Adhyaya 121
Droṇotpattiḥ and Dhanurveda-Prāpti (Origin of Droṇa and Acquisition of Martial Science)
Upa-parva: Sambhava Upa-Parva (Origin Narratives of Key Figures)
Vaiśaṃpāyana describes Bhīṣma’s intent to secure a superior instructor for the Kuru princes, noting that only a person of keen intellect, broad astra-knowledge, and disciplined temperament can train powerful Kurus in warfare. The narration then shifts to Droṇa’s origins: the sage Bharadvāja encounters the apsaras Ghṛtācī; due to a wind-displaced garment, his emitted seed is preserved in a vessel (droṇa), from which Droṇa is born. Droṇa masters the Vedas and Vedāṅgas, and the transmission of the Agneya weapon is traced through Bharadvāja and Agniveśya, situating martial knowledge within a sacral-ritual lineage. Bharadvāja’s friendship with King Pṛṣata establishes Droṇa’s association with Pāñcāla; Pṛṣata’s son Drupada studies and plays with Droṇa in the āśrama before later becoming king. After Bharadvāja’s ascent, Droṇa marries Kṛpī and fathers Aśvatthāmā, named for a cry likened to a celestial horse. Seeking wealth and complete weapon-lore, Droṇa approaches Paraśurāma, who has already gifted away land and riches but grants Droṇa the full dhanurveda with operational secrets, after which Droṇa proceeds toward Drupada—closing the chapter with the renewed contact that foreshadows later rupture.
Chapter Arc: पाण्डु के निषेध और शाप-जनित विवशता के सामने पृथा (कुन्ती) धर्मपत्नी-भाव से दृढ़ होकर कहती है—‘धर्मज्ञ! आप मुझसे ऐसी बात न कहें; मैं आपकी ही हूँ।’ → पाण्डु की संतान-चिन्ता और राजवंश की निरन्तरता का संकट बढ़ता है; पृथा अपने पतिव्रत और मर्यादा की सीमा रेखा खींचते हुए भी समाधान खोजने का आग्रह करती है—वह किसी अन्य पुरुष की ओर मन से भी न जाने का व्रत दोहराती है। → उपाख्यान के केन्द्र में ‘व्युषिताश्व’ का उदाहरण आता है—यज्ञ-प्रसंग, इन्द्र का सोमपान से उन्मत्त होना, और पुराणविदों द्वारा गायी जाने वाली गाथा; इसी के सहारे पृथा निर्णायक प्रस्ताव रखती है कि ‘मानसिक संकल्प/तप-योगबल’ से भी धर्मपूर्वक पुत्रोत्पत्ति सम्भव है—अर्थात् देह-समागम के बिना भी वंश-रक्षा का मार्ग। → पृथा व्युषिताश्व-उपाख्यान से यह स्थापित करती है कि असाधारण परिस्थिति में असाधारण, परन्तु धर्म-सम्मत उपाय अपनाया जा सकता है; वह पाण्डु को आश्वस्त करती है कि पुत्र-प्राप्ति का उपाय ‘धर्मतः’ होगा और पति की मर्यादा अक्षुण्ण रहेगी। → पाण्डु इस प्रस्ताव को कैसे स्वीकार करेगा और आगे किस विधि से पुत्र-प्राप्ति का विधान होगा—यह प्रश्न अगले प्रसंग के लिए खुला रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्माभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें पाण्डु-पृथा-संवादाविषयक एक सौ उन्नीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ११९ ॥। ऑपन-माज बक। डे $. बन्धु शब्दका अर्थ संस्कृत-शब्दार्थकौस्तुभमें आत्मबन्धु
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— “ಮಹಾರಾಜ ಜನಮೇಜಯನೇ! ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಕುಂತಿಯು ಆಗ ತನ್ನ ಪತಿ—ಕುರುಗಳಲ್ಲಿಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ವೀರ, ಭೂಮಿಪತಿ ಪಾಂಡುವಿಗೆ—ಈ ರೀತಿ ಮಾತಾಡಿದಳು.”
