Adhyaya 4
Soma Pacifies the Pracetās; Dakṣa’s Haṁsa-guhya Prayers; Hari Grants Creative Power
ವಿಸರ್ಗ (ದ್ವಿತೀಯ ಸೃಷ್ಟಿ)ವನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಕೇಳಬೇಕೆಂಬ ಪರೀಕ್ಷಿತನ ಆಸೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ, ಶುಕದೇವನು ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸಿನ ನಂತರ ಮರಳಿ ಬಂದ ಪ್ರಚೇತಸರ ಕಥೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಸೃಷ್ಟಿವರ್ಣನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭೂಮಿ ಮರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ ಹೋಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಪ್ರಚೇತಸರು ಕೋಪಗೊಂಡು ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ವಾಯುವನ್ನು ಬಿಡಿಸಿ ಅರಣ್ಯಗಳನ್ನು ದಹಿಸಲು ಮುಂದಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ವನಸ್ಪತಿಗಳ ಅಧಿಪತಿ ಹಾಗೂ ಚಂದ್ರದೇವ ಸೋಮನು ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ರಾಜಧರ್ಮವೆಂದರೆ ಮರಗಳನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು; ಏಕೆಂದರೆ ಚರಾಚರ ಸರ್ವಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ನಿವಾಸವಿದೆ ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೋಮನು ಮರಗಳು ಬೆಳೆಸಿದ ಮಾರಿಷೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಅವಳಿಂದ ಪ್ರಚೇತಸರಿಗೆ ದಕ್ಷನು ಜನಿಸಿ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪ್ರಜೆಯಿಂದ ತುಂಬಿಸುವನು. ದಕ್ಷನು ಮೊದಲು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಸಾಲದು ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅಘಮರ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಘೋರ ತಪ ಮಾಡಿ ಹಂಸಗುಹ್ಯ ಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದ ಗುಣಾತೀತ, ಪ್ರಮಾಣಾತೀತನಾದರೂ ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯಾಗಿ ಇರುವ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ. ತೃಪ್ತನಾದ ಹರಿ ಅಷ್ಟಭುಜ ಮಹಾರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿ, ಅಸಿಕ್ನಿಯನ್ನು ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ನೀಡಿ, ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿಯ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮುಂದಿನ ವಂಶವಿಸ್ತಾರಕ್ಕೆ ಇದು ನೆಲೆಗಲ್ಲಾಗುತ್ತದೆ.
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच देवासुरनृणां सर्गो नागानां मृगपक्षिणाम् । सामासिकस्त्वया प्रोक्तो यस्तु स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ १ ॥ तस्यैव व्यासमिच्छामि ज्ञातुं ते भगवन् यथा । अनुसर्गं यया शक्त्या ससर्ज भगवान् पर: ॥ २ ॥
ಶ್ರೀರಾಜನು ಹೇಳಿದರು—ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ದೇವರು, ಅಸುರರು, ಮಾನವರು, ನಾಗರು, ಮೃಗಗಳು ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನೀವು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದೀರಿ. ಈಗ, ಹೇ ಭಗವನ್, ಅದನ್ನೇ ವಿವರವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಪರಮ ಭಗವಂತನು ಯಾವ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಅನುಸೃಷ್ಟಿ (ದ್ವಿತೀಯ ಸೃಷ್ಟಿ)ಯನ್ನು ಸೃಜಿಸಿದನು ಎಂಬುದನ್ನೂ ತಿಳಿಯಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ।
Verse 2
श्रीराजोवाच देवासुरनृणां सर्गो नागानां मृगपक्षिणाम् । सामासिकस्त्वया प्रोक्तो यस्तु स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ १ ॥ तस्यैव व्यासमिच्छामि ज्ञातुं ते भगवन् यथा । अनुसर्गं यया शक्त्या ससर्ज भगवान् पर: ॥ २ ॥
ಶ್ರೀರಾಜನು ಹೇಳಿದರು—ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ದೇವರು, ಅಸುರರು, ಮಾನವರು, ನಾಗರು, ಮೃಗಗಳು ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನೀವು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದೀರಿ. ಈಗ, ಹೇ ಭಗವನ್, ಅದನ್ನೇ ವಿವರವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಪರಮ ಭಗವಂತನು ಯಾವ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಅನುಸೃಷ್ಟಿ (ದ್ವಿತೀಯ ಸೃಷ್ಟಿ)ಯನ್ನು ಸೃಜಿಸಿದನು ಎಂಬುದನ್ನೂ ತಿಳಿಯಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ।
