Adhyaya 3

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते उत्तरभागे चतुर्थ उपसंहारपादे शिवपुरवर्णनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः सूत उवाच प्रत्याहारं प्रवक्ष्यामि परस्यान्ते स्वयंभुवः / ब्रह्मणः स्थितिकाले तु क्षीणे तस्मिंस्तदा प्रभोः

ಇಂತೆ ಶ್ರೀಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಮಹಾಪುರಾಣದ ವಾಯುಪ್ರೋಕ್ತ ಉತ್ತರಭಾಗದ ಚತುರ್ಥ ಉಪಸಂಹಾರಪಾದದಲ್ಲಿ ‘ಶಿವಪುರವರ್ಣನ’ ಎಂಬ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯ. ಸೂತನು ಹೇಳಿದರು—ಸ್ವಯಂಭೂ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪರಮ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಭುವಿನ ಸ್ಥಿತಿಕಾಲ ಕ್ಷೀಣವಾದಾಗ ಸಂಭವಿಸುವ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರವನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸುವೆನು.

Verse 2

यथेदं कुरुते व्यक्तं सुसूक्ष्मं विश्वमीश्वरः / अव्यक्तं ग्रसते व्यक्तं प्रत्याहारे च कृत्स्नशः

ಈಶ್ವರನು ಈ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿಶ್ವವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತರೂಪವಾಗಿ ಹೇಗೆ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರದಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಕ್ತ ತತ್ತ್ವವು ವ್ಯಕ್ತವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಗ್ರಸಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 3

पुरान्तद्व्यणुकाद्यानां संपूर्णे कल्पसंक्षये / उपस्थिते महाघोरे ह्यप्रत्यक्षे तु कस्यचित्

ಕಲ್ಪಸಂಕ್ಷಯ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮಹಾಘೋರ ಪ್ರಳಯವು ಸಮೀಪಿಸಿದಾಗ, ದ್ವ್ಯಣುಕಾದಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ತತ್ತ್ವಗಳೂ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ; ಅದು ಯಾರಿಗೂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

Verse 4

अन्ते द्रुमस्य संप्राप्ते पश्चिमास्य मनोस्तदा / अन्ते कलियुगे तस्मिन्क्षीणे संहार उच्यते

ಆಗ ಮನುವಿನ ಈ ಪಶ್ಚಿಮ (ಅಂತಿಮ) ಕಾಲದಲ್ಲಿ ‘ದ್ರುಮ’ದ ಅಂತ್ಯವು ಸಮೀಪಿಸಿದಾಗ, ಹಾಗೆಯೇ ಕ್ಷೀಣಗೊಂಡ ಕಲಿಯುಗದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ—ಅದನ್ನೇ ಸಂಹಾರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

Verse 5

संप्रक्षाले तदा वृ-त्ते प्रत्याहारे ह्युपस्थिते / प्रत्याहारे तदा तस्मिन्भूततन्मात्रसंक्षये

‘ಸಂಪ್ರಕ್ಷಾಲ’ (ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಕ್ಷಾಲನ) ಸಂಭವಿಸಿ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರವು ಉಪಸ್ಥಿತವಾದಾಗ, ಆ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರದಲ್ಲೇ ಭೂತಗಳ ತನ್ಮಾತ್ರಗಳೂ ಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತವೆ.

Verse 6

महदादिविकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये / स्वभावकारिते तस्मिन्प्रवृत्ते प्रतिसंचरे

ಮಹದಾದಿ ವಿಕಾರಗಳ, ವಿಶೇಷ (ಸ್ಥೂಲ) ಅಂತ್ಯವರೆಗೆ ಇರುವ ವಿಸ್ತಾರವು ಕ್ಷಯವಾದಾಗ—ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಪ್ರೇರಿತ ಪ್ರತಿಸಂಚಾರ (ಪ್ರತ್ಯಾವರ್ತನ) ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 7

आपो ग्रसंति वै पूर्वं भूमेर्गन्धात्मकं गुमम् / आत्तगन्धा ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते

ಮೊದಲು ಜಲವು ಭೂಮಿಯ ಗಂಧಸ್ವರೂಪ ಗುಣವನ್ನು ಗ್ರಸಿಸುತ್ತದೆ. ಗಂಧವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಬಳಿಕ ಭೂಮಿ ಪ್ರಳಯಸ್ಥಿತಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 8

प्रणष्टे गन्धतन्मात्रे तोयावस्था धरा भवेत् / आपस्तदा प्रविष्टास्तु वेगवत्यो महास्वनाः

ಗಂಧತನ್ಮಾತ್ರ ನಾಶವಾದಾಗ ಧರೆಯು ಜಲಾವಸ್ಥೆಗೆ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಆಗ ವೇಗವಂತಿಯೂ ಮಹಾನಾದಮಾಡುವ ಆಪಃ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತವೆ.

Verse 9

सर्वमापूरयित्वेदं तिष्ठन्ति विचरन्ति च / अपामपि गणो यस्तु ज्योतिःष्वालीयते रसः

ಈ ಜಗತ್ತನ್ನೆಲ್ಲ ತುಂಬಿಸಿ ಆಪಃ ಕೆಲವೆಡೆ ನಿಂತು, ಕೆಲವೆಡೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ. ನೀರಿನ ಸಮೂಹರೂಪವಾದ ರಸವು ಜ್ಯೋತಿಗಳಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 10

नश्यन्त्यापस्तदा तत्र रसतन्मात्रसंक्षयात् / तीव्रतेजोहृतरसाज्योतिष्ट्वं प्राप्नुवन्त्युत

ಅಲ್ಲಿ ರಸತನ್ಮಾತ್ರ ಕ್ಷಯದಿಂದ ಆಪಃ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ತೀವ್ರ ತೇಜಸ್ಸು ರಸವನ್ನು ಹರಣಮಾಡಿದಾಗ ಅವು ಜ್ಯೋತಿಷ್ಠ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ.

Verse 11

ग्रस्ते च सलिले तेजः सर्वतोमुखमीक्षते / अथाग्निः सर्वतो व्याप्त आदत्ते तज्जलं तदा

ನೀರು ಗ್ರಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ತೇಜಸ್ಸು ಸರ್ವತೋಮುಖವಾಗಿ ನೋಡುವಂತೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ ಅಗ್ನಿ ಆ ನೀರನ್ನು ಆಗ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 12

सर्वमापूर्यते ऽर्चिर्भिस्तदा जगदिदं शनैः / अर्चिर्भिः संतते तस्मिंस्तर्यगूर्ध्वमधस्ततः

ಆಗ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಈ ಜಗತ್ತು ಜ್ವಾಲೆಗಳಿನಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ತುಂಬುತ್ತದೆ. ಆ ಜ್ವಾಲೆಗಳ ನಿರಂತರ ಪ್ರವಾಹವು ಅಡ್ಡವಾಗಿ, ಮೇಲಾಗಿ, ಕೆಳಗಾಗಿ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 13

ज्योतिषो ऽपि गुणं रूपं वायुरत्ति प्रकाशकम् / प्रलीयते तदा तस्मिन्दीपार्चिरिव मारुते

ಜ್ಯೋತಿಯ ಪ್ರಕಾಶಕ ಗುಣರೂಪವನ್ನೂ ವಾಯು ಗ್ರಸಿಸುತ್ತದೆ; ಆಗ ಅದು ಅದರಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ, ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ದೀಪಶಿಖೆಯಂತೆ।

