कहलाते हैं
ವಾಯುದೇವನು ಹೇಳಿದನು—ಅವನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಪಶುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವರೊಂದಿಗೆ ವಾಸಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ಅವರ ಅಧಿಪತಿಯೂ ನಿಯಂತನೂ ಅವನೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ‘ಪಶುಪತಿ’—ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಒಡೆಯ—ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ।
Verse 15
नित्येन ब्रह्मचर्येण लिड्रमस्य यदा स्थितम् । महयत्यस्य लोकक्न प्रियं होतन्महात्मन:,मनुष्य यदि ब्रह्मचर्यका पालन करते हुए प्रतिदिन स्थिर शिवलिंगकी पूजा करता है तो इससे महात्मा शंकरको बड़ी प्रसन्नता होती है
ವಾಯುನುಡಿದನು—ನಿತ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಈ ಶಿವಲಿಂಗವನ್ನು ನಿಯಮದಿಂದ ಪೂಜಿಸುವವನು ಮಹಾತ್ಮ ಶಂಕರನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಲೋಕಗಳ ಮಾನವೂ ಉನ್ನತಿಯೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.
Verse 16
विग्रहं पूजयेद् यो वै लिड्7ं वापि महात्मन: । लिड्ं पूजयिता नित्यं महतीं श्रियमश्नुते,जो महात्मा शंकरके श्रीविग्रह अथवा लिंगकी पूजा करता है, वह लिंगपूजक सदा बहुत बड़ी सम्पत्तिका भागी होता है
ವಾಯುನುಡಿದನು—ಮಹಾತ್ಮ ಶಂಕರನ ವಿಗ್ರಹವನ್ನಾಗಲಿ ಲಿಂಗವನ್ನಾಗಲಿ ಪೂಜಿಸುವವನು, ನಿತ್ಯ ಲಿಂಗಪೂಜಕನಾಗಿ ಮಹತ್ತರ ಶ್ರೀಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
Verse 17
ऋषयश्चापि देवाश्ष गन्धर्वाप्सरसस्तथा । लिड्रमेवार्चयन्ति सम यत् तदूर्ध्व समास्थितम्,ऋषि, देवता, गन्धर्व और अप्सराएँ ऊर्ध्वलोकमें स्थित शिवलिंगकी ही पूजा करती हैं। इस प्रकार शिवलिंगकी पूजा होनेपर भक्तवत्सल भगवान् महेश्वर बड़े प्रसन्न होते हैं और प्रसन्नचित्त होकर वे भक्तोंको सुख देते हैं
ವಾಯುನುಡಿದನು—ಋಷಿಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಗಂಧರ್ವರು ಮತ್ತು ಅಪ್ಸರಸರು ಕೂಡ, ಊರ್ಧ್ವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾದ ಅದೇ ಲಿಂಗವನ್ನು ಅರ್ಚಿಸುತ್ತಾರೆ.
Verse 18
पूज्यमाने ततस्तस्मिन् मोदते स महेश्वर: । सुखं ददाति प्रीतात्मा भक्तानां भक्तवत्सल:,ऋषि, देवता, गन्धर्व और अप्सराएँ ऊर्ध्वलोकमें स्थित शिवलिंगकी ही पूजा करती हैं। इस प्रकार शिवलिंगकी पूजा होनेपर भक्तवत्सल भगवान् महेश्वर बड़े प्रसन्न होते हैं और प्रसन्नचित्त होकर वे भक्तोंको सुख देते हैं
ಆ ಪವಿತ್ರ ಚಿಹ್ನೆಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದಾಗ ಮಹೇಶ್ವರನು ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭಕ್ತವತ್ಸಲನಾದ ಅವನು ಪ್ರೀತಾತ್ಮನಾಗಿ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಸುಖ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ.