Verse 3
श्रीसूत उवाच इति सम्प्रश्नमाकर्ण्य राजर्षेर्बादरायणि: । प्रतिनन्द्य महायोगी जगाद मुनिसत्तमा: ॥ ३ ॥
ಶ್ರೀಸೂತನು ಹೇಳಿದರು—ರಾಜರ್ಷಿಯ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಯೋಗಿ ಬಾದರಾಯಣಿ (ಶುಕದೇವ) ಅದನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ, ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು।
Verse 4
श्रीशुक उवाच यदा प्रचेतस: पुत्रा दश प्राचीनबर्हिष: । अन्त:समुद्रादुन्मग्ना ददृशुर्गां द्रुमैर्वृताम् ॥ ४ ॥
ಶ್ರೀಶುಕದೇವರು ಹೇಳಿದರು—ಪ್ರಾಚೀನಬರ್ಹಿಷನ ಹತ್ತು ಪುತ್ರರಾದ ಪ್ರಚೇತಸರು ಸಮುದ್ರಜಲದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಜಲದಿಂದ ಮೇಲೇಳಿದಾಗ, ಭೂಮಿಯ ಮೇಲ್ಮೈ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮರಗಳಿಂದ ಆವರಿತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡರು।
Verse 5
द्रुमेभ्य: क्रुध्यमानास्ते तपोदीपितमन्यव: । मुखतो वायुमग्निं च ससृजुस्तद्दिधक्षया ॥ ५ ॥
ನೀರಿನಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ ಕಾರಣ ಪ್ರಚೇತಸರು ಮರಗಳ ಮೇಲೆ ಕೋಪಗೊಂಡರು. ಅವುಗಳನ್ನು ಭಸ್ಮಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸಿ ತಮ್ಮ ಬಾಯಿಂದ ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದರು।
Verse 6
ताभ्यां निर्दह्यमानांस्तानुपलभ्य कुरूद्वह । राजोवाच महान् सोमो मन्युं प्रशमयन्निव ॥ ६ ॥
ಹೇ ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠ! ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಮರಗಳು ದಹನವಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ವೃಕ್ಷಗಳ ರಾಜನೂ ಚಂದ್ರನ ಅಧಿದೇವತೆಯೂ ಆದ ಮಹಾನ್ ಸೋಮನು ಪ್ರಚೇತಸರ ಕೋಪವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುವಂತೆ ರಾಜಸಮ್ಮತವಾಗಿ ಮಾತಾಡಿದನು।
Verse 7
न द्रुमेभ्यो महाभागा दीनेभ्यो द्रोग्धुमर्हथ । विवर्धयिषवो यूयं प्रजानां पतय: स्मृता: ॥ ७ ॥
ಹೇ ಮಹಾಭಾಗ್ಯವಂತರೇ! ಈ ದೀನ ಮರಗಳನ್ನು ಭಸ್ಮಗೊಳಿಸಿ ಕೊಲ್ಲುವುದು ನಿಮಗೆ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ. ನೀವು ಪ್ರಜೆಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಬಯಸುವವರು; ಪ್ರಜೆಗಳ ರಕ್ಷಕರಾಗಿ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರು।
Verse 8
अहो प्रजापतिपतिर्भगवान् हरिरव्यय: । वनस्पतीनोषधीश्च ससर्जोर्जमिषं विभु: ॥ ८ ॥
ಅಹೋ! ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳಿಗೂ ಅಧಿಪತಿಯಾದ, ಅವ್ಯಯನೂ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯೂ ಆದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಹರಿಯೇ ಈ ವನಸ್ಪತಿಗಳು ಮತ್ತು ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಅವು ಇತರ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಆಹಾರವಾಗಿ ಪೋಷಣೆಯಾಗಲೆಂದು।
Verse 9
अन्नं चराणामचरा ह्यपद: पादचारिणाम् । अहस्ता हस्तयुक्तानां द्विपदां च चतुष्पद: ॥ ९ ॥
ಪ್ರಕೃತಿಯ ನಿಯಮದಿಂದ ಫಲ‑ಪುಷ್ಪಗಳು ಕೀಟ‑ಪಕ್ಷಿಗಳ ಆಹಾರ; ಹುಲ್ಲು ಮುಂತಾದ ಅಪಾದ ಜೀವಿಗಳ ಆಹಾರ ಗೋ‑ಮಹಿಷಿ ಮೊದಲಾದ ಚತುಷ್ಪದಗಳು; ಮುಂಭಾಗದ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಕೈಗಳಂತೆ ಬಳಸಲಾರದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ವ್ಯಾಘ್ರಾದಿ ನಖಧಾರಿಗಳ ಭಕ್ಷ್ಯ; ಮತ್ತು ಜಿಂಕೆ‑ಮೇಕೆ ಹಾಗೂ ಧಾನ್ಯಗಳು ಮಾನವರ ಆಹಾರವಾಗಿವೆ।
Verse 10
यूयं च पित्रान्वादिष्टा देवदेवेन चानघा: । प्रजासर्गाय हि कथं वृक्षान्निर्दग्धुमर्हथ ॥ १० ॥
ಹೇ ಅನಘರೇ, ನಿಮ್ಮ ತಂದೆ ಪ್ರಾಚೀನಬರ್ಹಿ ಹಾಗೂ ದೇವದೇವನಾದ ಭಗವಂತನು ನಿಮಗೆ ಪ್ರಜಾಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಸಂತತಿಯೂ ಪಾಲನೆಗಾಗಿಯೇ ಅಗತ್ಯವಾದ ಈ ಮರಗಳು ಮತ್ತು ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ನೀವು ಹೇಗೆ ಸುಟ್ಟು ಭಸ್ಮ ಮಾಡಬಹುದು?