Verse 14

प्रनष्टे रूपतन्मात्रे हृतरूपो विभावसुः / उपशाम्यति तेजो हिवायुराधूयते महान्

ರೂಪತನ್ಮಾತ್ರ ನಾಶವಾದಾಗ ವಿಭಾವಸು (ಅಗ್ನಿ) ರೂಪವಿಲ್ಲದವನಾಗುತ್ತದೆ; ತೇಜಸ್ಸು ಶಮನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಮಹಾವಾಯು ಬಲವಾಗಿ ಬೀಸುತ್ತದೆ।

Verse 15

निरालोके तदा लोके वायुभूते च तेजसि / ततस्तु मूलमासाद्य वायुः संबन्धमात्मनः

ಆಗ ಲೋಕವು ಬೆಳಕಿಲ್ಲದಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ಸೂ ವಾಯುರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ; ನಂತರ ವಾಯು ತನ್ನ ಮೂಲವನ್ನು ಸೇರಿ ತನ್ನ ಆತ್ಮಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ।

Verse 16

ऊर्ध्वञ्चाधश्च तिर्यक्च दोधवीति दिशो दश / वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते च तत्

ಮೇಲೆ, ಕೆಳಗೆ, ಅಡ್ಡವಾಗಿ—ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳು ಕಂಪಿಸುತ್ತವೆ; ಆಕಾಶವು ವಾಯುವಿನ ಗುಣವಾದ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನೂ ಗ್ರಸಿಸುತ್ತದೆ।

Verse 17

प्रशाम्यति तदा वायुः खन्तु तिष्ठत्यनावृतम् / अरूपमरसस्पर्शमगन्धं न च मूर्तिमत्

ಆಗ ವಾಯು ಶಮನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಖಂ (ಆಕಾಶ) ಆವರಣವಿಲ್ಲದೆ ನಿಂತಿರುತ್ತದೆ—ರೂಪವಿಲ್ಲ, ರಸವಿಲ್ಲ, ಸ್ಪರ್ಶವಿಲ್ಲ, ಗಂಧವಿಲ್ಲ, ಮೂರ್ತಿಯೂ ಇಲ್ಲ।

Verse 18

सर्वमापूरयच्छब्दैः सुमहत्तत्प्रकाशते / तस्मिंल्लीने तदा शिष्टमाकाशं शब्दलक्षणम्

ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತುಂಬಿಸುತ್ತಾ ಆ ಸುವಿಶಾಲ ತತ್ತ್ವವು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಲೀನವಾದಾಗ ಆಗ ಶಬ್ದಲಕ್ಷಣವುಳ್ಳ ಆಕಾಶವೇ ಶೇಷವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 19

शब्दमात्रं तदाकाशं सर्वमावृत्य तिष्ठति / तत्र शब्दं गुमं तस्य भूतदिर्ग्रसते पुनः

ಆ ಆಕಾಶವು ಶಬ್ದಮಾತ್ರಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಆವರಿಸಿ ನಿಂತಿರುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅದರ ಗುಪ್ತ ಶಬ್ದವನ್ನು ಮತ್ತೆ ತಾಮಸ ಭೂತಾದಿ ಗ್ರಸಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 20

भूतेन्द्रियेषु युगपद्भूतादौ संस्थितेषु वै / अभिमानात्मको ह्येष भूतादिस्तामसः स्मृतः

ಭೂತಗಳು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಒಂದೇ ವೇಳೆ ಭೂತಾದಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವಾಗ, ಅಹಂಕಾರಸ್ವರೂಪವಾದ ಈ ಭೂತಾದಿಯನ್ನು ತಾಮಸವೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 21

भूतादिर्ग्रसते चापि महान्वै बुद्धिलक्षणः / महानात्मा तु विज्ञेयः संकल्पो व्यवसायकः

ಭೂತಾದಿ ‘ಮಹಾನ್’ನನ್ನೂ ಗ್ರಸಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ಬುದ್ಧಿಲಕ್ಷಣವುಳ್ಳವನು. ಆ ಮಹಾನಾತ್ಮನನ್ನು ಸಂಕಲ್ಪ ಮತ್ತು ದೃಢನಿಶ್ಚಯಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

Verse 22

बुद्धिर्मनश्च लिङ्गं च महानक्षर एव च / पर्यायवाचकैः शब्दैस्तमाहुस्तत्त्व चिन्तकाः

ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು, ಲಿಂಗ, ಮಹಾನ್ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರ—ಇಂತಹ ಪರ್ಯಾಯವಾಚಕ ಪದಗಳಿಂದ ತತ್ತ್ವಚಿಂತಕರು ಅದನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

Verse 23

संप्रलीनेषु भूतेषु गुणसाम्ये ततो महान् / लीयन्ते गुणसाम्यं तु स्वात्मन्येवावतिष्ठते

ಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಭೂತಗಳು ಲೀನವಾಗಿ ಗುಣಸಾಮ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವವೂ ಲಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಗುಣಸಾಮ್ಯವು ಸ್ವಾತ್ಮಸ್ವರೂಪದಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ।

Verse 24

लीयन्ते सर्वभूतानां कारणानि प्रसंगमे / इत्येष संयमश्चैव तत्त्वानां कारणैः सह

ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಕಾರಣಗಳೂ ಕ್ರಮೇಣ ಲಯವಾಗುತ್ತವೆ; ಕಾರಣಗಳೊಡನೆ ತತ್ತ್ವಗಳ ಈ ನಿಯಮನವೇ ‘ಸಂಯಮ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।

Verse 25

तत्त्वप्रसंयमो ह्येष स्मृतो ह्यावर्तको द्विजाः / धर्माधर्मौं तपो ज्ञानं शुभं सत्यानृते तथा

ಹೇ ದ್ವಿಜರೇ! ಈ ತತ್ತ್ವಪ್ರಸಂಯಮವನ್ನು ‘ಆವರ್ತಕ’ ಎಂದು ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಧರ್ಮಾಧರ್ಮ, ತಪಸ್ಸು, ಜ್ಞಾನ, ಶುಭ ಹಾಗೂ ಸತ್ಯ-ಅಸತ್ಯವೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಮರಳಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ।

Verse 26

ऊर्ध्वभावो ह्यधोभावः सुखदुःखे प्रियाप्रिये / सर्वमेतत्प्रपञ्चस्थं गुणमात्रात्मकं स्मृतम्

ಊರ್ಧ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಅಧೋಭಾವ, ಸುಖದುಃಖ, ಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೇ ಇರುವವು; ಇವು ಗುಣಮಾತ್ರಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।

Verse 27

निरिन्द्रियाणां च तदा ज्ञानिनां यच्छुभाशुभम् / प्रकृत्यां चैव तत्सर्वं पुण्यं पापं प्रतिष्ठति

ಆ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯರಹಿತ ಜ್ಞಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಶುಭಾಶುಭವೆಲ್ಲವೂ—ಪುಣ್ಯಪಾಪಗಳೊಡನೆ—ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ।

Verse 28

यात्यवस्था तु साचैव देहिनां तु निरुच्यते / जन्तूनां पापपुण्यं तु प्रकृतौ यत्प्रतिष्ठितम्

ದೇಹಧಾರಿಗಳ ‘ಯಾತ್ಯವಸ್ಥೆ’ ಇದೇ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಜೀವಿಗಳ ಪಾಪ‑ಪುಣ್ಯವು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗಿದೆ.