Verse 19
एष एव श्मशानेषु देवो वसति निर्दहन् । यजन्ते ते जनास्तत्र वीरस्थाननिषेविण:,ये ही भगवान् शंकर अग्निरूपसे शवको दग्ध करते हुए श्मशानभूमिमें निवास करते हैं। जो लोग वहाँ उनकी पूजा करते हैं, उन्हें वीरोंको प्राप्त होनेवाले उत्तम लोक प्राप्त होते हैं
ವಾಯುನುಡಿದನು—ಈ ದೇವನೇ ಶ್ಮಶಾನಗಳಲ್ಲಿ ದಹಿಸುತ್ತಾ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವ ಜನರು, ವೀರಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವವರಾಗಿ, ವೀರರಿಗೆ ದೊರಕುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.
Verse 20
विषयस्थ: शरीरेषु स मृत्यु: प्राणिनामिह । स च वायु: शरीरेषु प्राणापानशरीरिणाम्,वे प्राणियोंके शरीरोंमें रहनेवाले और उनके मृत्युरूप हैं तथा वे ही प्राण-अपान आदि वायुके रूपसे देहके भीतर निवास करते हैं
ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಅವನೇ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ದೇಹಗಳಲ್ಲಿ ಮರಣರೂಪನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಅದೇ ತತ್ತ್ವವು ದೇಹದೊಳಗೆ ವಾಯುರೂಪವಾಗಿ ಪ್ರಾಣ-ಅಪಾನಾದಿ ಪ್ರಾಣವಾಯುಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 21
तस्य घोराणि रूपाणि दीप्तानि च बहूनि च । लोके यान्यस्य पूज्यन्ते विप्रास्तानि विदुर्बुधा:,उनके बहुत-से भयंकर एवं उद्दीप्त रूप हैं, जिनकी जगतमें पूजा होती है। विद्वान् ब्राह्मण ही उन सब रूपोंको जानते हैं
ಅವನಿಗೆ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಿವೆ—ಭೀಕರವೂ ದೀಪ್ತಿಮಂತವೂ—ಅವುಗಳ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಟನೆಗಳು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಆ ರೂಪಗಳನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿದವರು ಜ್ಞಾನಿಗಳಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೇ.
Verse 22
नामधेयानि देवेषु बहुन्यस्य यथार्थवत् । निरुच्यन्ते महत्त्वाच्च विभुत्वात् कर्मभिस्तथा,उनकी महत्ता, व्यापकता तथा दिव्य कर्मोंके अनुसार देवताओंमें उनके बहुत-से यथार्थ नाम प्रचलित हैं
ದೇವತೆಗಳ ನಡುವೆ ಅವನಿಗೆ ಅನೇಕ ನಾಮಗಳು ಯಥಾರ್ಥಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ—ಅವನ ಮಹತ್ವದಿಂದಲೂ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಭುತ್ವದಿಂದಲೂ, ಹಾಗೆಯೇ ದಿವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳಿಂದಲೂ.
Verse 23
वेदे चास्य विदुर्विप्रा: शतरुद्रीयमुत्तमम् । व्यासेनोक्तं च यच्चापि उपस्थानं महात्मन:,वेदके शतरुद्रिय प्रकरणमें उनके सैकड़ों उत्तम नाम हैं, जिन्हें वेदवेत्ता ब्राह्मण जानते हैं। महर्षि व्यासने भी उन महात्मा शिवका उपस्थान (स्तवन) बताया है
ವೇದದಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಶತರುದ್ರೀಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಅನೇಕ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾಮಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ; ಅವನ್ನು ವೇದಪಾರಂಗತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಮಹರ್ಷಿ ವ್ಯಾಸರೂ ಆ ಮಹಾತ್ಮ (ಶಿವ)ನಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಉಪಸ್ಥಾನ—ಸ್ತೋತ್ರ—ವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ.
Verse 24
प्रदाता सर्वलोकानां विश्व चाप्युच्यते महत् । ज्येष्ठभूतं वदन्त्येनं ब्राह्यणा ऋषयो5परे,ये सम्पूर्ण लोकोंको उनकी अभीष्ट वस्तु देनेवाले हैं। यह महान् विश्व उन्हींका स्वरूप बताया गया है। ब्राह्मण और ऋषि उन्हें सबसे ज्येष्ठ कहते हैं
ಅವನು ಸಕಲ ಲೋಕಗಳ ದಾತ—ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಅವರು ಬಯಸಿದುದನ್ನು ನೀಡುವವನು. ಈ ಮಹಾವಿಶ್ವವೂ ಅವನದೇ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಇತರ ಋಷಿಗಳೂ ಅವನನ್ನು ಜ್ಯೇಷ್ಠ—ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಗ್ರ—ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ.
