Adhyaya 179
अर्जुनस्य लक्ष्यवेधः (Arjuna’s Hitting of the Target at the Svayaṃvara)
Upa-parva: Svayaṃvara-Parva (Draupadī-svayaṃvara episode)
Vaiśaṃpāyana narrates the crowd’s reaction as the assembled kings withdraw from attempting the bow-task. Arjuna (Jishnu), rising from among the brahmins, advances toward the bow; spectators debate his capacity, some fearing public ridicule if a seemingly youthful ascetic fails, others inferring competence from his bearing and the latent power attributed to disciplined brahmins (brahma-tejas). Arjuna approaches with ritual composure—circumambulating, bowing, and then taking up the bow—before stringing it rapidly, selecting arrows, and striking the target so decisively that it falls, pierced cleanly. The arena responds with loud acclaim, celestial-like flower showers, and musical praise from bards and performers. Drupada becomes pleased and moves to support Arjuna. Yudhiṣṭhira withdraws promptly with the twins, maintaining operational discretion. Draupadī, seeing the target struck and Arjuna’s Indra-like presence, takes the garland and approaches him smiling; Arjuna accepts her, is honored by the brahmins, and exits the arena with Draupadī following—closing the public contest and initiating the new alliance.
Chapter Arc: भृगुवंशी ब्राह्मणी, जिनकी आँखें क्रोध से लाल हैं, राजाओं/क्षत्रियों के सामने और्व के उग्र संकल्प का रहस्य खोलती है—यह क्रोध केवल अपमान का नहीं, वंश-विनाश की स्मृति का ज्वालामुखी है। → वह बताती है कि क्षत्रियों ने भृगुओं के गर्भस्थ शिशुओं तक का संहार किया; उसी भयावह समय से उसने अपने ऊरु (जाँघ) में एक गर्भ को वर्षों तक धारण कर रखा—वही और्व है, जो अब तपोबल से समस्त लोकों के विनाश तक को उद्यत है। राजाओं की खोयी दृष्टि/अंधत्व और और्व का प्रतिशोध—दोनों एक ही क्रोध-धारा में बहते दिखते हैं। → ब्राह्मणी और्व से सीधे विनती करती है—‘क्षत्रियों को मत मारो; सात लोकों का भी संहार न करो; तपस्तेज को दूषित करने वाले उठे हुए क्रोध को त्याग दो।’ यह क्षण और्व के भीतर ‘न्याय’ बनाम ‘विनाश’ का निर्णायक द्वंद्व बन जाता है। → वसिष्ठ के कथनानुसार राजागण उस ‘ऊरुज’ (और्व) से प्रसाद माँगते हैं; और्व शान्त होता है। राजाओं को उनकी खोयी आँखें/दृष्टि पुनः प्राप्त होती है और वे लौट जाते हैं; भृगु-मुनि भी इसे ‘सर्वलोक-पराभव’ (समस्त लोकों के लिए संकट) टल जाने के रूप में देखते हैं। → और्व के भीतर प्रतिशोध की ज्वाला तो शान्त हुई, पर भृगुवंश की ‘अपचिति’ (प्रतिपूर्ति/प्रतिशोध) की आकांक्षा और तपोबल की दिशा आगे किस ओर मुड़ेगी—यह प्रश्न अगले प्रसंगों की छाया बनकर रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्रात बछ। अ-काज जा अष्टस प्तरत्याधेकशततमो< ध्याय: पितरोंद्वारा और्वके क्रोधका निवारण ब्राह्मण्युवाच नाहं गृह्नामि वस्ताता दृष्टी्नास्मि रुषान्विता । अयं तु भार्गवो नूनमूरुज: कुपितो5चद्य व:
ಬ್ರಾಹ್ಮಣಿ ಹೇಳಿದರು—ಮಗು, ನಾನು ನಿನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡಿಲ್ಲ; ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ನನಗೆ ಕೋಪವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ನನ್ನ ತೊಡೆಯಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಈ ಭಾರ್ಗವ ಬಾಲಕ ಇಂದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಕೋಪಗೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.
Verse 2
तेन चक्षूंषि वस्ताता व्यक्त कोपान्महात्मना । स्मरता निहतान् बन्धूनादत्तानि न संशय:
ಮಗು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ—ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಸ್ಪಷ್ಟ ಕೋಪದಿಂದ, ಹತರಾದ ತನ್ನ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ, ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.