Verse 29

अवस्थास्थानि तान्येव पुण्यपापानि जन्तवः / योजयन्ते पुनर्देहान्परत्वेन तथैव च

ಅದೇ ಪುಣ್ಯ‑ಪಾಪಗಳು ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ, ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಮರುಮರು ದೇಹಗಳೊಂದಿಗೆ ಯೋಗಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ; ಪರಲೋಕಫಲವನ್ನೂ ಹಾಗೆಯೇ ನೀಡುತ್ತವೆ.

Verse 30

धर्माधर्मौं तु जन्तूनां गुणमात्रात्मकावुभौ / कारणैः स्वैः प्रचीयेते कायत्वेनेह जन्तुभिः

ಜೀವಿಗಳ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮ—ಇರಡೂ ಗುಣಮಾತ್ರಸ್ವರೂಪ; ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗಳು ದೇಹಭಾವವಾಗಿ ಅವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ.

Verse 31

सचेतनाः प्रलीयन्ते क्षेत्रज्ञाधिष्ठिता गुणाः / सर्गे च प्रतिसर्गे च संसारे चैव जन्तवः

ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಅಧಿಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿರುವ ಚೇತನಯುಕ್ತ ಗುಣಗಳು ಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ; ಸರ್ಗ‑ಪ್ರತಿಸರ್ಗ ಮತ್ತು ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗಳು ನಿರಂತರ ಚಲಿಸುತ್ತಾರೆ.

Verse 32

संयुज्यन्ते वियुज्यन्ते कारणैः संचरन्ति च / राजसी तामसी चैव सात्त्विकी चैव वृत्तयः

ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಅವರು ಸೇರುತ್ತಾರೆ, ಕಾರಣಗಳಿಂದಲೇ ಬೇರ್ಪಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಕಾರಣಗಳಿಂದಲೇ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ; ರಾಜಸೀ, ತಾಮಸೀ ಮತ್ತು ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀ—ಇವೇ ವೃತ್ತಿಗಳು.

Verse 33

गुणमात्राः प्रवर्तन्ते पुरुषाधिष्ठता स्त्रिधा / उर्द्ध्वदेशात्मकं सत्त्वमधोभागात्मकं तमः

ಗುಣಮಾತ್ರಗಳೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿಸುತ್ತವೆ; ಪುರುಷಾಧಿಷ್ಠಾನಶಕ್ತಿ ತ್ರಿಧಾ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸತ್ತ್ವವು ಮೇಲ್ದಿಕ್ಕಿನ ಸ್ವಭಾವ, ತಮಸ್ಸು ಕೆಳಭಾಗದ ಸ್ವಭಾವ.

Verse 34

तयोः प्रवर्त्तकं मध्ये इहैवावर्त्तकं रजः / इत्येवं परिवर्तन्तेत्रयश्चेतोगुणात्मकाः

ಆ ಎರಡರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ರಜಸ್ಸೇ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರೇರಕವೂ ಚಕ್ರಾಕಾರವಾಗಿ ತಿರುಗಿಸುವುದೂ ಆಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಚಿತ್ತದ ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳು ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತಿರುತ್ತವೆ.

Verse 35

लोकेषु सर्वभूतानां तन्न कार्यं विजानता / अविद्याप्रत्ययारंभा आरभ्यन्ते हि मानवैः

ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ವಭೂತಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಆ ಸತ್ಯಕಾರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ, ಮಾನವರು ಅವಿದ್ಯಾಜನಿತ ಭಾವನೆಗಳಿಂದಲೇ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ.

Verse 36

एतास्तु गतयस्तिस्रः शुभात्पापात्मिकाः स्मृताः / तमसो ऽभिभवाज्जन्तुर्याथातथ्यं न विन्दति

ಈ ಮೂರು ಗತಿಗಳು ಶುಭದಿಂದ ಪಾಪಮಯದವರೆಗೆ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ. ತಮಸ್ಸಿನ ಆವರಣದಿಂದ ಜೀವನು ಯಥಾರ್ಥವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.

Verse 37

अतत्त्वदर्शनात्सो ऽथ विविधं वध्यते ततः / प्राकृतेन च बन्धेन तथ्यावैकारिकेण च

ತತ್ತ್ವದರ್ಶನವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಅವನು ನಂತರ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ—ಪ್ರಾಕೃತ ಬಂಧದಿಂದಲೂ, ವಿಕಾರಜನಿತ (ತಥ್ಯಾಭಾಸ) ಬಂಧದಿಂದಲೂ.

Verse 38

दक्षिणाभिस्ततीयेन बद्धो ऽत्यन्तं विवर्त्तते / इत्येते वै त्रयः प्रोक्ता बन्धा ह्यज्ञानहेतुकाः

ದಕ್ಷಿಣಾ-ಆಸಕ್ತಿಯ ಮೂರನೇ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾದ ಜೀವನು ಅತ್ಯಂತವಾಗಿ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇವು ಮೂರು ಬಂಧಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಅವುಗಳ ಕಾರಣ ಅಜ್ಞಾನವೇ.

Verse 39

अनित्ये नित्यसंज्ञा च दुःखे च सुखदर्शनम् / अस्वे स्वमिति च ज्ञानमशुचौ शुचिनिश्चयः

ಅನಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಸಂಜ್ಞೆ, ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಸುಖದರ್ಶನ; ಸ್ವಂತವಲ್ಲದುದರಲ್ಲಿ ‘ನನ್ನದು’ ಎಂಬ ಜ್ಞಾನ, ಅಶುಚಿಯಲ್ಲಿ ಶುಚಿ ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯ—ಇವು ಭ್ರಮೆಗಳು.

Verse 40

येषामेते मनोदोषा ज्ञानदोषा विपर्ययात् / रागद्वेषनिवृत्तिश्च तज्ज्ञानं समुदाहृतम्

ವಿಪರ್ಯಯದಿಂದ ಯಾರಲ್ಲಿ ಈ ಮನೋದೋಷಗಳು ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದೋಷಗಳು ಉಂಟೋ; ಹಾಗೆಯೇ ರಾಗದ್ವೇಷಗಳ ನಿವೃತ್ತಿ ಸಂಭವಿಸಿದರೆ—ಅದೇ ಜ್ಞಾನವೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ.

Verse 41

अज्ञानं तमसो मूरं कर्मद्वयफलं रजः / कर्म जस्तु पुनर्देहो महादुःखं प्रवर्त्तते

ಅಜ್ಞಾನವು ತಮಸ್ಸಿನ ಮೂಲ; ರಜಸ್ಸು ಕರ್ಮದ ದ್ವಿಫಲ. ಕರ್ಮದಿಂದ ಮತ್ತೆ ದೇಹ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಮಹಾದುಃಖದ ಪ್ರವಾಹ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ.