Verse 2
न मा्महसि धर्मज्ञ वक्तुमेवं कथंचन । धर्मपत्नीमभिरतां त्वयि राजीवलोचने,“धर्मज्ञ! आप मुझसे किसी तरह ऐसी बात न कहें; मैं आपकी धर्मपत्नी हूँ और कमलके समान विशाल नेत्रोंवाले आपमें ही अनुराग रखती हूँ
“ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ! ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ನನ್ನೊಡನೆ ಇಂತಹ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಬೇಡ. ಕಮಲನಯನನೇ! ನಾನು ನಿನ್ನ ಧರ್ಮಪತ್ನಿ; ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿ ನಿನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ.”
Verse 3
त्वमेव तु महाबाहो मय्यपत्यानि भारत । वीर वीर्योपपन्नानि धर्मतो जनयिष्यसि,“महाबाहु वीर भारत! आप ही मेरे गर्भसे धर्मपूर्वक अनेक पराक्रमी पुत्र उत्पन्न करेंगे
“ಮಹಾಬಾಹು ಭಾರತನೇ! ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ನನ್ನ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಮಕ್ಕಳನ್ನು—ವೀರರೂ ಶೌರ್ಯಸಂಪನ್ನರೂ ಆಗಿ—ನೀನೇ ಜನಯಿಸುವೆ.”
Verse 4
स्वर्ग मनुजशार्दूल गच्छेयं सहिता त्वया । अपत्याय च मां गच्छ त्वमेव कुरुनन्दन,“नरश्रेष्ठ! मैं आपके साथ ही स्वर्गलोकमें चलूँगी। कुरुनन्दन! पुत्रकी उत्पत्तिके लिये आप ही मेरे साथ समागम कीजिये
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಮನುಜಶಾರ್ದೂಲಾ! ನಿನ್ನೊಡನೆ ಸೇರಿಯೇ ನಾನು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆನು. ಓ ಕುರುನಂದನ! ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿಗಾಗಿ ನೀನೇ ನನ್ನೊಡನೆ ಸಂಗಮಿಸು.
Verse 5
न हाहं मनसाप्यन्यं गच्छेयं त्वदृते नरम् । त्वत्त: प्रतिविशिष्टश्ष॒ कोडन्यो5स्ति भुवि मानव:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಇಲ್ಲ, ಎಂದಿಗೂ ಇಲ್ಲ. ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾವ ಪುರುಷನೊಡನೆ ಸಂಗಮಿಸುವುದನ್ನು ಮನಸ್ಸಲ್ಲಿಯೂ ನಾನು ಒಪ್ಪಲಾರೆ. ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಮಾನವನು ಯಾರು?
Verse 6
इमां च तावद् धर्मात्मन् पौराणीं शूणु मे कथाम् । परिश्रुतां विशालाक्ष कीर्तयिष्यामि यामहम्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೇ! ಮೊದಲು ನನ್ನಿಂದ ಈ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳು. ಓ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ! ನಾನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕೇಳಿರುವ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಆ ಕಥೆಯನ್ನು ನಾನು ವರ್ಣಿಸುವೆನು.
Verse 7
व्युषिताश्व इति ख्यातो बभूव किल पार्थिव: । पुरा परमधर्मिष्ठ: पूरोर्वशविवर्धन:,“कहते हैं, पूर्वकालमें एक परम धर्मात्मा राजा हो गये हैं। उनका नाम था व्युषिताश्व। वे पूरुवंशकी वृद्धि करनेवाले थे
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಪುರಾತನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವ್ಯುಷಿತಾಶ್ವ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಖ್ಯಾತನಾದ ಒಬ್ಬ ರಾಜನು ಇದ್ದನು; ಅವನು ಪರಮಧರ್ಮನಿಷ್ಠನಾಗಿ ಪೂರುವಂಶವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸಿದವನು.
