Adhyaya 4
Brahmā’s Day, the Four Pralayas, and the Supreme Shelter Beyond Cause–Effect
ಕಾಲಮಾನದ ಹಾಗೂ ಯುಗಚಕ್ರದ ವಿಚಾರದ ನಂತರ ಶುಕದೇವರು ಪರಿಕ್ಷಿತನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ದಿನ-ರಾತ್ರಿ (ಕಲ್ಪ)ವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತಶಯನದಲ್ಲಿ ನಾರಾಯಣನು ವಿಶ್ರಾಂತಿಗೊಳ್ಳುವಾಗ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನು ನಿದ್ರಿಸುವಾಗ ತ್ರಿಲೋಕಗಳ ಹಿಂಪಡೆಯುವಿಕೆ ನಡೆಯುವುದು ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಪ್ರಳಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಬಳಿಕ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಆಯುಷ್ಯದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ಪ್ರಳಯ—ಅನಾವೃಷ್ಟಿ, ದುರ್ಭಿಕ್ಷ, ಸೂರ್ಯಶೋಷಣೆ, ಸಂಕರ್ಷಣನ ಅಗ್ನಿ, ವಿನಾಶಕಾರಿ ಗಾಳಿಗಳು, ಕೊನೆಗೆ ಮಹಾಪ್ಲಾವನ—ಎಂದು ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ತತ್ತ್ವವಾಗಿ ಭೂಮಿಯ ಗಂಧ, ಜಲದ ರಸ, ಅಗ್ನಿಯ ರೂಪ, ವಾಯುವಿನ ಸ್ಪರ್ಶ, ಆಕಾಶದ ಶಬ್ದ ಎಂಬ ಗುಣಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಲೀನವಾಗಿ ಅಹಂಕಾರ, ಮಹತ್, ಗುಣಗಳು, ಪ್ರಧಾನದವರೆಗೆ ಉಪಸಂಹಾರವಾಗುತ್ತವೆ. ದೀಪ-ಕಣ್ಣು-ರೂಪ, ಘಟಾಕಾಶ, ಸೂರ್ಯಪ್ರತಿಬಿಂಬ, ಮೇಘ-ಸೂರ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳಿಂದ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಆಧಾರವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರಣ-ಕಾರ್ಯ ದ್ವೈತ ಅಸಾರವೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ವಿವೇಕಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮಿಥ್ಯಾಹಂಕಾರ ಕತ್ತರಿಸಿದಾಗ ಬಂಧನನಾಶವೇ ಆತ್ಯಂತಿಕ ಪ್ರಳಯ; ಅಚ್ಯುತಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಭಾಗವತದ ರಕ್ಷಕಶಕ್ತಿ, ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಕಾಲದ ನಿರಂತರ ಸೃಷ್ಟಿ-ಲಯ ಪ್ರವಾಹವೂ ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच कालस्ते परमाण्वादिर्द्विपरार्धावधिर्नृप । कथितो युगमानं च शृणु कल्पलयावपि ॥ १ ॥
ಶ್ರೀಶುಕನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ರಾಜನೇ, ಪರಮಾಣುವಿನ ಚಲನೆಯಿಂದ ಅಳೆಯುವ ಅತಿಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಾಲದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ದ್ವಿಪರಾರ್ಧ ಆಯುಷ್ಯವರೆಗೆ ಕಾಲಮಾನದ ವಿವರಣೆ ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ; ಯುಗಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನೂ. ಈಗ ಬ್ರಹ್ಮನ ಒಂದು ದಿನ (ಕಲ್ಪ)ದ ಕಾಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯದ ವಿಧಾನವನ್ನು ಕೇಳು।
Verse 2
चतुर्युगसहस्रं तु ब्रह्मणो दिनमुच्यते । स कल्पो यत्र मनवश्चतुर्दश विशाम्पते ॥ २ ॥
ನಾಲ್ಕು ಯುಗಗಳ ಸಾವಿರ ಚಕ್ರಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನ ಒಂದು ದಿನವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಕಲ್ಪ. ಓ ರಾಜನೇ, ಆ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮನುಗಳು ಬಂದು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ।
Verse 3
तदन्ते प्रलयस्तावान् ब्राह्मी रात्रिरुदाहृता । त्रयो लोका इमे तत्र कल्पन्ते प्रलयाय हि ॥ ३ ॥