Verse 42

श्रोत्रजा नेत्रजा चैव त्वग्जिह्वाघ्राणजा तथा / पुनर्भवकरी दुःखात्कर्मणा जायते तृषा

ಶ್ರೋತ್ರ, ನೇತ್ರ, ತ್ವಕ್, ಜಿಹ್ವೆ, ಘ್ರಾಣಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ವಿಷಯತೃಷೆ—ಕರ್ಮದಿಂದ ದುಃಖದಿಂದಲೇ ಜನಿಸಿ ಪುನರ್ಭವವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

Verse 43

सतृष्णो ऽभिहितो बालः स्वकृतैः कर्मणः फलैः / तैलवीडकवज्जीवस्तत्रैव परिवर्त्तते

ತೃಷ್ಣೆಯಿಂದ ಆವೃತನಾದ ಬಾಲನು ತನ್ನದೇ ಕೃತಕರ್ಮಫಲಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗಿ, ಎಣ್ಣೆ ಪೀಡಕದಂತೆ ಜೀವ ಅಲ್ಲೀಯೇ ತಿರುಗುತ್ತಾನೆ।

Verse 44

तस्मान्मूलमनर्थानामज्ञान मुपदिश्यते / तं शत्रुमवधार्यैकं ज्ञाने यत्नं समाचरेत्

ಆದ್ದರಿಂದ ಅನರ್ಥಗಳ ಮೂಲ ಅಜ್ಞಾನವೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ; ಆ ಒಂದೇ ಶತ್ರುವನ್ನು ತಿಳಿದು ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಕು।

Verse 45

ज्ञानाद्धि त्यजते सर्वं त्यागाद्बुद्धिर्विरज्यते / वैराग्याच्छुध्यते चापि शुद्धः सत्त्वेन मुच्यते

ಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಬುದ್ಧಿ ರಾಗರಹಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ, ಶುದ್ಧನಾದವನು ಸತ್ತ್ವದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ।

Verse 46

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि रागं भूतापहारिणम् / अभिष्वङ्गाय योगः स्याद्विषयेष्ववशात्मनः

ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವ ರಾಗವನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುವೆನು; ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಶಕ್ತ ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಆಸಕ್ತಿಯೇ ಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 47

अनिष्टमिष्टमप्रीतिप्रीतितापविषादनम् / दुःखलाभे न तापश्च सुखानुस्मरणं तथा

ಅನಿಷ್ಟ-ಇಷ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಅಪ್ರಿತಿ-ಪ್ರಿತಿ, ಅದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ತಾಪ ಮತ್ತು ವಿಷಾದ; ದುಃಖ ದೊರೆತರೂ ತಾಪವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಹಾಗೆಯೇ ಸುಖವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದು—(ಇವು ಲಕ್ಷಣಗಳು).

Verse 48

इत्येष वैषयो रागः संभूत्याः कारणं स्मृतः / ब्रह्मादौ स्थावरान्ते वै संसारेह्यादिभौतिके

ಹೀಗೆ ವಿಷಯಾಸಕ್ತಿ (ವೈಷಯ ರಾಗ) ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಯಿಂದ ಸ್ಥಾವರಾಂತವರೆಗೆ ಈ ಆದಿಭೌತಿಕ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ।

Verse 49

अज्ञानपूर्वकं तस्मादज्ञानं तु विवर्जयेत् / यस्य चार्षे न प्रमाणं शिष्टाचारं तथैव च

ಆದ್ದರಿಂದ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು; ಅದಕ್ಕೆ ಋಷಿ-ಪ್ರಮಾಣವೂ ಇಲ್ಲ, ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವೂ ಇಲ್ಲ.

Verse 50

वर्णाश्रमविरुद्धो यः शिष्टशास्त्रविरोधकः / एष मार्गो हि निरये तिर्य्यग्योनौ च कारणम्

ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ವಿರೋಧವಾಗಿ, ಶಿಷ್ಟಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆಯುವವನು—ಅದೇ ಮಾರ್ಗ ನರಕಕ್ಕೂ ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನಿಗೂ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 51

तिर्य्यग्यो निगतं चैव कारणं तत्त्ररुच्यते / त्रिविधो यातनास्थाने तिर्य्यग्योनौ च षड्विधे

ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನಿಗೆ ಹೋಗುವ ಕಾರಣವೂ ಅಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಯಾತನಾಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅದು ಮೂರು ವಿಧ, ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಆರು ವಿಧವೆಂದು ಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

Verse 52

कारणे विषये चैव प्रतिघातस्तु सर्वशः / अनैश्वर्यं तु तत्सर्वं प्रतिघातात्मकं स्मृतम्

ಕಾರಣದಲ್ಲಿಯೂ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರತಿಘಾತ (ತಡೆ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಆ ಸಮಸ್ತ ಅನೈಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಘಾತಾತ್ಮಕವೆಂದು ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

Verse 53

इत्येषा तामसी वृत्तिर्भूतादीनां चतुर्विधा / सत्त्वस्थमात्रकं चित्तं यथासत्त्वं प्रदर्शनात्

ಹೀಗೆ ಭೂತಾದಿಗಳ ತಾಮಸ ವೃತ್ತಿ ನಾಲ್ಕು ವಿಧವಾಗಿದೆ. ಸತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಚಿತ್ತವು ಸತ್ತ್ವಾನುಸಾರವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 54

तत्त्वानां च यथातत्त्वं दृष्ट्वा वै तत्त्वदर्शनात् / सत्त्वक्षेत्रज्ञनानात्वमेतन्नानार्थदर्शनम्

ತತ್ತ್ವದರ್ಶನದಿಂದ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಯಥಾತತ್ತ್ವವಾಗಿ ಕಂಡಾಗ ಸತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ನಾನಾತ್ವ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ—ಇದೇ ನಾನಾರ್ಥದರ್ಶನ.

Verse 55

नानात्वदर्शनं ज्ञानं ज्ञानाद्वै योग उच्यते / तेन बद्धस्य वै बन्धो मोक्षो मुक्तस्य तेन च

ನಾನಾತ್ವದರ್ಶನವೇ ಜ್ಞಾನ; ಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ಯೋಗವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದೇ ಬಂಧಿತನಿಗೆ ಬಂಧನ, ಮುಕ್ತನಿಗೆ ಮೋಕ್ಷವೂ ಆಗುತ್ತದೆ.

Verse 56

संसारे विनिवृत्ते तु मुक्तो लिङ्गेन मुच्यते / निःसंबन्धो ह्यचैतन्यः स्वात्मन्येवावतिष्ठते

ಸಂಸಾರದಿಂದ ವಿನಿವೃತ್ತಿಯಾದಾಗ ಮುಕ್ತನು ಲಿಂಗ (ಸೂಕ್ಷ್ಮದೇಹ)ದಿಂದಲೂ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸಂಬಂಧರಹಿತನಾಗಿ, ಅಚೈತನ್ಯಸದೃಶವಾಗಿ ಸ್ವಾತ್ಮದಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

Verse 57

स्वात्मन्यवस्थितश्चापि विरूपाख्येन लिख्यते / इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं समासाज्ज्ञान मोक्षयोः

ಸ್ವಾತ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ‘ವಿರೂಪ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

Verse 58

स चापि त्रिविधः प्रोक्तो मोक्षो वै तत्त्वदर्शिभिः / पूर्वं वियोगो ज्ञानेन द्वितीये रागसंक्षयात्

ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿಗಳು ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ತ್ರಿವಿಧವೆಂದು ಹೇಳಿದರು. ಮೊದಲದು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ವಿಯೋಗ, ಎರಡದು ರಾಗಕ್ಷಯದಿಂದ.