Verse 8
तस्मिंश्न॒ यजमाने वै धर्मात्मनि महाभुजे । उपागमंस्ततो देवा: सेन्द्रा देवर्षिभि: सह,“एक समय वे महाबाहु धर्मात्मा नरेश जब यज्ञ करने लगे, उस समय इन्द्र आदि देवता देवर्षियोंके साथ उस यज्ञमें पधारे थे
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ಮಹಾಬಾಹು ಧರ್ಮಾತ್ಮ ರಾಜನು ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಇಂದ್ರನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ದೇವರುಗಳು ದೇವರ್ಷಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಬಂದರು.
Verse 9
अमाद्यदिन्द्र: सोमेन दक्षिणाभिद्धिजातय: । व्युषिताश्वस्य राजर्षेस्ततो यज्ञे महात्मन:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ದೇವರಾಜ ಇಂದ್ರನು ಸೋಮಪಾನಮಾಡಿ ಉಲ್ಲಾಸಗೊಂಡನು; ದ್ವಿಜ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಸಮೃದ್ಧ ದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಹರ್ಷದಿಂದ ಪುಳಕಿತರಾದರು. ಮಹಾತ್ಮ ರಾಜರ್ಷಿ ವ್ಯುಷಿತಾಶ್ವನ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ದೇವರೂ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೂ ತಾವೇ, ಎನ್ನುವಂತೆ, ಎಲ್ಲ ವಿಧಿ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗಾಗಿ ವ್ಯುಷಿತಾಶ್ವನು ಮನುಷ್ಯರೊಳಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದು ಅಪೂರ್ವ ಕాంతಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದನು.
Verse 10
देवा ब्रह्मर्षयश्चैव चक्रुः कर्म स्वयं तदा । व्युषिताश्व॒स्ततो राजन्नति मर्त्यान् व्यरोचत
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೇವರೂ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೂ ತಾವೇ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರು. ಓ ರಾಜನೇ, ಆಗ ರಾಜ ವ್ಯುಷಿತಾಶ್ವನು ಮರಣಶೀಲ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಮೀರಿಸಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದನು.
Verse 11
सर्वभूतान् प्रति यथा तपन: शिशिरात्यये । स विजित्य गृहीत्वा च नृपतीन् राजसत्तम:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಹಿಮಕಾಲದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ತಾಪದಿಂದ ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಸಾಧಿಸುವಂತೆ, ರಾಜರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಆ ಪ್ರತಾಪಿ ನೃಪತಿ ಇತರ ರಾಜರನ್ನು ಜಯಿಸಿ ತನ್ನ ಅಧೀನಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು.
Verse 12
प्राच्यानुदीच्यान् पाश्चात्त्यान् दाक्षिणात्यानकालयत् । अश्वमेधे महायज्ञे व्युषिताश्वः प्रतापवान्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಪ್ರತಾಪವಂತನಾದ ವ್ಯುಷಿತಾಶ್ವನು ಅಶ್ವಮೇಧ ಮಹಾಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವ, ಉತ್ತರ, ಪಶ್ಚಿಮ, ದಕ್ಷಿಣ—ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕಿನ ರಾಜರನ್ನು ಜಯಿಸಿ ತನ್ನ ಅಧೀನಕ್ಕೆ ತಂದನು.
Verse 13
बभूव स हि राजेन्द्रो दशनागबलान्वित: । अप्यत्र गाथां गायन्ति ये पुराणविदो जना:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ರಾಜೇಂದ್ರನು ಹತ್ತು ಆನೆಗಳ ಬಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದನು. ಓ ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಪುರಾಣವಿದರಾದ ಜನರು ಇಲ್ಲಿ ರಾಜ ವ್ಯುಷಿತಾಶ್ವನ ಕುರಿತು ಈ ಕೀರ್ತಿಗಾಥೆಯನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ.