Verse 25
प्रथमो होष देवानां मुखादग्निमजीजनत् । ग्रहैर्बहुविधै: प्राणान् संरुद्धानुत्सूजत्यपि,वे देवताओंमें प्रधान हैं, उन्होंने अपने मुखसे अग्निको उत्पन्न किया है। वे नाना प्रकारकी ग्रह-बाधाओंसे ग्रस्त प्राणियोंको दुःखसे छुटकारा दिलाते हैं
ವಾಯು ದೇವನು ಹೇಳಿದನು—ಅವನು ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಅಗ್ರಗಣ್ಯನು; ತನ್ನ ಮುಖದಿಂದಲೇ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಜನಿಸಿದನು. ಅನೇಕ ವಿಧದ ಗ್ರಹಬಾಧೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಾಣವು ಸಂಕೋಚಿತವಾಗಿರುವವರನ್ನೂ ಅವನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿ, ದುಃಖದಿಂದ ಪರಿಹಾರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ.
Verse 26
विमुज्चति न पुण्यात्मा शरण्य: शरणागतान् । आयुरारोग्यमैश्वर्य वित्तं कामांश्व॒ पुष्कलान्
ವಾಯು ಹೇಳಿದನು—ಪುಣ್ಯಾತ್ಮನಾದ, ಶರಣ್ಯನಾದವನು ಶರಣಾಗತರನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ತ್ಯಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂಥ ಶರಣದಾತನಿಗೆ ದೀರ್ಘಾಯು, ಆರೋಗ್ಯ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ಧನ ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯ ಆಸೆಗಳ ಸಮೃದ್ಧ ಸಿದ್ಧಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
Verse 27
शक्रादिषु च देवेषु तस्यैश्वर्यमिहोच्यते
ವಾಯು ಹೇಳಿದನು—ಶಕ್ರ (ಇಂದ್ರ) ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳ ನಡುವೆ ಅವನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Verse 28
ऐश्वर्याच्चैव कामानामी श्वर: पुनरुच्यते
ವಾಯು ಹೇಳಿದನು—ಐಶ್ವರ್ಯಕ್ಕೂ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಇಚ್ಛಿತ ಭೋಗಗಳಿಗೂ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಮತ್ತೆ ‘ಈಶ್ವರ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
Verse 29
बहुभिववविधै रूपैर्विश्व॑ं व्याप्तमिदं जगत् । तस्य देवस्य यद् वक्त्र समुद्रे वडवामुखम्,उन्होंने नाना प्रकारके बहुसंख्यक रूपोंद्वारा इस सम्पूर्ण लोकको व्याप्त कर रखा है। उन महादेवजीका जो मुख है, वही समुद्रमें वडवानल है
ವಾಯು ಹೇಳಿದನು—ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಹಾಗೂ ನಾನಾವಿಧ ರೂಪಗಳಿಂದ ಆ ದೇವನು ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆ ದೇವನ ಮುಖವೇ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ವಡವಾಮುಖ (ವಡವಾನಲ)ವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 96
मनुष्यान् शिवमन्विच्छंस्तस्मादेष शिव: स्मृत: । अथवा उनकी जटाका रूप धूम्र वर्णका है, इसलिये उन्हें 'धूर्जटी' कहते हैं। सब प्रकारके कर्मोद्वारा सब लोगोंकी उन्नति करते हैं और सबका कल्याण चाहते हैं; इसलिये इनका नाम 'शिव' है
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—ಮಾನವರ ಹಿತ (ಶಿವ)ವನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಅವನು ‘ಶಿವ’ನೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಜಟೆಗಳು ಧೂಮ್ರವರ್ಣವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ‘ಧೂರ್ಜಟಿ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ; ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ವಿಧದ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲರ ಉನ್ನತಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿ, ಎಲ್ಲರ ಮಂಗಳವನ್ನೇ ಬಯಸುವುದರಿಂದ ‘ಶಿವ’ ಎಂಬ ನಾಮವು ಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ.