Verse 3
गर्भानपि यदा यूय॑ भृगूणां घ्नत पुत्रका: । तदायमूरुणा गर्भो मया वर्षशतं धृत:
ಮಕ್ಕಳೇ, ನೀವು ಭೃಗು ವಂಶದ ಗರ್ಭಸ್ಥ ಭ್ರೂಣಗಳನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲತೊಡಗಿದಾಗಿನಿಂದಲೇ, ನಾನು ಈ ಗರ್ಭವನ್ನು ನನ್ನ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಮರೆಮಾಡಿ ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಧರಿಸಿದ್ದೇನೆ.
Verse 4
षडड्रश्चाखिलो वेद इमं गर्भस्थमेव ह । विवेश भृगुवंशस्य भूय: प्रियचिकीर्षया,भूगुकुलका पुनः प्रिय करनेकी इच्छासे छहों अंगोंसहित सम्पूर्ण वेद इस बालकको गर्भमें ही प्राप्त हो गये थे
ಭೃಗು ವಂಶಕ್ಕೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಿಯಕರವಾದ ಹಿತವನ್ನು ಸಾಧಿಸಬೇಕೆಂಬ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ, ಷಡಂಗಗಳೊಡನೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ವೇದವು ಈ ಬಾಲಕನಲ್ಲಿ ಗರ್ಭದಲ್ಲೇ ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು.
Verse 5
सो<यं पितृवधाद् व्यक्त क्रोधाद् वो हन्तुमिच्छति । तेजसा तस्य दिव्येन चक्षूंषि मुषितानि व:
ತಂದೆಯ ವಧದಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟ ಕೋಪದಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಈ ಬಾಲಕ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ದಿವ್ಯ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ನಿಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
Verse 6
तमेव यूयं याचध्वमौर्व मम सुतोत्तमम् । अयं व: प्रणिपातेन तुष्टो दृष्टी: प्रमोक्ष्यति
ವಸಿಷ್ಠನು ಹೇಳಿದನು—ನನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುತ್ರನಾದ ಔರ್ವನನ್ನೇ ನೀವು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳಿರಿ. ನಿಮ್ಮ ವಿನಯಪೂರ್ಣ ಪ್ರಣಾಮದಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿ, ನೀವು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ದೃಷ್ಟಿಯ ಬೆಳಕನ್ನು ಅವನು ಮರಳಿ ನೀಡುವನು.
Verse 7
वसिष्ठ उवाच एवमुक्तास्तत: सर्वे राजानस्ते तमूरुजम् । ऊचुः प्रसीदेति तदा प्रसादं च चकार स:
ವಸಿಷ್ಠನು ಹೇಳಿದನು—ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಆ ಎಲ್ಲ ರಾಜರು ಊರು ವಂಶಜನಾದ ಔರ್ವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿ, “ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು, ಕೃಪೆ ತೋರು” ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಅವರ ವಿನಯಪೂರ್ಣ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಔರ್ವನು ಅನುಗ್ರಹಿಸಿ, ತನ್ನ ತಪೋಬಲದಿಂದ ಅವರ ಕಣ್ಣುಗಳ ಬೆಳಕನ್ನು ಮರಳಿ ನೀಡಿದನು.
Verse 8
अनेनैव च विख्यातो नाम्ना लोकेषु सत्तम: । स ऑर्व इति विप्रर्षिरूरुं भित्तता व्यजायत,वे साधुशिरोमणि ब्रह्मर्षि अपनी माताका ऊरु भेदन करके उत्पन्न हुए थे, इसी कारण लोकमें “और्व” नामसे उनकी ख्याति हुई
ವಸಿಷ್ಠನು ಹೇಳಿದನು—ಹೇ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ, ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು. ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ್ಷಿ ತನ್ನ ತಾಯಿಯ ತೊಡೆ (ಊರು) ಯನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಜನಿಸಿದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಔರ್ವ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಖ್ಯಾತನಾದನು.
Verse 9
चक्षूंषि प्रतिलब्ध्वा च प्रतिजग्मुस्ततो नृपा: । भार्गवस्तु मुनिर्मेने सर्वतलोकपराभवम्
ದೃಷ್ಟಿಯ ಬೆಳಕನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದ ನಂತರ ಆ ರಾಜರು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹಿಂತಿರುಗಿದರು. ಆದರೆ ಭೃಗುವಂಶೀಯ ಮುನಿಯಾದ ಔರ್ವನು ಇದನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಪರಾಭವ—ಮಹಾ ಅವಮಾನ—ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದನು.
Verse 10
स चक्रे तात लोकानां विनाशाय महामना: । सर्वेषामेव कार्त्स्न्येन मन: प्रवणमात्मन:,वत्स पराशर! उन महामना मुनिने समस्त लोकोंका पूर्णरूपसे विनाश करनेकी ओर अपना मन लगाया
ವಸಿಷ್ಠನು ಹೇಳಿದನು—ವತ್ಸ! ಆ ಮಹಾಮನಸ್ಸಿನವನು ಲೋಕಗಳ ವಿನಾಶವನ್ನು ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿದನು. ತನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಾಶದ ಕಡೆಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರವಣವಾಯಿತು.
Verse 11
इच्छन्नपचितिं कर्तु भूगूणां भूगुनन्दन: । सर्वलोकविनाशाय तपसा महतैधित:
ಭೃಗುಕುಲಕ್ಕೆ ಆನಂದಕಾರನಾದ ಆ ಕುಮಾರನು ಭೃಗುಗಳಿಗೆ ಯಥೋಚಿತ ಗೌರವ ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಕಾರವನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿ, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ವಿನಾಶವನ್ನು ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿದನು; ಮಹಾ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿಸಿಕೊಂಡನು।
Verse 12
तापयामास तॉल्लोकान् सदेवासुरमानुषान् । तपसोग्रेण महता नन्दयिष्यन् पितामहान्
ಪಿತಾಮಹರನ್ನು ಆನಂದಪಡಿಸಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿ ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ಉಗ್ರವಾದ ಮಹಾ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಿದನು; ಆ ತಪೋಬಲದಿಂದ ದೇವರು, ಅಸುರರು, ಮಾನವರೊಡನೆ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳೂ ದಹಿಸಿದಂತೆ ತಪ್ತವಾದವು।
Verse 13
ततस्तं पितरस्तात विज्ञाय कुलनन्दनम् । पितृलोकादुपागम्य सर्व ऊचुरिदं वच:,तात! तदनन्तर सभी पितरोंने अपने कुलका आनन्द बढ़ानेवाले और्व मुनिका वह निश्चय जानकर पितृलोकसे आकर यह बात कही
ಆಮೇಲೆ ಪಿತೃಗಳು ಅವನನ್ನು—ತಾತ—ಕುಲದ ಆನಂದಕಾರನೆಂದು ತಿಳಿದು ಪಿತೃಲೋಕದಿಂದ ಬಂದು ಎಲ್ಲರೂ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು।
Verse 14
पितर ऊचु. और्व दृष्ट: प्रभावस्ते तपसोग्रस्य पुत्रक | प्रसादं कुरु लोकानां नियच्छ क्रोधमात्मन:
ಪಿತೃಗಳು ಹೇಳಿದರು—“ಔರ್ವಾ, ಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರ! ನಿನ್ನ ಉಗ್ರ ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ನಾವು ಕಂಡಿದ್ದೇವೆ. ಈಗ ನಿನ್ನೊಳಗಿನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸು; ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು.”
Verse 15
नानीशैहिं तदा तात भगुभिभवितात्मभि: | वधो हापेक्षित: सर्व: क्षत्रियाणां विहिंसताम्
ವಸಿಷ್ಠನು ಹೇಳಿದರು—“ತಾತ! ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಹಿಂಸೆ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನಾವು—ಶುದ್ಧಚಿತ್ತರಾದ ಭೃಗುಕುಲದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು—ಅಸಹಾಯತೆಯಿಂದ ನಮ್ಮ ಕುಲವಧವನ್ನು ಮೌನವಾಗಿ ಸಹಿಸಿಕೊಂಡೆವು ಎಂದು ಭಾವಿಸಬೇಡ. ನಮ್ಮ ಸಹನಕ್ಕೆ ಅದು ಕಾರಣವಲ್ಲ.”
Verse 16
आयुषा विप्रकृष्टेन यदा न: खेद आविशत् | तदास्माभिरवर् धस्तात क्षत्रियैरीप्सित: स्वयम्
ವಸಿಷ್ಠನು ಹೇಳಿದರು—ವತ್ಸಾ! ನಮ್ಮ ಆಯುಷ್ಯ ಅತಿಯಾಗಿ ದೀರ್ಘವಾದರೂ ಮರಣವು ಬಾರದಾಗ, ಗಾಢವಾದ ಕ್ಲಾಂತಿ ನಮ್ಮನ್ನು ಆವರಿಸಿತು. ಆಗ, ಪ್ರಿಯ ಮಗುವೇ, ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಕೈಯಿಂದಲೇ ನಮ್ಮ ವಧವಾಗಲಿ ಎಂದು ನಾವು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಬಯಸಿದೆವು.
Verse 17
निखातं यच्च वै वित्तं केनचिद् भृगुवेश्मनि । वैरायैव तदा न्यस्तं क्षत्रियान् कोपयिष्णुभि:
ಭೃಗು ವಂಶೀಯನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರೋ ಹೂತಿಟ್ಟಿದ್ದ ಧನವೂ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ವೈರವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಮಾತ್ರ ಇಡಲಾಗಿತ್ತು—ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನು ಕೋಪಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸಿದವರಿಂದ.
Verse 18
कि हि वित्तेन नः कार्य स्वर्गेप्सूनां द्विजोत्तम । यदस्माकं धनाध्यक्ष: प्रभूतं धनमाहरत्
ಹೇ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ! ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಬಯಸುವ ನಮಗೆ ಧನದಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಏಕೆಂದರೆ ನಮ್ಮ ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷ—ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಕುಬೇರನೇ—ಅಪಾರ ಧನವನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು.
Verse 19
यदा तु मृत्युरादातुं न न: शकक्नोति सर्वशः । तदास्माभिरयं दृष्ट उपायस्तात सम्मत:,तात! जब मौत हमें अपने अंकमें न ले सकी, तब हमलोगोंने सर्वसम्मतिसे यह उपाय ढूँढ़ निकाला था
ಆದರೆ, ವತ್ಸಾ! ಮರಣವು ನಮ್ಮನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಾಗ, ನಾವು ಚರ್ಚಿಸಿ ಈ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಕಂಡು, ಎಲ್ಲರ ಒಪ್ಪಿಗೆಯಿಂದ ಅಂಗೀಕರಿಸಿದೆವು.
Verse 20
आत्महा च पुमांस्तात न लोकॉल्लभते शुभान् | ततोअस्माभि: समीक्ष्यैवं नात्मना55त्मा निपातित:
ವತ್ಸಾ! ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡುವ ಪುರುಷನು ಶುಭ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಇದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ನಮ್ಮ ಕೈಯಿಂದಲೇ ನಮ್ಮನ್ನು ಬೀಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ.
Verse 21
न चैतन्न: प्रियं तात यदिदं कर्तुमिच्छसि । नियच्छेदं मन: पापात् सर्वलोकपराभवात्
ವಸಿಷ್ಠನು ಹೇಳಿದನು—ಮಗನೇ, ನೀನು ಮಾಡಲು ಬಯಸುವುದೇ ನಮಗೆ ಪ್ರಿಯವಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ನಾಶ ಮಹಾಪಾಪ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪಾಪಮಾರ್ಗದಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸು.
Verse 22
मा वधी: क्षत्रियांस्तात न लोकान् सप्त पुत्रक | दूषयन्तं तपस्तेज: क्रोधमुत्पतितं जहि
ವಸಿಷ್ಠನು ಹೇಳಿದನು—ಮಗನೇ, ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಡ; ಪುತ್ರನೇ, ಏಳು ಲೋಕಗಳ ನಾಶವನ್ನೂ ಮಾಡಬೇಡ. ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಈ ಕೋಪವು ನಿನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಮಲಿನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಕೋಪವನ್ನೇ ಜಯಿಸು.
Verse 177
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत चैत्ररथपर्वमें औवोपाख्यानविषयक एक सौ सतहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಆದಿಪರ್ವದೊಳಗಿನ ಚೈತ್ರರಥಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಔವೋಪಾಖ್ಯಾನ ವಿಷಯಕ ನೂರ ಎಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Verse 178
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वण्यौर्ववारणे अष्टसप्तत्यधिकशततमो<ध्याय:
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಆದಿಪರ್ವದ ಚೈತ್ರರಥಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಔರ್ವಪ್ರಕರಣವಾದ ನೂರ ಎಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತ.
Frequently Asked Questions
The audience confronts a legitimacy dilemma: whether a figure presenting as a brahmin youth should attempt a kṣatriya-coded martial trial, and whether failure would dishonor the officiating brahmins and the assembly’s ritual order.
Competence joined with restraint converts private capability into socially valid authority; disciplined action, performed without agitation and within agreed norms, becomes a credible basis for recognition and alliance.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s meta-function is demonstrative—establishing Arjuna’s validated excellence and the institutional legitimacy of Draupadī’s selection within the epic’s causal chain.