Shloka 145
ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana
Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering
Devanagari script
दिवाकरः स्मृतस्तस्मात्कालस्तद्विद्भिरीश्वरः / चतुर्विधानां भूतानां प्रवर्त्तकनिवर्त्तकः
Transliteration
divākaraḥ smṛtastasmātkālastadvidbhirīśvaraḥ / caturvidhānāṃ bhūtānāṃ pravarttakanivarttakaḥ
Translation
ಆದ್ದರಿಂದ ದಿವಾಕರ (ಸೂರ್ಯ)ನೇ ಕಾಲವೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ಕಾಲವಿದರು ಅವನನ್ನು ಈಶ್ವರನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಅವನು ಚತುರ್ವಿಧ ಭೂತಗಳ ಪ್ರವೃತ್ತಿ-ನಿವೃತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣನು।
Word by Word
दिवाकरःthe Sun (day-maker)
दिवाकरः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootदिवा + कर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; Nominative singular; समासः—दिवायाः करः (genitive tatpuruṣa; 'maker of day')
स्मृतःis called/remembered
स्मृतः:
क्रियापद-विशेष (Predicate participle)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु)
Formकृदन्त, क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; 'is remembered/called'
तस्मात्therefore/from that
तस्मात्:
अपादान (Ablative/अपादान; 'therefore/from that')
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन; Ablative singular; pronoun
कालःTime
कालः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootकाल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; Nominative singular
तद्विद्भिःby those who know that
तद्विद्भिः:
करण/सहायक (Instrument/agentive 'by the knowers')
TypeNoun
Rootतद् + विद् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन; Instrumental plural; समासः—तत् वेत्ति इति (upapada-tatpuruṣa: 'knower of that')
ईश्वरःthe Lord/master
ईश्वरः:
समनाधिकरण (Apposition to subject)
TypeNoun
Rootईश्वर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; Nominative singular (apposition to कालः)
चतुर्विधानाम्of the fourfold
चतुर्विधानाम्:
विशेषण (Adjective to भूतानाम्)
TypeAdjective
Rootचतुर् + विधान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (विधान-शब्दः), षष्ठी (6th), बहुवचन; Genitive plural; द्विगुसमासः—चत्वारि विधानानि येषाम् (of four kinds)
भूतानाम्of beings/elements
भूतानाम्:
सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
TypeNoun
Rootभूत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th), बहुवचन; Genitive plural
प्रवर्त्तकनिवर्त्तकःthe initiator and withdrawer
प्रवर्त्तकनिवर्त्तकः:
समनाधिकरण (Predicate noun to कालः/ईश्वरः)
TypeNoun
Rootप्रवर्त्तक + निवर्त्तक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; Nominative singular; द्वन्द्वसमासः—प्रवर्त्तकश्च निवर्त्तकश्च (one who sets in motion and withdraws)