Verse 59

तृष्णाक्ष यात्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षकारणम् / लिङ्गाभावात्तु कैवल्यं कैवल्यात्तु निरञ्जनम्

ಮೂರನೆಯ ಮೋಕ್ಷಕಾರಣ ತೃಷ್ಣಾಕ್ಷಯವೆಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಲಿಂಗಾಭಾವದಿಂದ ಕೈವಲ್ಯ, ಕೈವಲ್ಯದಿಂದ ನಿರಂಜನ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 60

निरञ्जनत्वाच्छुद्धस्तु नितान्यो नैव विद्यते / अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि वैराग्यं दोषदर्शनात्

ನಿರಂಜನತ್ವದಿಂದ ಅವನು ಶುದ್ಧನು; ಅವನಿಗೆ ಸಮನಾದ ಮತ್ತೊಂದು ನಿತ್ಯ ಸತ್ತ್ವವಿಲ್ಲ. ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ದೋಷದರ್ಶನದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.

Verse 61

दिव्ये च मानुषे चैव विषये पञ्चलक्षणे / अप्रद्वेषो ऽनभिष्वङ्गः कर्त्तव्यो दोषदर्शनात्

ದಿವ್ಯವೂ ಮಾನವವೂ ಆದ ಪಂಚಲಕ್ಷಣ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ದೋಷವನ್ನು ಕಂಡು ದ್ವೇಷವಿಲ್ಲದೆ, ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಇರಬೇಕು; ಇದೇ ಕರ್ತವ್ಯ.

Verse 62

तपप्रीतिविषादानां कार्यं तु परिवर्जनम् / एवं वैराग्यमास्थाय शरीरी निर्ममो भवेत्

ತಪಸ್ಸು, ಪ್ರೀತಿ, ವಿಷಾದ—ಇವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು. ಹೀಗೆ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದರೆ ದೇಹಧಾರಿ ನಿರ್ಮಮನು ಆಗುತ್ತಾನೆ.

Verse 63

अनित्यमशिवं दुःखमिति वुद्ध्यानुचिन्त्य च / विशुद्धं कार्यकरणं सत्त्वस्यातिनिषैवया

ಇದು ‘ಅನಿತ್ಯ, ಅಶಿವ ಮತ್ತು ದುಃಖರೂಪ’ ಎಂದು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಿರಂತರ ಚಿಂತಿಸಿದರೆ, ಅತ್ಯಂತ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಸತ್ತ್ವದ ಕಾರ್ಯ-ಕರಣ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 64

परिपक्वकषायो हि कृत्स्नान्दोषान्प्रपश्यति / ततः प्रयाणकाले हि दोषैर्नैमित्तिकैस्तथा

ಕಷಾಯಗಳು ಪರಿಪಕ್ವವಾದವನು ಸಮಸ್ತ ದೋಷಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ನಂತರ ಪ್ರಯಾಣಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ನೈಮಿತ್ತಿಕ ದೋಷಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಾನೆ।

Verse 65

ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः / स शरीरमुपाश्रित्य कृत्स्नान्दोषान्रुणद्धि वै

ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕುಪಿತವಾದ ಉಷ್ಣತೆ ತೀವ್ರ ವಾಯುವಿನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿ, ಅದೇ ದೇಹವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಸಮಸ್ತ ದೋಷಗಳನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ।

Verse 66

प्राणक्थानानि भिन्दन्हि छिन्दन्मर्माण्यतीत्य च / शैत्यात्प्रकुपितो वायुरूर्द्ध्वं तूत्क्रमते ततः

ಅದು ಪ್ರಾಣಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸಿ, ಮರ್ಮಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ದಾಟುತ್ತದೆ; ಶೈತ್ಯದಿಂದ ಪ್ರಕುಪಿತವಾದ ವಾಯು ಆಗ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೊರಟು ಹೋಗುತ್ತದೆ।

Verse 67

स चायं सर्वभूतानां प्राणस्थानेष्ववस्थितः / समासात्संवृते ज्ञाने संचृत्तेषु च कर्मसु

ಈ ವಾಯು ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಪ್ರಾಣಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ; ಶೀಘ್ರವೇ ಜ್ಞಾನ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು, ಕರ್ಮಗಳು ಸಂಕುಚಿತವಾಗುವಾಗ।

Verse 68

स जीवो नाभ्यधिष्ठानः कर्मभिः स्वैः पुराकृतैः / अष्टाङ्गप्रणवृत्तिं वै स विच्यावयते पुनः

ಆ ಜೀವನು ನಾಭಿ-ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ, ತನ್ನ ಪೂರ್ವಕೃತ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಅಷ್ಟಾಂಗ ಪ್ರಾಣಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಅಲುಗಾಡಿಸಿ ವ್ಯತ್ಯಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

Verse 69

शरीरं प्रजहन्सोंऽते निरुच्छ्वासस्ततो भवेत् / एवं प्राणैः परित्यक्तो मृत इत्यभिधीयते

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದಾಗ ಉಸಿರು ನಿಂತುಹೋಗುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದ ಪರಿತ್ಯಕ್ತನಾದವನು ‘ಮೃತ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.

Verse 70

यथेह लोके स्वप्ने तं नीयमानमितस्ततः / रञ्जनं तद्विधेयस्य ते तान्यो न च विद्यते

ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಇತ್ತಿಂದತ್ತ ಕರೆದೊಯ್ಯುವಂತೆ, ಕರ್ಮಾಧೀನನಿಗೆ ಅದೇ ಭೋಗ-ರಂಜನೆ; ಅದಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ.

Verse 71

नृष्णाक्षयस्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षलक्षणम् / शब्दाद्ये विषये दोषदृष्टिर्वै पञ्चलक्षणे

ಮೂರನೆಯದು ‘ತೃಷ್ಣಾಕ್ಷಯ’—ಇದು ಮೋಕ್ಷಲಕ್ಷಣವೆಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ದೋಷದೃಷ್ಟಿ ಇರುವುದು ಐದು ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.

Verse 72

अप्रद्वेषो ऽनभिष्वङ्गः प्रीतितापविवर्जनम् / वैराग्यकारणं ह्येते प्रकृतीनां लयस्य च

ದ್ವೇಷರಹಿತತೆ, ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿ ಹಾಗೂ ತಾಪದಿಂದ ವಿಮುಕ್ತವಾಗಿರುವುದು—ಇವು ವೈರಾಗ್ಯದ ಕಾರಣಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಕೃತಿಗಳ ಲಯಕ್ಕೂ ಕಾರಣಗಳು.

Verse 73

अष्टौ प्रकृतयो ज्ञेयाः पूर्वोक्ता वै यथाक्रमम् / अव्यक्ताद्यास्तु विज्ञेया भूतान्ताः प्रकृतेर्भवाः

ಪೂರ್ವೋಕ್ತ ಕ್ರಮದಂತೆ ಎಂಟು ಪ್ರಕೃತಿಗಳು ತಿಳಿಯಬೇಕಾದವು. ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಭೂತಾಂತವರೆಗೆ ಇವೆಲ್ಲ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದಲೇ ಉದ್ಭವಿಸಿದವು.

Verse 74

वर्णाश्रमाचारयुक्तः शिष्टः शास्त्राविरोधनः / वर्णाश्रमाणां धर्मो ऽयं देवस्थानेषु कारणम्

ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾಚಾರಯುಕ್ತನಾಗಿ, ಶಿಷ್ಟನಾಗಿ, ಶಾಸ್ತ್ರವಿರೋಧವಿಲ್ಲದವನಾಗಿ ಇರುವುದೇ—ವರ್ಣಾಶ್ರಮಗಳ ಈ ಧರ್ಮವು ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರಣ (ಆಧಾರ)ವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 75

ब्रह्मादीनि पिशाचान्तान्यष्टौ स्थानानि देवता / ऐश्वर्यमाणिमाद्यं हि कारणं ह्यष्टलक्षणम्

ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಯಿಂದ ಪಿಶಾಚಾಂತವರೆಗೆ ದೇವತೆಗಳ ಎಂಟು ಸ್ಥಾನಗಳು (ವರ್ಗಗಳು) ಇವೆ. ಐಶ್ವರ್ಯ, ಅಣಿಮಾದಿ—ಇವು ಅಷ್ಟಲಕ್ಷಣಗಳಿರುವ ಕಾರಣತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ.

Verse 76

निमित्तमप्रतीघाते दृष्टे शब्दादिलक्षणे / अष्टावेतानि रूपाणि प्राकृतानि यथाक्रमम्

ಅಪ್ರತಿಘಾತದಲ್ಲಿ ನಿಮಿತ್ತ, ಶಬ್ದಾದಿ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟ (ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ)—ಇವು ಎಂಟು ರೂಪಗಳು ಪ್ರಾಕೃತವಾದವು, ಕ್ರಮವಾಗಿ.

Verse 77

क्षेत्रज्ञेष्वनुसज्जन्ते गुणमात्रत्मकानि तु / प्रावृट्काले पृथग्मेघं पश्यन्तीव सचक्षुषः

ಗುಣಮಾತ್ರಸ್ವರೂಪವಾದವು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ಮಳೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವರು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಮೋಡಗಳನ್ನು ನೋಡುವಂತೆ.

Verse 78

पश्यन्त्येवं विधाः सिद्धा जीवं दिव्येन चक्षुषा / खादतश्चान्नपानानि योनीः प्रविशतस्तथा

ಇಂತಹ ಸಿದ್ಧರು ದಿವ್ಯಚಕ್ಷುವಿನಿಂದ ಜೀವವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ; ಅವನು ಅನ್ನಪಾನಗಳನ್ನು ಭುಂಜಿಸಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಯೋನಿಗಳೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿರುವುದೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ।

Verse 79

तिर्यगूर्ध्वमधस्ताच्च धावतो ऽपि यथाक्रमम् / जीवः प्राणस्तथा लिङ्गं करणं च चतुष्टयम्

ಅವನು ಅಡ್ಡವಾಗಿ, ಮೇಲಾಗಿ, ಕೆಳಗಾಗಿಯೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಧಾವಿಸಿದರೂ—ಜೀವ, ಪ್ರಾಣ, ಲಿಂಗ ಮತ್ತು ಕರಣ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ।

Verse 80

पर्यायवाचकैः शब्दैरेकार्थैः सो ऽभिलष्यते / व्यक्ताव्यक्तप्रमाणो ऽयं स वै भुङ्क्ते तु कृत्स्नशः

ಒಂದೇ ಅರ್ಥದ ಪರ್ಯಾಯಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ; ವ್ಯಕ್ತ-ಅವ್ಯಕ್ತ ಪ್ರಮಾಣ ಹೊಂದಿರುವ ಈ ಜೀವನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ।

Verse 81

अव्यक्तानुग्रहान्तं च क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं च यत् / एवं ज्ञात्वा शुचिर्भूत्वा ज्ञानाद्वै विप्रमुच्यते

ಅವ್ಯಕ್ತದ ಅನುಗ್ರಹಾಂತವರೆಗೆ ಇರುವುದೂ, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಿಂದ ಅಧಿಷ್ಠಿತವಾಗಿರುವುದೂ—ಇದನ್ನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿದು, ಶುದ್ಧನಾಗಿ, ಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ವಿಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ।

Verse 82

नष्टं चैव यथा तत्त्वं तत्त्वानां तत्त्वदर्शने / यथेष्टं परिनिर्याति भिन्ने देहे सुनिर्वृते

ತತ್ತ್ವಗಳ ತತ್ತ್ವದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವವು ನಾಶವಾಗುವಂತೆ; ದೇಹವು ಭಿನ್ನವಾದಾಗ, ಸುನಿರ್ವೃತಿಯಲ್ಲಿ, ಅವನು ಇಷ್ಟಾನುಸಾರವಾಗಿ ನಿರ್ಗಮಿಸುತ್ತಾನೆ।

Verse 83

भिद्यते करणं चापि ह्यव्यक्तज्ञानिनस्ततः / मुक्तो गुणशरीरेण प्रणाद्येन तु सर्वशः

ಆಗ ಅವ್ಯಕ್ತವನ್ನು ತಿಳಿದ ಜ್ಞಾನಿಯ ಕರಣವೂ ಭೇದಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವನು ಗುಣಶರೀರದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಸರ್ವತ್ರ ಪ್ರಣಾದಿಯಲ್ಲಿ (ಪ್ರಾಣನಾದದಲ್ಲಿ) ಲೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ.

Verse 84

नान्यच्छरीरमादत्ते दग्धे वीजे यथाङ्कुरः / ज्ञानी च सर्वसंसाराविज्ञशारीरमानसः

ಸುಟ್ಟ ಬೀಜದಿಂದ ಮೊಳೆ ಹುಟ್ಟದಂತೆ, ಜ್ಞಾನಿ ಮತ್ತೊಂದು ಶರೀರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಶರೀರ-ಮನಸ್ಸು ಸಂಸಾರದ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

Verse 85

ज्ञानाच्चतुर्द्दशाबुद्धः प्रकृतिस्थो निवर्तते / प्रकृतिं सत्यमित्याहुर्विकारो ऽनृतमुच्यते

ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವವನು ನಿವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ‘ಸತ್ಯ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಅದರ ವಿಕಾರವನ್ನು ‘ಅನೃತ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

Verse 86

असद्भावो ऽनृतं ज्ञेयं सद्भावः सत्य मुच्यते / अनामरूपं क्षेत्रज्ञनामरूपं प्रचक्षते

ಅಸದ್ಭಾವವನ್ನು ‘ಅನೃತ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಸದ್ಭಾವವನ್ನು ‘ಸತ್ಯ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ನಾಮರೂಪರಹಿತ, (ಕ್ಷೇತ್ರವು) ನಾಮರೂಪಯುಕ್ತವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

Verse 87

यस्मात्क्षेत्रं विजानाति तत्मात्क्षेत्रज्ञ उच्यते / क्षेत्रं प्रत्ययते यस्मात्क्षेत्रज्ञः शुभ उच्यते

ಯಾವನು ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅದರಿಂದ ಅವನು ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ; ಮತ್ತು ಯಾರಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪ್ರತ್ಯಯ (ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ, ಆ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ‘ಶುಭ’ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.