Verse 11
आतिष्ठत सतां मार्गं कोपं यच्छत दीपितम् । पित्रा पितामहेनापि जुष्टं व: प्रपितामहै: ॥ ११ ॥
ಸಜ್ಜನರ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿಯಿರಿ—ನಿಮ್ಮ ತಂದೆ, ತಾತ ಮತ್ತು ಮುತ್ತಾತರು ನಡೆದ ಮಾರ್ಗವೇ ಅದು: ಮನುಷ್ಯರು, ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಮರಗಳು ಸೇರಿ ಪ್ರಜೆಗಳ ಪಾಲನೆ. ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಹೊತ್ತಿಕೊಂಡ ಕೋಪವನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯಿರಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಕೋಪವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಬೇಕೆಂದು ನಾನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ।
Verse 12
तोकानां पितरौ बन्धू दृश: पक्ष्म स्त्रिया: पति: । पति: प्रजानां भिक्षूणां गृह्यज्ञानां बुध: सुहृत् ॥ १२ ॥
ಹೇಗೆ ತಂದೆ‑ತಾಯಿ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಬಂಧು ಹಾಗೂ ಪಾಲಕರು, ಹೇಗೆ ಕಣ್ಣುಪಾಪಣಿ ಕಣ್ಣನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತದೆ, ಹೇಗೆ ಪತಿ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಪೋಷಿಸಿ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹೇಗೆ ಗೃಹಸ್ಥನು ಭಿಕ್ಷುಕರಿಗೆ ಆಶ್ರಯ, ಹೇಗೆ ಪಂಡಿತನು ಅಜ್ಞಾನಿಗೆ ಸುಹೃದ್—ಅದೇ ರೀತಿ ರಾಜನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಣದಾತ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಕ. ಮರಗಳೂ ರಾಜನ ಪ್ರಜೆಗಳೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆ ಕೊಡಬೇಕು।
Verse 13
अन्तर्देहेषु भूतानामात्मास्ते हरिरीश्वर: । सर्वं तद्धिष्ण्यमीक्षध्वमेवं वस्तोषितो ह्यसौ ॥ १३ ॥
ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳ ದೇಹಗಳೊಳಗೆ—ಚರಾಚರಗಳಲ್ಲಿ, ಮನುಷ್ಯ, ಪಕ್ಷಿ, ಪ್ರಾಣಿ, ಮರಗಳಲ್ಲಿಯೂ—ಆತ್ಮರೂಪವಾಗಿ ಹರಿಯೇ ಈಶ್ವರನು ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದೇಹವನ್ನೂ ಭಗವಂತನ ನಿವಾಸ, ಮಂದಿರವೆಂದು ನೋಡಿ; ಅಂಥ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ತೃಪ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಕೋಪದಿಂದ ಮರರೂಪ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಡಿ।
Verse 14
य: समुत्पतितं देह आकाशान्मन्युमुल्बणम् । आत्मजिज्ञासया यच्छेत्स गुणानतिवर्तते ॥ १४ ॥
ಆತ್ಮತತ್ತ್ವ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯಿಂದ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದಿಂದ ಬಿದ್ದಂತೆ ಅಚಾನಕ ಎದ್ದೇಳುವ ಭಯಂಕರ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಮೀರುತ್ತಾನೆ।
Verse 15
अलं दग्धैर्द्रुमैर्दीनै: खिलानां शिवमस्तु व: । वार्क्षी ह्येषा वरा कन्या पत्नीत्वे प्रतिगृह्यताम् ॥ १५ ॥
ಈ ದೀನ ಮರಗಳನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಸುಡುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ; ಉಳಿದಿರುವ ಮರಗಳಿಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ನಿಮಗೂ ಸುಖವಾಗಲಿ। ಇದು ಮರಗಳು ಪುತ್ರಿಯಂತೆ ಬೆಳೆಸಿದ ‘ಮರಿಷಾ’ ಎಂಬ ಸುಗುಣವತಿ ಸುಂದರಿ; ಅವಳನ್ನು ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿರಿ।
Verse 16
इत्यामन्त्र्य वरारोहां कन्यामाप्सरसीं नृप । सोमो राजा ययौ दत्त्वा ते धर्मेणोपयेमिरे ॥ १६ ॥
ಓ ರಾಜನೇ! ಹೀಗೆ ವರಾರೋಹಾ ಅಪ್ಸರಾಕನ್ಯೆಯನ್ನು ವಿದಾಯಗೊಳಿಸಿ, ಚಂದ್ರರಾಜ ಸೋಮನು ಅವಳನ್ನು ಅವರಿಗೆ ದಾನಮಾಡಿ ಹೊರಟನು; ಪ್ರಚೇತಸರು ಧರ್ಮವಿಧಾನದಿಂದ ಅವಳನ್ನು ವಿವಾಹಮಾಡಿಕೊಂಡರು।
Verse 17
तेभ्यस्तस्यां समभवद् दक्ष: प्राचेतस: किल । यस्य प्रजाविसर्गेण लोका आपूरितास्त्रय: ॥ १७ ॥
ಆ ಕನ್ಯೆಯ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚೇತಸರಿಂದ ‘ಪ್ರಾಚೇತಸ’ ದಕ್ಷನು ಜನಿಸಿದನು; ಅವನ ಪ್ರಜಾಸೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳು ಜೀವಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಬಿಟ್ಟವು।
Verse 18
यथा ससर्ज भूतानि दक्षो दुहितृवत्सल: । रेतसा मनसा चैव तन्ममावहित: शृणु ॥ १८ ॥
ಮಗಳ ಮೇಲೆ ಅಪಾರ ವಾತ್ಸಲ್ಯವಿದ್ದ ದಕ್ಷನು ವೀರ್ಯದಿಂದಲೂ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಹೇಗೆ ವಿವಿಧ ಭೂತಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು—ಅದನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ಗಮನದಿಂದ ಕೇಳು।
Verse 19
मनसैवासृजत्पूर्वं प्रजापतिरिमा: प्रजा: । देवासुरमनुष्यादीन्नभ:स्थलजलौकस: ॥ १९ ॥
ಪ್ರಜಾಪತಿ ದಕ್ಷನು ಮೊದಲಿಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ನಾನಾವಿಧ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು—ದೇವರು, ಅಸುರರು, ಮಾನವರು ಮೊದಲಾದವರು ಹಾಗೂ ಆಕಾಶ, ಭೂಮಿ, ಜಲದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಜೀವಿಗಳು।
Verse 20
तमबृंहितमालोक्य प्रजासर्गं प्रजापति: । विन्ध्यपादानुपव्रज्य सोऽचरद्दुष्करं तप: ॥ २० ॥