Verse 14
व्युषिताश्वे यशोवृद्धे मनुष्येन्द्रे कुरूत्तम । व्युषिताश्व: समुद्रान्तां विजित्येमां वसुंधराम्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಕುರೂತ್ತಮನೇ! ಕೀರ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವೃದ್ಧಿಯಾದ ಆ ನರೇಂದ್ರ ವ್ಯುಷಿತಾಶ್ವನ ವಿಷಯವಾಗಿ ಪುರಾಣವೇತ್ತರಾದ ಪಂಡಿತರು ಈ ಯಶೋಗಾಥೆಯನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ—“ಸಮುದ್ರಾಂತವಾದ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಜಯಿಸಿ, ತಂದೆ ತನ್ನ ಔರಸ ಪುತ್ರರನ್ನು ಪೋಷಿಸುವಂತೆ, ರಾಜ ವ್ಯುಷಿತಾಶ್ವನು ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳ ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ಸಮವಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಿ ಪೋಷಿಸಿದನು.”
Verse 15
अपालयत् सर्ववर्णान् पिता पुत्रानिवौरसान् । यजमानो महायज्जैत्रद्वाणेभ्यो धनं ददौ
ಅವನು ತಂದೆ ತನ್ನ ಔರಸ ಪುತ್ರರನ್ನು ಪೋಷಿಸುವಂತೆ ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳ ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ ಪೋಷಿಸಿದನು. ಯಜಮಾನನಾಗಿ ಮಹಾಕ್ರತುಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ದ್ವಿಜರಿಗೆ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ) ಧನವನ್ನು ದಾನಮಾಡಿದನು.
Verse 16
अनन्तरत्नान्यादाय स जहार महाक्रतून् । सुषाव च बहून् सोमान् सोमसंस्थास्ततान च
ಅನಂತ ರತ್ನಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಅವನು ಮಹಾಕ್ರತುಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದನು. ಅಪಾರವಾಗಿ ಸೋಮವನ್ನು ಪೀಡಿಸಿ, ಸೋಮಯಾಗಕ್ಕೆ ವಿಧಿಸಲಾದ ವಿವಿಧ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಆಚರಿಸಿದನು.
Verse 17
आसीत् काक्षीवती चास्य भार्या परमसम्मता | भद्रा नाम मनुष्येन्द्र रूपेणासदृशी भुवि
ನರೇಂದ್ರನೇ! ಕಕ್ಷೀವಾನನ ಪುತ್ರಿ ಭದ್ರಾ ಅವನಿಗೆ ಪರಮಸಮ್ಮತವಾದ, ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯವಾದ ಪತ್ನಿಯಾಗಿದ್ದಳು. ರೂಪದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವಳಿಗೆ ಸಮನಾದವಳು ಮತ್ತಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ.
Verse 18
कामयामासतुस्तौ च परस्परमिति श्रुतम् । स तस्यां कामसम्पन्नो यक्ष्मणा समपद्यत
ಅವರು ಇಬ್ಬರೂ ಪರಸ್ಪರ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಬಯಸಿದರು ಎಂದು ಕೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅವಳ ಮೇಲಿನ ಅತಿಯಾದ ಕಾಮಾಸಕ್ತಿಯಿಂದ ರಾಜನು ಯಕ್ಷ್ಮಾ (ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ) ರೋಗಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದನು.
Verse 19
तेनाचिरेण कालेन जगामास्तमिवांशुमान् | तस्मिन् प्रेते मनुष्येन्द्रे भार्यास्थ भृशदु:खिता
ಹೀಗೆ ಅಲ್ಪಕಾಲದಲ್ಲೇ ಅವನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅಸ್ತನಾದನು. ಆ ನರೇಂದ್ರನು ಪರಲೋಕಗತನಾದಾಗ ಅವನ ಪತ್ನಿ ಘೋರ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದಳು.
Verse 20
अपुत्रा पुरुषव्याप्र विललापेति न: श्रुतम् । भद्रा परमदु:खार्ता तन्निबोध जनाधिप
ಓ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ, ಜನಾಧಿಪ! ಭದ್ರೆಗೆ ಆಗಾಗಲೇ ಪುತ್ರನಿರಲಿಲ್ಲವೆಂದು ನಾವು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ಪರಮ ದುಃಖದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಳಾಗಿ ವಿಲಪಿಸತೊಡಗಿದಳು. ಓ ರಾಜಾ, ಆ ವಿಲಾಪವನ್ನು ಕೇಳು.