Verse 88

क्षेत्रज्ञः स्मर्यते तस्मात्क्षेत्रं तज्ज्ञैर्विभाष्यते / क्षेत्रं त्वत्प्रत्ययं दृष्टं क्षेत्रज्ञः प्रत्ययः सदा

ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಜ್ಞಾನಿಗಳು ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’ವನ್ನು ವಿವರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಹೇ ದ್ರಷ್ಟಾ! ಕ್ಷೇತ್ರವು ನಿನ್ನ ಪ್ರತ್ಯಯದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಸದಾ ಪ್ರತ್ಯಯಸ್ವರೂಪನು.

Verse 89

क्षपणात्कारणाच्चैव क्षतत्राणात्तथैव च / भोज्यत्वविषयत्वाच्च क्षेत्रं क्षेत्रविदो विदुः

ಕ್ಷಯಗೊಳಿಸುವುದರಿಂದ, ಕಾರಣತ್ವದಿಂದ, ಹಾಗೆಯೇ ಹಾನಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವುದರಿಂದ; ಮತ್ತು ಭೋಗ್ಯವೂ ವಿಷಯವೂ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ—ಕ್ಷೇತ್ರವಿದರು ಇದನ್ನು ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

Verse 90

महदाद्यं विशेषान्तं सर्वैरूप्यं विलक्षणम् / विकारलक्षणं तद्वै सो ऽक्षरः क्षरमेति च

ಮಹತ್ತತ್ತ್ವದಿಂದ ವಿಶೇಷಾಂತ (ಸ್ಥೂಲಭೂತ) ತನಕ, ಸರ್ವರೂಪವಾಗಿದ್ದರೂ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾಣುವುದು ವಿಕಾರಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತವೇ; ಅದೇ ‘ಅಕ್ಷರ’ವೂ ಕ್ಷರತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತದೆ.

Verse 91

तमेवानुविकारं तु यस्माद्वै क्षरते पुनः / तस्माच्च कारणाच्चैव ज्ञरमित्यभिधीयते

ಅದೇ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಪುನಃ ಪುನಃ ಕ್ಷಯಗೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ—ಆ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಅದನ್ನು ‘ಜ್ಞರ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

Verse 92

संसारे नरकेभ्यश्च त्रायते पुरुषं च यत् / दुःखत्राणात्पुनश्चापि क्षेत्रमित्यभिधीयते

ಸಂಸಾರದಿಂದಲೂ ನರಕಗಳಿಂದಲೂ ಪುರುಷನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಹಾಗೆಯೇ ದುಃಖದಿಂದ ತ್ರಾಣ ನೀಡುವುದು—ಅದನ್ನೂ ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

Verse 93

सुखदुःखमहंभावाद्भोज्यमित्यभिधीयते / अचेतनत्वाद्विषयस्तद्विधर्मा विभुः स्मृतः

ಸುಖದುಃಖ ಮತ್ತು ‘ನಾನು’ ಎಂಬ ಭಾವದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಅದನ್ನು ‘ಭೋಗ್ಯ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಚೇತನವಾದ್ದರಿಂದ ಅದು ವಿಷಯ; ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧಧರ್ಮಿಯಾದ ವಿಭು ಸ್ಮೃತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

Verse 94

न क्षीयते न क्षरति विकारप्रसृतं तु तत् / अक्षरं तेन वाप्युक्तम क्षीणत्वात्तथैव च

ಅದು ಕ್ಷೀಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕ್ಷರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ವಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದಕಾರಣ ಅದನ್ನು ‘ಅಕ್ಷರ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಅಕ್ಷೀಣವಾಗಿದೆ.

Verse 95

यस्मात्पूर्यनुशेते च तस्मात्पुरुष उच्यते / पुरप्रत्ययिको यस्मात्पुरुषेत्यभिधीयते

ಅವನು ‘ಪುರಿ’ ಎಂಬ ದೇಹನಗರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದರಿಂದ ‘ಪುರುಷ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಪುರ’ ಎಂಬ ಪ್ರತ್ಯಯ/ಭಾವಕ್ಕೆ ಆಧಾರನಾಗಿರುವುದರಿಂದಲೂ ‘ಪುರುಷ’ ಎಂದು ಅಭಿಧಾನವಾಗಿದೆ.

Verse 96

पुरुषं कथयस्वाथ कथितो ऽज्ञैर्विभाष्यते / शुद्धो निरञ्जनाभासो ज्ञाता ज्ञानविवर्जितः

‘ಪುರುಷನನ್ನು ಹೇಳು’ ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಹಲವು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ಶುದ್ಧ, ನಿರಂಜನ-ಪ್ರಕಾಶಸ್ವರೂಪ; ಅವನು ಜ್ಞಾತಾ, ಆದರೂ (ವಿಷಯಜ್ಞಾನ) ರಹಿತನು.

Verse 97

अस्तिनास्तीति सो ऽन्यो वा बद्धो मुक्तो गतःस्थितः / नैर्हेतुकात्त्वनिर्देश्यादहस्तस्मिन्न विद्यते

ಅದು ‘ಇದೆ’ ‘ಇಲ್ಲ’, ‘ಬೇರೆಯದು’ ಎಂದು; ‘ಬಂಧಿತ’ ‘ಮುಕ್ತ’, ‘ಹೋದ’ ‘ನಿಂತ’ ಎಂದು—ಇಂತಹ ಹೇಳಿಕೆಗಳು ಅದರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಅದು ಕಾರಣರಹಿತ, ನಿರ್ವಚನಾತೀತ; ಅದರಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಯಬಹುದಾದ ‘ಹಸ್ತ’ (ಆಧಾರ) ಇಲ್ಲ.

Verse 98

शुद्धत्वान्न तु दृश्यो वै द्रष्टृत्वात्समदर्शनः / आत्मप्रत्ययकारित्वादन्यूनं वाप्यहेतुकम्

ಶುದ್ಧತ್ವದಿಂದ ಅವನು ದೃಶ್ಯನಲ್ಲ; ದ್ರಷ್ಟೃತ್ವದಿಂದ ಸಮದರ್ಶಿ. ಆತ್ಮಪ್ರತ್ಯಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಹೀನನಲ್ಲ, ಅಹೇತುಕನೂ ಅಲ್ಲ.

Verse 99

भावग्राह्यमनुमानाच्चिन्तयन्न प्रमुह्यते / यदा पश्यति ज्ञातारं शान्तार्थं दर्शनात्मकम्

ಅನುಮಾನದಿಂದ ಭಾವಗ್ರಾಹ್ಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವವನು ಮೋಹಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ದರ್ಶನಸ್ವರೂಪವಾದ, ಶಾಂತಾರ್ಥ ಜ್ಞಾತನನ್ನು ನೋಡುವಾಗ.