ಪ್ರಜಾಪತಿ ದಕ್ಷನು ಪ್ರಜಾಸೃಷ್ಟಿ ಸರಿಯಾಗಿ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತಿಲ್ಲವೆಂದು ಕಂಡು, ವಿಂಧ್ಯ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಯ ಸಮೀಪದ ಒಂದು ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಿದನು।
Verse 21
तत्राघमर्षणं नाम तीर्थं पापहरं परम् । उपस्पृश्यानुसवनं तपसातोषयद्धरिम् ॥ २१ ॥
ಆ ಪರ್ವತದ ಸಮೀಪ ‘ಅಘಮರ್ಷಣ’ ಎಂಬ ಪರಮ ಪಾಪಹರ ತೀರ್ಥವಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ದಕ್ಷನು ನಿಯಮವಾಗಿ ಸ್ನಾನ-ಆಚಮನ ಮಾಡಿ, ಮಹಾ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಭಗವಾನ್ ಹರಿಯನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿದನು।
Verse 22
अस्तौषीद्धंसगुह्येन भगवन्तमधोक्षजम् । तुभ्यं तदभिधास्यामि कस्यातुष्यद्यथा हरि: ॥ २२ ॥
ದಕ್ಷನು ‘ಹಂಸಗುಹ್ಯ’ ಎಂಬ ಸ್ತೋತ್ರದಿಂದ ಅಧೋಕ್ಷಜ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದನು. ಓ ರಾಜನೇ, ಆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳಿಂದ ಹರಿ ಹೇಗೆ ತೃಪ್ತನಾದನು ಎಂಬುದನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ।
Verse 23
श्रीप्रजापतिरुवाच नम: परायावितथानुभूतये गुणत्रयाभासनिमित्तबन्धवे । अदृष्टधाम्ने गुणतत्त्वबुद्धिभि- र्निवृत्तमानाय दधे स्वयम्भुवे ॥ २३ ॥
ಶ್ರೀಪ್ರಜಾಪತಿ ಹೇಳಿದರು—ಯಾರ ಅನುಭವವು ಎಂದಿಗೂ ಮಿಥ್ಯವಾಗದು ಆ ಪರಮ ಪುರುಷನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ; ತ್ರಿಗುಣಮಯ ಮಾಯೆಯ ಆಭಾಸದಿಂದ ಜೀವಬಂಧನದ ಅಧಿಷ್ಠಾನವಾಗಿರುವವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ; ಇಂದ್ರಿಯ-ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಅಗ್ರಾಹ್ಯವಾದ ಧಾಮವಿರುವವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ; ಗುಣತತ್ತ್ವದ ಬುದ್ಧಿಗೂ ಅತೀತನಾಗಿ ನಿರ್ಲಿಪ್ತಸ್ವರೂಪನಾದ, ಸ್ವಯಂಭೂ ಸ್ವಯಂಸಿದ್ಧನಾದ ಅವರಿಗೆ ನಾನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಣಾಮ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತೇನೆ।
Verse 24
न यस्य सख्यं पुरुषोऽवैति सख्यु: सखा वसन् संवसत: पुरेऽस्मिन् । गुणो यथा गुणिनो व्यक्तदृष्टे- स्तस्मै महेशाय नमस्करोमि ॥ २४ ॥
ವಿಷಯಗಳು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅವನ್ನು ಹೇಗೆ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರಿಯದಂತೆ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ವಾಸಿಸಿದರೂ ಬಂಧಿತ ಜೀವನು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಅಧಿಪತಿ ಪರಮಪುರುಷನು ತನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರಿಯನು. ಆ ಪರಮ ನಿಯಂತನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ।
Verse 25
देहोऽसवोऽक्षा मनवो भूतमात्रा- मात्मानमन्यं च विदु: परं यत् । सर्वं पुमान् वेद गुणांश्च तज्ज्ञो न वेद सर्वज्ञमनन्तमीडे ॥ २५ ॥
ಜಡವಾದ ದೇಹ, ಪ್ರಾಣವಾಯುಗಳು, ಬಾಹ್ಯ-ಅಂತರಿಂದ್ರಿಯಗಳು, ಭೂತಗಳು ಮತ್ತು ತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳು ತಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ, ಪರಸ್ಪರವನ್ನೂ, ತಮ್ಮ ನಿಯಂತೃಗಳನ್ನೂ ತಿಳಿಯಲಾರವು. ಆದರೆ ಚೇತನ ಜೀವನು ಇವನ್ನೂ ಅವುಗಳ ಮೂಲವಾದ ತ್ರಿಗುಣಗಳನ್ನೂ ತಿಳಿದರೂ, ಸರ್ವಜ್ಞನಾದ ಅನಂತ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ದರ್ಶನಮಾಡಲಾರನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ।
Verse 26
यदोपरामो मनसो नामरूप- रूपस्य दृष्टस्मृतिसम्प्रमोषात् । य ईयते केवलया स्वसंस्थया हंसाय तस्मै शुचिसद्मने नम: ॥ २६ ॥
ಮನಸ್ಸು ನಾಮರೂಪಗಳ ಕಲ್ಪನೆಯಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಉಪಶಮಿಸಿ, ಜಾಗೃತ್-ಸ್ವಪ್ನದಂತೆ ಚಂಚಲವಾಗದೆ, ಸুষುಪ್ತಿಯಂತೆ ಲಯವಾಗದೆ ಇರುವಾಗ ಸಮಾಧಿ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ನಿರ್ಮಲ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲೇ ಪರಮಹಂಸಸ್ವರೂಪನಾದ ಭಗವಾನ್ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಶುಚಿಸದ್ಮನಾದ ಪ್ರಭುವಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ।
Verse 27
मनीषिणोऽन्तर्हृदि सन्निवेशितं स्वशक्तिभिर्नवभिश्च त्रिवृद्भि: । वह्निं यथा दारुणि पाञ्चदश्यं मनीषया निष्कर्षन्ति गूढम् ॥ २७ ॥ स वै ममाशेषविशेषमाया निषेधनिर्वाणसुखानुभूति: । स सर्वनामा स च विश्वरूप: प्रसीदतामनिरुक्तात्मशक्ति: ॥ २८ ॥
ಯಜ್ಞಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹದಿನೈದು ಸಾಮಿಧೇನೀ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಮರದೊಳಗೆ ಗುಪ್ತವಾಗಿರುವ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಹೊರತೆಗೆಯುವಂತೆ, ಉನ್ನತ ಚೇತನೆಯ ಯೋಗಿಗಳು ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಹೃದಯಸ್ಥ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಹೃದಯವು ತ್ರಿಗುಣಗಳು, ಒಂಬತ್ತು ತತ್ತ್ವಗಳು, ಐದು ಭೂತಗಳು ಮತ್ತು ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ—ಇದು ಪ್ರಭುವಿನ ಬಹಿರಂಗ ಶಕ್ತಿ. ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಲಿ।
Verse 28
मनीषिणोऽन्तर्हृदि सन्निवेशितं स्वशक्तिभिर्नवभिश्च त्रिवृद्भि: । वह्निं यथा दारुणि पाञ्चदश्यं मनीषया निष्कर्षन्ति गूढम् ॥ २७ ॥ स वै ममाशेषविशेषमाया निषेधनिर्वाणसुखानुभूति: । स सर्वनामा स च विश्वरूप: प्रसीदतामनिरुक्तात्मशक्ति: ॥ २८ ॥
ಅದೇ ಪರಮಾತ್ಮನು ನನ್ನ ಅನಂತ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಮಾಯೆಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ ನಿರ್ವಾಣಸুখಾನುಭವವನ್ನು ನೀಡುವವನು. ಅವನು ಅನೇಕ ದಿವ್ಯ ನಾಮಗಳಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನೇ ವಿಶ್ವರೂಪ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಅವರ್ಣನೀಯವಾದ ಆತ್ಮಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಪ್ರಭು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಲಿ।
Verse 29
यद्यन्निरुक्तं वचसा निरूपितं धियाक्षभिर्वा मनसोत यस्य । मा भूत्स्वरूपं गुणरूपं हि तत्तत् स वै गुणापायविसर्गलक्षण: ॥ २९ ॥
ಭೌತಿಕ ಶಬ್ದಕಂಪನಗಳಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಡುವುದು, ಭೌತಿಕ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸಲ್ಪಡುವುದು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದಲೋ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೋ ಅನುಭವಿಸಲ್ಪಡುವುದು—ಇವೆಲ್ಲ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣವಿಕಾರಗಳೇ; ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ನಿಜಸ್ವರೂಪ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆತನು ಗುಣಗಳ ಮೂಲ, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಕಾರಣ; ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಮುನ್ನವೂ ನಂತರವೂ ಇರುವವನು. ಆ ಕಾರಣಕಾರಣನಾದ ಪರಮೇಶ್ವರನಿಗೆ ನಾನು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ।
Verse 30
यस्मिन्यतो येन च यस्य यस्मै यद्यो यथा कुरुते कार्यते च । परावरेषां परमं प्राक् प्रसिद्धं तद् ब्रह्म तद्धेतुरनन्यदेकम् ॥ ३० ॥
ಯಾವನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವೋ, ಯಾರಿಂದ ಮತ್ತು ಯಾರ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲವೂ ನಡೆಯುವುದೋ; ಎಲ್ಲವೂ ಅವನದೇ, ಎಲ್ಲವೂ ಅವನಿಗೇ ಅರ್ಪಿತವಾಗುವುದೋ; ಅವನು ತಾನೇ ಮಾಡುವವನು ಮತ್ತು ಮಾಡಿಸುವವನೂ—ಅವನೇ ಆದಿಯಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪರಬ್ರಹ್ಮ. ಉನ್ನತ-ನಿಮ್ನ ಎಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳಿಗೂ ಕಾರಣನಾದ ಅವನು ಏಕೈಕ, ಅದ್ವಿತೀಯ; ಅವನಿಗೆ ಬೇರೆ ಕಾರಣವಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ನಾನು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ।
Verse 31
यच्छक्तयो वदतां वादिनां वै विवादसंवादभुवो भवन्ति । कुर्वन्ति चैषां मुहुरात्ममोहं तस्मै नमोऽनन्तगुणाय भूम्ने ॥ ३१ ॥
ಅನಂತ ದಿವ್ಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಭಗವಂತನು ವಾದಿಗಳ ಹೃದಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತర్యಾಮಿಯಾಗಿ ನಿಂತು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಪ್ಪಿಗೆಯನ್ನೂ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ವಿರೋಧವನ್ನೂ ಹುಟ್ಟಿಸಿ, ಅವರನ್ನು ಮರುಮರು ಆತ್ಮಮೋಹದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಬರಲಾರರು. ಆ ಅನಂತಗುಣಭೂಮ್ನೇ ಪರಮೇಶ್ವರನಿಗೆ ನಾನು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ।
Verse 32
अस्तीति नास्तीति च वस्तुनिष्ठयो- रेकस्थयोर्भिन्नविरुद्धधर्मणो: । अवेक्षितं किञ्चन योगसाङ्ख्ययो: समं परं ह्यनुकूलं बृहत्तत् ॥ ३२ ॥
‘ಇದೆ’ ‘ಇಲ್ಲ’ ಎಂದು ವಿರೋಧವಾಗಿ ಹೇಳುವ ಆಸ್ತಿಕರು ಮತ್ತು ನಾಸ್ತಿಕರು ಎಂಬ ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳಿದ್ದರೂ, ಅವರ ವಿಷಯ ಒಂದೇ ಪರಮ ತತ್ತ್ವ; ಅದು ಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದರೂ ವಿರೋಧವಿಲ್ಲದ ಧರ್ಮಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಯೋಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಕಾರಣವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಸಾಂಖ್ಯವాది ಭೌತ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿ ನಿರಾಕಾರ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ವಾಲಿ ಪರಮ ಕಾರಣವನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಇಬ್ಬರೂ ಅದೇ ಪರಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆ ಪರಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ನಾನು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ।
Verse 33
योऽनुग्रहार्थं भजतां पादमूल- मनामरूपो भगवाननन्त: । नामानि रूपाणि च जन्मकर्मभि- र्भेजे स मह्यं परम: प्रसीदतु ॥ ३३ ॥
ಭೌತಿಕ ನಾಮರೂಪಲೀಲೆಗಳಿಗೆ ಅತೀತನಾದ ಅನಂತ ಭಗವಂತನು, ತನ್ನ ಕಮಲಪಾದಮೂಲವನ್ನು ಭಜಿಸುವ ಭಕ್ತರ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ದಿವ್ಯ ನಾಮರೂಪಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಜನ್ಮಕರ್ಮಗಳ ಲೀಲೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ವಿಗ್ರಹನಾದ ಆ ಪರಮ ಭಗವಂತನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಲಿ।
Verse 34
य: प्राकृतैर्ज्ञानपथैर्जनानां यथाशयं देहगतो विभाति । यथानिल: पार्थिवमाश्रितो गुणं स ईश्वरो मे कुरुतां मनोरथम् ॥ ३४ ॥
ಜೀವಿಗಳ ಆಶಯಾನುಸಾರ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಪ್ರಾಕೃತ ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗಗಳಿಂದ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವವನು—ಗಾಳಿ ಪಾರ್ಥಿವ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊರುವಂತೆ—ಆ ಪರಮೇಶ್ವರನು ನನ್ನ ಮನೋರಥವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲಿ।
Verse 35
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
ಶ್ರೀಶುಕದೇವರು ಹೇಳಿದರು—ದಕ್ಷನು ಹೀಗೆ ಸ್ತುತಿಸಿದಾಗ, ಭಕ್ತವತ್ಸಲನಾದ ಭಗವಾನ್ ಹರಿ ಅಘಮರ್ಷಣ ಎಂಬ ಪವಿತ್ರಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿದನು, ಓ ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರಿಕ್ಷಿತ್।
Verse 36
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
ಗರುಡನ ಭುಜಗಳ ಮೇಲೆ ಪಾದಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಪ್ರಭು ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿದನು; ಅವನ ಎಂಟು ದೀರ್ಘ ಮಹಾಬಾಹುಗಳಲ್ಲಿ ಚಕ್ರ, ಶಂಖ, ಖಡ್ಗ, ಕವಚ, ಬಾಣ, ಧನುಸ್ಸು, ಪಾಶ ಮತ್ತು ಗದೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದವು।
Verse 37
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
ಅವನು ಪೀತಾಂಬರಧಾರಿ, ಘನಶ್ಯಾಮವರ್ಣ, ಪ್ರಸನ್ನ ಮುಖ-ನೇತ್ರಗಳವನು; ಅವನ ದೇಹವನ್ನು ವನಮಾಲೆ ಅಲಂಕರಿಸಿತು, ವಕ್ಷಸ್ಥಲದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀವತ್ಸಚಿಹ್ನ ಮತ್ತು ಕೌಸ್ತುಭಮಣಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದವು।
Verse 38
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
ಅವನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಮಹಾಕಿರೀಟ, ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಕರಾಕಾರದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಕುಂಡಲಗಳು; ಕಂಚಿ, ಉಂಗುರಗಳು, ಬಳೆಗಳು, ನೂಪುರಗಳು, ಅಂಗದಗಳು ಮೊದಲಾದ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತನಾಗಿದ್ದನು।
Verse 39
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
ಶ್ರೀಶುಕದೇವ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಹೇಳಿದರು—ದಕ್ಷನು ಅರ್ಪಿಸಿದ ಸ್ತುತಿಗಳಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಭಕ್ತವತ್ಸಲ ಭಗವಾನ್ ಹರಿ ಅಘಮರ್ಷಣ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿದನು. ಗರುಡನ ಭುಜಗಳ ಮೇಲೆ ಅವನ ಕಮಲಪಾದಗಳು ನೆಲಸಿದ್ದು, ಎಂಟು ದೀರ್ಘ, ಬಲಿಷ್ಠ, ಸುಂದರ ಭುಜಗಳಿಂದ ಅವನು ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದನು. ಅವನ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಚಕ್ರ, ಶಂಖ, ಖಡ್ಗ, ಕವಚ, ಬಾಣ, ಧನುಸ್ಸು, ಪಾಶ ಮತ್ತು ಗದಾ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ದೀಪ್ತಿಯಾಗಿದ್ದವು. ಅವನು ಪೀತಾಂಬರಧಾರಿ, ಘನಶ್ಯಾಮ, ಪ್ರಸನ್ನ ಮುಖ-ನೇತ್ರಗಳವನು, ವನಮಾಲೆಯಿಂದ ಅಲಂಕೃತ; ವಕ್ಷಸ್ಥಲದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀವತ್ಸಚಿಹ್ನ ಮತ್ತು ಕೌಸ್ತುಭಮಣಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಮಹಾಕಿರೀಟ, ಮಕರಾಕೃತಿ ಕುಂಡಲಗಳು, ಕಟಿಬಂಧ, ಕಂಕಣ, ಉಂಗುರ, ನೂಪುರ, ಭುಜಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಸಜ್ಜಾಗಿ ತ್ರಿಲೋಕಮೋಹನ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದನು. ನಾರದ, ನಂದಾದಿ ಭಕ್ತರು, ಇಂದ್ರಪ್ರಮುಖ ದೇವಗಣಗಳು ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧ-ಗಂಧರ್ವ-ಚಾರಣರು ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿರಂತರ ಸ್ತುತಿ-ಗಾನಗಳಿಂದ ಸೇವಿಸಿದರು.
Verse 40
रूपं तन्महदाश्चर्यं विचक्ष्यागतसाध्वस: । ननाम दण्डवद्भूमौ प्रहृष्टात्मा प्रजापति: ॥ ४० ॥
ಭಗವಂತನ ಆ ಮಹತ್ತಾದ, ಆಶ್ಚರ್ಯಕರ, ತೇಜೋಮಯ ರೂಪವನ್ನು ಕಂಡ ಪ್ರಜಾಪತಿ ದಕ್ಷನು ಮೊದಲಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಯಗೊಂಡನು; ನಂತರ ಪರಮಾನಂದದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ದಂಡವತ್ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು.
Verse 41
न किञ्चनोदीरयितुमशकत् तीव्रया मुदा । आपूरितमनोद्वारैर्ह्रदिन्य इव निर्झरै: ॥ ४१ ॥
ಪರ್ವತದಿಂದ ಹರಿಯುವ ಜಲಧಾರೆಗಳಿಂದ ನದಿಗಳು ತುಂಬುವಂತೆ, ದಕ್ಷನ ಇಂದ್ರಿಯದ್ವಾರಗಳು ತೀವ್ರ ಆನಂದದಿಂದ ತುಂಬಿಬಿಟ್ಟವು. ಆ ಪರಮ ಹರ್ಷದಿಂದ ಅವನು ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಾರದೆ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದನು.
Verse 42
तं तथावनतं भक्तं प्रजाकामं प्रजापतिम् । चित्तज्ञ: सर्वभूतानामिदमाह जनार्दन: ॥ ४२ ॥
ದಕ್ಷನು ಏನೂ ಹೇಳಲಾರದೆ ಇದ್ದರೂ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಹೃದಯವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಭಗವಾನ್ ಜನಾರ್ದನನು, ಪ್ರಜಾವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಬಯಸಿ ದಂಡವತ್ ಆಗಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ತನ್ನ ಭಕ್ತ ಪ್ರಜಾಪತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು.
Verse 43
श्रीभगवानुवाच प्राचेतस महाभाग संसिद्धस्तपसा भवान् । यच्छ्रद्धया मत्परया मयि भावं परं गत: ॥ ४३ ॥
ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಹೇಳಿದರು—ಓ ಮಹಾಭಾಗ ಪ್ರಾಚೇತಸಾ! ನೀನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದೀಯ. ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಮ ಶ್ರದ್ಧೆಯೂ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯೂ ಇಟ್ಟು, ನನ್ನತ್ತ ಉನ್ನತ ಭಾವವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೀಯ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಜೀವನ ಕೃತಾರ್ಥವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನೀನು ಪೂರ್ಣ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೀಯ.
Verse 44
प्रीतोऽहं ते प्रजानाथ यत्तेऽस्योद्बृंहणं तप: । ममैष कामो भूतानां यद्भूयासुर्विभूतय: ॥ ४४ ॥
ಹೇ ಪ್ರಜಾನಾಥ ದಕ್ಷನೇ! ಲೋಕದ ಹಿತ ಮತ್ತು ವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ನೀನು ಘೋರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯೂ ಇದೇ—ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ಸುಖಿಯಾಗಿರಲಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಲೋಕಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲು ನೀನು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ.
Verse 45
ब्रह्मा भवो भवन्तश्च मनवो विबुधेश्वरा: । विभूतयो मम ह्येता भूतानां भूतिहेतव: ॥ ४५ ॥
ಬ್ರಹ್ಮ, ಭವ (ಶಿವ), ಮನುಗಳು, ಉನ್ನತ ಲೋಕಗಳ ದೇವಾಧಿಪತಿಗಳು ಮತ್ತು ನೀವು ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳು—ಇವರೆಲ್ಲ ನನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳೇ; ಸರ್ವ ಜೀವಿಗಳ ಅಭ್ಯುದಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿ ಅವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.
Verse 46
तपो मे हृदयं ब्रह्मंस्तनुर्विद्या क्रियाकृति: । अङ्गानि क्रतवो जाता धर्म आत्मासव: सुरा: ॥ ४६ ॥
ಹೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ! ಧ್ಯಾನರೂಪ ತಪಸ್ಸೇ ನನ್ನ ಹೃದಯ; ಸ್ತೋತ್ರ-ಮಂತ್ರರೂಪ ವೇದವಿದ್ಯೆಯೇ ನನ್ನ ದೇಹ; ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಪರವಶಭಾವಗಳೇ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪ. ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ನಡೆದ ಯಜ್ಞ-ಕ್ರತುಗಳು ನನ್ನ ಅಂಗಗಳು; ಧರ್ಮ-ಪುಣ್ಯದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅದೃಶ್ಯ ಸೌಭಾಗ್ಯ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು; ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ನೆರವೇರಿಸುವ ದೇವತೆಗಳು ನನ್ನ ಪ್ರಾಣವೂ ಆತ್ಮವೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.
Verse 47
अहमेवासमेवाग्रे नान्यत् किञ्चान्तरं बहि: । संज्ञानमात्रमव्यक्तं प्रसुप्तमिव विश्वत: ॥ ४७ ॥
ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಮೊದಲು ನಾನು ಮಾತ್ರ ಇದ್ದೆನು; ಒಳಗೂ ಹೊರಗೂ ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಚೇತನಮಾತ್ರವು ಅವ್ಯಕ್ತವಾಗಿತ್ತು, ನಿದ್ರಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚೇತನತೆ ಸುಪ್ತವಾಗಿರುವಂತೆ.
Verse 48
मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतो गुणविग्रह: । यदासीत्तत एवाद्य: स्वयम्भू: समभूदज: ॥ ४८ ॥
ನಾನು ಅನಂತ ಗುಣಗಳ ಆಶ್ರಯ, ಅನಂತನೂ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯೂ ಆಗಿದ್ದೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕ ನನ್ನ ಗುಣಮಯ ಸ್ವರೂಪ ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ನನ್ನ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಈ ಭೌತಿಕ ವಿಶ್ವಪ್ರಪಂಚವು ನನ್ನೊಳಗೇ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು; ಆ ವಿಶ್ವಪ್ರಕಟದಲ್ಲಿ ಆದಿಸತ್ತ್ವವಾದ ಸ್ವಯಂಭೂ ಅಜ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರಕಟನಾದನು—ಅವನೇ ನಿಮ್ಮ ಮೂಲ, ಭೌತಿಕ ತಾಯಿಯಿಂದ ಜನಿಸಿದವನು ಅಲ್ಲ.
Verse 49
स वै यदा महादेवो मम वीर्योपबृंहित: । मेने खिलमिवात्मानमुद्यत: स्वर्गकर्मणि ॥ ४९ ॥ अथ मेऽभिहितो देवस्तपोऽतप्यत दारुणम् । नव विश्वसृजो युष्मान् येनादावसृजद्विभु: ॥ ५० ॥
ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಮುಖ್ಯ ಒಡೆಯನಾದ ಬ್ರಹ್ಮದೇವನು ನನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಅಸಮರ್ಥನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು.
Verse 50
स वै यदा महादेवो मम वीर्योपबृंहित: । मेने खिलमिवात्मानमुद्यत: स्वर्गकर्मणि ॥ ४९ ॥ अथ मेऽभिहितो देवस्तपोऽतप्यत दारुणम् । नव विश्वसृजो युष्मान् येनादावसृजद्विभु: ॥ ५० ॥
ಆದುದರಿಂದ ನಾನು ಅವನಿಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡಿದೆನು, ಮತ್ತು ನನ್ನ ನಿರ್ದೇಶನಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಿದನು. ಈ ತಪಸ್ಸಿನ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತನಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ನಿಮ್ಮನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಒಂಬತ್ತು ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಬ್ರಹ್ಮದೇವನು ಸಮರ್ಥನಾದನು.
Verse 51
एषा पञ्चजनस्याङ्ग दुहिता वै प्रजापते: । असिक्नी नाम पत्नीत्वे प्रजेश प्रतिगृह्यताम् ॥ ५१ ॥
ಓ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರ ದಕ್ಷನೇ, ಪ್ರಜಾಪತಿ ಪಂಚಜನನಿಗೆ ಅಸಿಕ್ನಿ ಎಂಬ ಮಗಳಿದ್ದಾಳೆ, ಅವಳನ್ನು ನಿನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ನಾನು ನಿನಗೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.
Verse 52
मिथुनव्यवायधर्मस्त्वं प्रजासर्गमिमं पुन: । मिथुनव्यवायधर्मिण्यां भूरिशो भावयिष्यसि ॥ ५२ ॥
ಈಗ ಗಂಡು ಮತ್ತು ಹೆಣ್ಣಾಗಿ ಲೈಂಗಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ, ಮತ್ತು ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ, ಈ ಹುಡುಗಿಯ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೆರುವ ಮೂಲಕ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ.
Verse 53
त्वत्तोऽधस्तात्प्रजा: सर्वा मिथुनीभूय मायया । मदीयया भविष्यन्ति हरिष्यन्ति च मे बलिम् ॥ ५३ ॥
ನೀವು ನೂರಾರು ಮತ್ತು ಸಾವಿರಾರು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಜನ್ಮ ನೀಡಿದ ನಂತರ, ಅವರು ಕೂಡ ನನ್ನ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಆಕರ್ಷಿತರಾಗಿ, ನಿಮ್ಮಂತೆಯೇ ಲೈಂಗಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ನಿಮ್ಮ ಮತ್ತು ಅವರ ಮೇಲಿನ ನನ್ನ ಕರುಣೆಯಿಂದಾಗಿ, ಅವರು ಕೂಡ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನನಗೆ ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ನೀಡಲು ಸಮರ್ಥರಾಗುತ್ತಾರೆ.
Verse 54
श्रीशुक उवाच इत्युक्त्वा मिषतस्तस्य भगवान् विश्वभावन: । स्वप्नोपलब्धार्थ इव तत्रैवान्तर्दधे हरि: ॥ ५४ ॥
ಶ್ರೀಶುಕನು ಹೇಳಿದರು—ಇಂತೆಂದು ಹೇಳಿ ವಿಶ್ವಭಾವನನಾದ ಭಗವಾನ್ ಹರಿ, ದಕ್ಷನ ಎದುರಲ್ಲೇ, ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡ ವಸ್ತುವಿನಂತೆ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅಂತರ್ಧಾನರಾದರು।
Frequently Asked Questions
After prolonged austerities in water, they emerged to find the earth’s surface densely covered by trees, obstructing intended habitation and agriculture. Their reaction is portrayed as krodha born from frustration; the episode becomes a dharma-lesson that population increase must not be pursued through destructive anger against other prajā.
Soma argues that a ruler’s dharma is poṣaṇa—protection and welfare of all subjects, including forests—because the Lord created vegetation as part of the maintenance system for embodied life. Since Paramātmā resides in trees as well, harming them in anger is spiritually offensive and socially self-defeating.
Māriṣā is presented as a virtuous maiden raised by the trees and offered to the Pracetās. Through her womb, the lineage produces Dakṣa, a major prajāpati. The narrative symbolically links ecological protection (trees) with legitimate population growth (prajā-vṛddhi) under dharma.
The Haṁsa-guhya stuti is Dakṣa’s esoteric praise emphasizing that Bhagavān is beyond material vibration, sense perception, and speculative intellect, yet is realized in purified consciousness and through loving service. The prayers function as a theological key: visarga succeeds when grounded in devotion and divine sanction, not mere technique.
The eight-armed form underscores Hari’s sovereignty over cosmic order and protection. The weapons signify governance, restraint of adharma, and the Lord’s capacity to maintain creation while empowering agents like Dakṣa to perform visarga within dharmic boundaries.
Hari states that before creation He alone existed with His potencies; from His material energy arises the cosmos and Brahmā, who then creates prajāpatis through tapas empowered by the Lord’s guidance. This frames all secondary creators as dependent instruments (śakti-āveśa in function), operating under Bhagavān’s will.