Verse 21
भद्रोवाच नारी परमधर्मज्ञ सर्वा भर्तृविनाकृता । पतिं विना जीवति या न सा जीवति दुःखिता
ಭದ್ರಳು ಹೇಳಿದಳು—ಓ ಪರಮಧರ್ಮಜ್ಞ ರಾಜಾ! ಭರ್ತೃವಿಹೀನಳಾದ ಸ್ತ್ರೀ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರಾಶ್ರಯಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಪತಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬದುಕುವವಳು ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ನಿಜವಾಗಿ ಬದುಕುವುದಿಲ್ಲ; ಅವಳು ಮೃತಸಮಾನಳೇ.
Verse 22
पतिं विना मृतं श्रेयो नार्या: क्षत्रियपुड्भव | त्वद्गतिं गन्तुमिच्छामि प्रसीदस्व नयस्व माम्
ಓ ಕ್ಷತ್ರಿಯಪುಂಗವ! ಪತಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬದುಕುವುದಕ್ಕಿಂತ ಸ್ತ್ರೀಯಿಗೆ ಮರಣವೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವೆಂದು ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಾನು ಕೂಡ ನೀನು ಪಡೆದ ಗತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಜೊತೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗು.
Verse 23
त्वया हीना क्षणमपि नाहं जीवितुमुत्सहे । प्रसादं कुरु मे राजन्नितस्तूर्ण नयस्व माम्
ನಿನ್ನಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಬದುಕಲು ಧೈರ್ಯವಿಲ್ಲ. ಓ ರಾಜಾ, ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ, ಇಲ್ಲಿಂದ ಬೇಗನೆ ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗು.
Verse 24
पृष्ठतो$नुगमिष्यामि समेषु विषमेषु च । त्वामहं नरशार्दूल गच्छन्तमनिवर्तितुम्,नरश्रेष्ठ आप जहाँ कभी न लौटनेके लिये गये हैं, वहाँका मार्ग समतल हो या विषम, मैं आपके पीछे-पीछे अवश्य चली चलूँगी
ಮಾರ್ಗ ಸಮವಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಕಠಿಣವಾಗಿರಲಿ—ಓ ನರಶಾರ್ದೂಲ! ನೀವು ಮರಳಿ ತಿರುಗದೆ ಎಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೀರೋ, ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಹಿಂದೆ ಹಿಂದೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಅನುಸರಿಸುತ್ತೇನೆ.
Verse 25
छायेवानुगता राजन् सततं वशवर्तिनी | भविष्यामि नरव्याप्र नित्यं प्रियहिते रता
ರಾಜನೇ! ನೆರಳಿನಂತೆ ನಾನು ಸದಾ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ಆಜ್ಞೆಗೆ ಒಳಪಡುವೆ. ಓ ನರವ್ಯಾಘ್ರ! ನಿಮಗೆ ಪ್ರಿಯವೂ ಹಿತವೂ ಆದದ್ದರಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿತ್ಯವೂ ತೊಡಗಿರುವೆ.
Verse 26
अद्यप्रभृति मां राजन् कष्टा हृदयशोषणा: । आधयो<5भिभविष्यन्ति त्वामृते पुष्करेक्षण,कमलके समान नेत्रोंवाले महाराज! आपके बिना आजसे हृदयको सुखा देनेवाले कष्ट और मानसिक चिन्ताएँ मुझे सताती रहेंगी
ಕಮಲನಯನ ರಾಜನೇ! ಇಂದಿನಿಂದ ನಿಮ್ಮಿಲ್ಲದೆ ಹೃದಯವನ್ನು ಒಣಗಿಸುವ ಕಷ್ಟಗಳು, ಒಳಗಿನ ಚಿಂತೆಗಳು ನನ್ನನ್ನು ಆವರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವು.