Verse 100

दृश्यादृश्येषु निर्देश्यं तदा तद्दुर्द्धरं वरम् / विज्ञाता न च दृश्येत वृथक्त्वेनेह सर्वशः

ದೃಶ್ಯ-ಅದೃಶ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದಾಗ, ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು ಅತ್ಯಂತ ದುಸ್ತರ. ಜ್ಞಾತನು ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ದೃಶ್ಯನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

Verse 101

स्वेनात्मना तथात्मानं कारणात्मा नियच्छति / प्रकृतौ कारणे तत्र स्वात्मन्येवोपतिष्ठति

ಕಾರಣಾತ್ಮನು ತನ್ನ ಸ್ವಾತ್ಮದಿಂದಲೇ ಆತ್ಮವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಾದ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ, ತನ್ನ ಸ್ವಸ್ವರೂಪದಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

Verse 102

अस्तिनास्तीति सो ऽन्यो वा इहामुत्रेति वा पुनः / एकत्वं वा पृथक्वं वा क्षेत्रज्ञः पुरुषो ऽपि वा

‘ಇದೆ’ ‘ಇಲ್ಲ’, ‘ಅವನು ಬೇರೆ’, ‘ಇಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅಲ್ಲಿ’—ಮತ್ತೆ ‘ಏಕತ್ವವೇ ಅಥವಾ ವಿಭಿನ್ನತೆಯೇ’—ಇಂತಹ ಆಯ್ಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನೂ (ಪರಿಗಣಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ).

Verse 103

आत्मा वा स निरात्मा वा चेतनो ऽचेतनो ऽपि वा / कर्त्ता वा सो ऽप्यकर्त्ता वा भोक्ता वा भोज्यमेव च

ಅವನು ಆತ್ಮನಾಗಿಯೂ ಅನಾತ್ಮನಾಗಿಯೂ; ಚೇತನನಾಗಿಯೂ ಅಚೇತನನಾಗಿಯೂ ಇರಬಹುದು. ಅವನು ಕರ್ತನಾಗಿಯೂ ಅಕರ್ತನಾಗಿಯೂ; ಭೋಕ್ತನಾಗಿಯೂ ಭೋಗ್ಯನಾಗಿಯೂ ಇರುತ್ತಾನೆ.

Verse 104

यद्गत्वा न निवर्त्तन्ते क्षेत्रज्ञं तु निरञ्जनम् / अवाच्यं तदनाख्यानादग्राह्यं वादहेतुभिः

ಯಾವನನ್ನು ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ಮರಳಿ ಬರುವುದು ಇಲ್ಲವೋ—ಅವನು ಮಲಿನರಹಿತ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ. ಅವನು ಅವಾಚ್ಯನು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ವರ್ಣನೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ವಾದ-ತರ್ಕದ ಕಾರಣಗಳಿಂದಲೂ ಅವನು ಗ್ರಾಹ್ಯನಲ್ಲ.

Verse 105

अप्रतर्क्यमचिन्त्यत्वादवा येत्वाच्च सर्वशः / नालप्य वचसा तत्त्वमप्राप्य मनसा सह

ಆ ತತ್ತ್ವವು ತರ್ಕಾತೀತ, ಚಿಂತಾತೀತ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅವಿಜ್ಞೇಯ. ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಅದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗದು; ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಅದನ್ನು ತಲುಪಲಾಗದು.

Verse 106

क्षेत्रज्ञे निर्गुणे शुद्धे शान्ते क्षीणे निरञ्जने / व्यपेतसुखदुःखे च निरुद्धे शान्तिमागते

ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ನಿರ್ಗುಣ, ಶುದ್ಧ, ಶಾಂತ, ಕ್ಷೀಣ ಮತ್ತು ನಿರಂಜನನಾಗಿ; ಸುಖದುಃಖಗಳಿಂದ ದೂರವಾಗಿ, ನಿಯಂತ್ರಿತನಾಗಿ, ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಾಗ—

Verse 107

निरात्मके पुनस्तस्मिन्वाच्यावाच्यं न विद्यते / एतौ संहारविस्तारौ व्यक्ताव्यक्तौ ततः पुनः

ಆದರೆ ಆ ನಿರಾತ್ಮ (ನಿರ್ವಿಶೇಷ) ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ವಾಚ್ಯ-ಅವಾಚ್ಯ ಎಂಬ ಭೇದವಿಲ್ಲ. ನಂತರ ಅದರಿಂದಲೇ ಸಂಹಾರ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತಾರ—ವ್ಯಕ್ತ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತ—ಎರಡೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ.

Verse 108

सृज्यते ग्रसते चैव व्यक्तौ पर्यवतिष्ठते / क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं सर्वं पुनः सर्गे प्रवर्त्तते

ಈ ಜಗತ್ತು ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಲಯದಲ್ಲಿಯೂ ಗ್ರಸಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ವ್ಯಕ್ತಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಅಧಿಷ್ಠಾನದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಪುನಃ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 109

अधिष्ठानं प्रपद्येत तस्यान्ते बुद्धिपूर्वकम् / साधर्म्यवैधर्म्यकृतः संयोगो विदितस्तयोः / अनादिमांश्च संयोगो महापुरुषजः स्मृतः

ಅದರ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅಧಿಷ್ಠಾನವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾದೃಶ್ಯ–ವೈಸಾದೃಶ್ಯಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ಆ ಎರಡರ ಸಂಯೋಗವು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಆ ಸಂಯೋಗ ಅನಾದಿ; ಮಹಾಪುರುಷಜನ್ಯವೆಂದು ಸ್ಮೃತಿಯಾಗಿದೆ.

Verse 110

यावच्च सर्गप्रति सर्गकालस्तावज्जगत्तिष्ठति संनिरुध्य / पूर्वं हि तस्यैव च बुद्धिपूर्वं प्रवर्त्तते तत्पुरुषार्थंमेव

ಸರ್ಗ–ಪ್ರತಿಸರ್ಗಕಾಲ ಇರುವವರೆಗೆ ಜಗತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಮೊದಲೇ ಅದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕವಾದ ಅದೇ ಪುರುಷಾರ್ಥವೇ ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 111

एषा निसर्गप्रतिसर्गपूर्वा प्राधानिकी चेश्वरकारिता वा / अनाद्यनन्ता ह्यभिमानपूर्वकं वित्रासयन्ती जगदभ्युपैति

ಇದು ನಿಸರ್ಗ–ಪ್ರತಿಸರ್ಗಕ್ಕೂ ಪೂರ್ವವಾದ ಶಕ್ತಿ—ಪ್ರಾಧಾನಿಕವಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಈಶ್ವರಕಾರಿತವಾಗಿರಲಿ. ಇದು ಅನಾದಿ ಅನಂತ; ಅಭಿಮಾನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಜಗತ್ತನ್ನು ಭಯಪಡಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರकटವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 112

इत्येष प्राकृतः सर्गस्तृतीयो हेतुलक्षणः / उक्तो ह्यस्मिंस्तदात्यन्तं कालं ज्ञात्वा प्रमुच्यते

ಇಂತೆ ಇದು ಮೂರನೆಯದು, ಕಾರಣಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತವಾದ ಪ್ರಾಕೃತ ಸರ್ಗವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಆ ಪರಮ (ಅತ್ಯಂತ) ಕಾಲವನ್ನು ತಿಳಿದು ಮನುಷ್ಯನು ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

Verse 113

इत्येष प्रतिसर्गो वस्त्रिविदः कीर्त्तितो मया / विस्तरेणानुपूर्व्याच भूयः किं वर्त्तयाम्यहम्

ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ, ಹೇ ಸೂತನೇ, ಪ್ರತಿಸರ್ಗವನ್ನು ನಾನು ಕೀರ್ತಿಸಿದೆನು. ಈಗ ವಿವರವಾಗಿ ಕ್ರಮಕ್ರಮವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ನಾನು ಏನು ಹೇಳಲಿ?