Verse 106
स्थिरलिंगश्न यन्नित्यं तस्मात् स्थाणुरिति स्मृत: । ये ऊर्ध्वभागमें स्थित होकर देहधारियोंके प्राणोंका नाश करते हैं। सदा स्थिर रहते हैं और जिनका लिंग-विग्रह सदा स्थिर रहता है। इसलिये ये 'स्थाणु” कहलाते हैं
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—ಯಾವನ ಲಿಂಗಚಿಹ್ನವು ಸದಾ ಅಚಲವಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೋ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ‘ಸ್ಥಾಣು’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ—ಅಡಿಗ, ಸ್ಥಿರಸ್ವರೂಪಿ.
Verse 161
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि महेश्वरमाहात्म्यं नाम एकषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्या भारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें महेश्वरमाहात्म्य नामक एक सौ इकसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಅನುಶಾಸನಪರ್ವದ ದಾನಧರ್ಮಪರ್ವದಲ್ಲಿ ‘ಮಹೇಶ್ವರಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ನೂರ ಅರವತ್ತೊಂದನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Verse 266
स ददाति मनुष्येभ्य: स एवाक्षिपते पुन: । पुण्यात्मा और शरणागतवत्सल तो वे इतने हैं कि शरणमें आये हुए किसी प्राणीका त्याग नहीं करते। वे ही मनुष्योंको आयु, आरोग्य, ऐश्वर्य, धन और सम्पूर्ण कामनाएँ प्रदान करते हैं और वे ही पुनः उन्हें छीन लेते हैं
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—ಅವನೇ ಮಾನವರಿಗೆ ದಾನಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅವನೇ ಮತ್ತೆ ಅದನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮನು ಶರಣಾಗತವತ್ಸಲನು—ತನ್ನ ಶರಣಿಗೆ ಬಂದ ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನೂ ಅವನು ಎಂದಿಗೂ ತ್ಯಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನೇ ಮಾನವರಿಗೆ ಆಯುಸ್ಸು, ಆರೋಗ್ಯ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ಧನ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಕಾಮನೆಗಳ ಪೂರ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಕಾಲ ಬಂದಾಗ ಅವನೇ ಅವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
Verse 276
स एव व्यापृतो नित्य॑ं त्रैलोक्यस्य शुभाशुभे । इन्द्र आदि देवताओंके पास उन्हींका दिया हुआ ऐश्वर्य बताया जाता है। तीनों लोकोंके शुभाशुभ कर्मोंका फल देनेके लिये वे ही सदा तत्पर रहते हैं
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—ತ್ರಿಲೋಕಗಳ ಶುಭಾಶುಭ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅವನೇ ನಿತ್ಯವೂ ನಿರತನು. ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿರುವ ಐಶ್ವರ್ಯವೂ ಅವನೇ ದತ್ತವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಶುಭ ಮತ್ತು ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ನೀಡುವಲ್ಲಿ ಅವನೇ ಸದಾ ತತ್ಪರನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.
Verse 283
महेश्वरक्ष लोकानां महतामीश्वरश्ष सः । समस्त कामनाओंके अधीश्वर होनेके कारण उन्हें “ईश्वर कहते हैं और महान् लोकोंके ईश्वर होनेके कारण उनका नाम “महेश्वर' हुआ है
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—ಸರ್ವ ಕಾಮನೆಗಳಿಗೂ ಅವುಗಳ ಸಿದ್ಧಿಗೂ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವರು ‘ಈಶ್ವರ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ; ಮಹತ್ತಾದ ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಉನ್ನತ ಸತ್ತ್ವಗಳಿಗೂ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವರು ‘ಮಹೇಶ್ವರ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರು।