Shloka 146
ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana
Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering
Devanagari script
तस्यापि भगवान्रुद्रः साक्षाद्देवः प्रवर्त्तकः / इत्येष ज्योतिषामेव संनिवेशोर्ऽथनिश्चयात्
Transliteration
tasyāpi bhagavānrudraḥ sākṣāddevaḥ pravarttakaḥ / ityeṣa jyotiṣāmeva saṃniveśor'thaniścayāt
Translation
ಅದಕ್ಕೂ ಸಹ ಸాక్షಾತ್ ಭಗವಾನ್ ರುದ್ರನೇ ದೇವನಾಗಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಕಾರಕನು; ಅರ್ಥನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ಇದು ಜ್ಯೋತಿಷಗಳ ಸಂನಿವೇಶ (ವ್ಯವಸ್ಥೆ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Word by Word
तस्यof him/of that (of Time)
तस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन; Genitive singular; pronoun
अपिalso
अपि:
निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय (particle: 'also/even')
भगवान्the Blessed/Venerable
भगवान्:
विशेषण (Adjective to रुद्रः)
TypeAdjective
Rootभगवत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; Nominative singular
रुद्रःRudra
रुद्रः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootरुद्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; Nominative singular
साक्षात्directly
साक्षात्:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootसाक्षात् (अव्यय)
Formअव्यय, प्रत्यक्षार्थक (adverb: 'directly/in person')
देवःthe god
देवः:
समनाधिकरण (Apposition)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; Nominative singular (apposition to रुद्रः)
प्रवर्त्तकःthe initiator/impeller
प्रवर्त्तकः:
समनाधिकरण (Predicate noun)
TypeNoun
Rootप्रवर्त्तक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; Nominative singular (predicate noun)
इतिthus
इति:
वाक्यसमाप्ति/उद्धरण (Quotative)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय, इत्यादि-उद्धरणसूचक (quotative particle)
एषःthis
एषः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootएतद्/एष (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; Nominative singular; demonstrative pronoun
ज्योतिषाम्of the luminaries/astral entities
ज्योतिषाम्:
सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
TypeNoun
Rootज्योतिस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन; Genitive plural
एवindeed/only
एव:
निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय, अवधारणार्थक (emphasis)
संनिवेशःarrangement/structure
संनिवेशः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootसं + नि + विश् → संनिवेश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; Nominative singular
अर्थनिश्चयात्from the determination of the meaning/purport
अर्थनिश्चयात्:
हेतु/अपादान (Cause/ablative: 'from/owing to')
TypeNoun
Rootअर्थ + निश्चय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th), एकवचन; Ablative singular; समासः—अर्थस्य निश्चयः (genitive tatpuruṣa)