Verse 27
अभाग्यया मया नून॑ वियुक्ता: सहचारिण: । तेन मे विप्रयोगो5यमुपपन्नस्त्वया सह
ನನ್ನ ದುರ್ದೈವದಿಂದಲೇ ಅನೇಕ ಜೀವನಸಹಚರರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸಂಗಾತಿಗಳಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟಿರಬೇಕು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದು ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ನನಗೆ ಈ ವಿರಹ ಸಂಭವಿಸುವುದೂ ಸಮಂಜಸವೇ.
Verse 28
विप्रयुक्ता तु या पत्या मुहूर्तमपि जीवति । दुःखं जीवति सा पापा नरकस्थेव पार्थिव,महाराज! जो स्त्री पतिसे बिछुड़ जानेपर दो घड़ी भी जीवन धारण करती है, वह पापिनी नरकमें पड़ी हुई-सी दुःखमय जीवन बिताती है
ಮಹಾರಾಜನೇ! ಪತಿಯಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟ ಸ್ತ್ರೀ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತವೂ ಬದುಕಿದರೆ, ಆ ಪಾಪಿನಿ ನರಕದಲ್ಲಿರುವವಳಂತೆ ದುಃಖಮಯ ಜೀವನವನ್ನೇ ನಡೆಸುತ್ತಾಳೆ.
Verse 29
संयुक्ता विप्रयुक्ता श्च पूर्वदेहे कृता मया । तदिदं कर्मभि: पापै: पूर्वदेहेषु संचितम्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ, ಪೂರ್ವದೇಹದಲ್ಲಿ ನಾನು ಒಟ್ಟಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರ ನಡುವೆ ವಿಯೋಗವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದ್ದೆ. ಆ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳು ಪೂರ್ವಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಜರೂಪವಾಗಿ ಸಂಚಿತವಾಗಿ, ಇಂದು ಇದೇ ವಿಯೋಗದುಃಖವಾಗಿ ನನಗೆ ಬಂದಿತು, ರಾಜನೇ.
Verse 30
दुःखं मामनुसम्प्राप्तं राजंस्त्वद्विप्रयोगजम् । अद्यप्रभृत्यहं राजन् कुशसंस्तरशायिनी । भविष्याम्यसुखाविष्टा त्वद्दर्शनपरायणा
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ದುಃಖವು ನನಗೆ ಬಂದಿತು. ಇಂದಿನಿಂದ, ರಾಜನೇ, ನಾನು ಕುಶಹಾಸಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವೆ—ಶೋಕದಿಂದ ಆವೃತಳಾಗಿ—ನಿನ್ನ ದರ್ಶನದ ಆಶೆಯಲ್ಲೇ ಜೀವಿಸುವೆ.
Verse 31
दर्शयस्व नरव्यापत्र शाधि मामसुखान्विताम् | कृपणां चाथ करुणं विलपन्न्तीं नरेश्वर,नरश्रेष्ठ नरेश्वरर करुण विलाप करती हुई मुझ दीन-दु:ःखिया अबलाको आज अपना दर्शन और कर्तव्यका आदेश दीजिये
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ನರವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ನನಗೆ ದರ್ಶನಕೊಡು; ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ ನನಗೆ ಕರ್ತವ್ಯದ ಉಪದೇಶ ಮಾಡು. ನರೇಶ್ವರನೇ, ನಾನು ದೀನಳಾಗಿ ಅಸಹಾಯಳಾಗಿ ಕರುಣವಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ—ಕೃಪೆ ತೋರಿಸು.
Verse 32
कुन्त्युवाच एवं बहुविध॑ तस्यां विलपन्त्यां पुन: पुनः । तं॑ शवं सम्परिष्वज्य वाक् किलान्तर्तहिताब्रवीत्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಕುಂತಿಯು ಹೇಳಿದಳು: ಅವಳು ಆ ಶವವನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಮರುಮರು ಅನೇಕ ವಿಧವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಕಾಣದ ಒಂದು ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕೇಳಿಬಂತು.
Verse 33
उत्तिष्ठ भद्रे गच्छ त्वं ददानीह वरं तव । जनयिष्याम्यपत्यानि त्वय्यहं चारुहासिनि,“भद्रे! उठो और जाओ, इस समय मैं तुम्हें वर देता हूँ। चारुहासिनि! मैं तुम्हारे गर्भसे कई पुत्रोंकोी जन्म दूँगा
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—“ಭದ್ರೇ, ಎದ್ದು ಹೋಗು; ಇಲ್ಲಿಯೇ ನಿನಗೆ ವರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತೇನೆ. ಚಾರುಹಾಸಿನಿ, ನಿನ್ನ ಮೂಲಕ ನಾನು ಸಂತಾನವನ್ನು ಜನಿಸುವೆನು.”
Verse 34
आत्मकीये वरारोहे शयनीये चतुर्दशीम् । अष्टमी वा ऋतुस्नाता संविशेथा मया सह,“वरारोहे! तुम ऋतुस्नाता होनेपर चतुर्दशी या अष्टमीकी रातमें अपनी शय्यापर मेरे इस शवके साथ सो जाना”
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ವರಾರೋಹೆ! ಋತುಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ ಚತುರ್ದಶಿಯ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ—ಅಥವಾ ಅಷ್ಟಮಿಯ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ—ನಿನ್ನ ಸ್ವಶಯನದಲ್ಲಿ ನನ್ನೊಡನೆ ಶಯನಿಸು.
Verse 35
एवमुक्ता तु सा देवी तथा चक्रे पतिव्रता । यथोक्तमेव तद्वाक्यं भद्रा पुत्रार्थिनी तदा,आकाशवाणीके यों कहनेपर पुत्रकी इच्छा रखनेवाली पतिव्रता भद्रादेवीने पतिकी पूर्वोक्त आज्ञाका अक्षरश: पालन किया
ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ದೇವಿ, ಪತಿವ್ರತೆಯಾಗಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿದಳು. ಆ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಪುತ್ರಾರ್ಥಿನಿಯಾದ ಭದ್ರಾ, ಪತಿಯ ಮಾತನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಪಾಲಿಸಿದಳು.
Verse 36
सा तेन सुषुवे देवी शवेन भरतर्षभ । त्रीन् शाल्वांश्षतुरो मद्रान् सुतान् भरतसत्तम,भरतमश्रेष्ठ! रानी भद्गराने उस शवके द्वारा सात पुत्र उत्पन्न किये, जिनमें तीन शाल्वदेशके और चार मद्रदेशके शासक हुए
ಓ ಭರತರ್ಷಭ! ಆ ದೇವಿಯು ಶವನೆಂಬವನಿಂದ ಏಳು ಪುತ್ರರನ್ನು ಹೆತ್ತಳು—ಮೂರು ಶಾಲ್ವದೇಶದ, ನಾಲ್ಕು ಮದ್ರದೇಶದ ಅಧಿಪತಿಗಳಾದರು.
Verse 37
तथा त्वमपि मय्येवं मनसा भरतर्षभ । शक्तो जनयितु पुत्रांस्तपोयोगबलान्वित:
ಓ ಭರತರ್ಷಭ! ಅದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ನೀನು ಕೂಡ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಕಲ್ಪಮಾತ್ರದಿಂದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪುತ್ರರನ್ನು ಜನಿಸಬಲ್ಲೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಯೋಗಬಲದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿದ್ದೀ.
Verse 120
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि व्युषिताश्वोपाख्याने विंशत्यधिकशततमो<ध्याय:
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಆದಿಪರ್ವದ ಸಂಭವಪರ್ವದಲ್ಲಿ ವ್ಯುಷಿತಾಶ್ವೋಪಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿನ ನೂರ ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a governance dilemma: how to select an instructor for elite warriors when training amplifies state power—requiring not only technical mastery but also disciplined character, because knowledge transmission can later shape political outcomes.
Competence is ethically consequential: education, especially in high-impact skills, must be anchored in restraint and responsibility; personal relationships (friendship, obligation, patronage) can become causal forces in public history.
No explicit phalaśruti appears in this passage; the meta-function is etiological—explaining origins and knowledge lineages to clarify later narrative causality and the dharma-implications of instruction.