ಆ ದಿನದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಕಾಲ ಪ್ರಳಯ ನಡೆಯುತ್ತದೋ, ಅಷ್ಟೇ ಅವಧಿಯನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನ ರಾತ್ರಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ವೇಳೆ ಈ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಪ್ರಳಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ನಾಶಕ್ಕೆ ತಲುಪುತ್ತವೆ।
Verse 4
एष नैमित्तिक: प्रोक्त: प्रलयो यत्र विश्वसृक् । शेतेऽनन्तासनो विश्वमात्मसात्कृत्य चात्मभू: ॥ ४ ॥
ಇದನ್ನು ನೈಮಿತ್ತಿಕ (ಅವಕಾಶಿಕ) ಪ್ರಳಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ ಬ್ರಹ್ಮನು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ವೇಳೆ ಆದಿಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನಾದ ಭಗವಾನ್ ನಾರಾಯಣನು ಅನಂತ ಶೇಷನ ಶಯನದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿ, ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಲೀನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ।
Verse 5
द्विपरार्धे त्वतिक्रान्ते ब्रह्मण: परमेष्ठिन: । तदा प्रकृतय: सप्त कल्पन्ते प्रलयाय वै ॥ ५ ॥
ಪರಮೇಷ್ಠಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಆಯುಷ್ಯದ ಎರಡು ಪರಾರ್ಧಗಳು ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಏಳು ಮೂಲ ತತ್ತ್ವಗಳು ಪ್ರಳಯಕ್ಕಾಗಿ ಲೀನವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ।
Verse 6
एष प्राकृतिको राजन् प्रलयो यत्र लीयते । अण्डकोषस्तु सङ्घातो विघाट उपसादिते ॥ ६ ॥
ಓ ರಾಜನೇ, ಇದು ಪ್ರಾಕೃತ ಪ್ರಳಯ; ಇಲ್ಲಿ ಭೌತಿಕ ತತ್ತ್ವಗಳು ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ. ಆಗ ತತ್ತ್ವಸಂಘಾತದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಅಂಡಕೋಶವು ಚೂರುಚೂರಾಗಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 7
पर्जन्य: शतवर्षाणि भूमौ राजन् न वर्षति । तदा निरन्ने ह्यन्योन्यं भक्ष्यमाणा: क्षुधार्दिता: । क्षयं यास्यन्ति शनकै: कालेनोपद्रुता: प्रजा: ॥ ७ ॥
ಓ ರಾಜನೇ, ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಬೀಳದು. ಆಗ ಅನ್ನಾಭಾವದಿಂದ ಹಸಿವಿನಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟ ಜನರು ಪರಸ್ಪರರನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸಿ, ಕಾಲದ ಬಲದಿಂದ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತಾರೆ।
Verse 8
सामुद्रं दैहिकं भौमं रसं सांवर्तको रवि: । रश्मिभि: पिबते घोरै: सर्वं नैव विमुञ्चति ॥ ८ ॥
ಪ್ರಳಯರೂಪ ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಭೀಕರ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಸಮುದ್ರದ, ದೇಹಗಳ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯ ಎಲ್ಲಾ ಜಲರಸವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಮಳೆಯನ್ನೇ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ।
Verse 9
तत: संवर्तको वह्नि: सङ्कर्षणमुखोत्थित: । दहत्यनिलवेगोत्थ: शून्यान् भूविवरानथ ॥ ९ ॥
ನಂತರ ಸಂಕರ್ಷಣ ಭಗವಂತನ ಮುಖದಿಂದ ಸಂವರ್ತಕ ಅಗ್ನಿ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಗಾಳಿಯ ಪ್ರಚಂಡ ವೇಗದಿಂದ ಉತ್ತೇಜಿತವಾಗಿ ಅದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹೊತ್ತಿ, ಶೂನ್ಯ ಭೂವಿವರಗಳನ್ನೂ ದಹಿಸುತ್ತದೆ।
Verse 10
उपर्यध: समन्ताच्च शिखाभिर्वह्निसूर्ययो: । दह्यमानं विभात्यण्डं दग्धगोमयपिण्डवत् ॥ १० ॥
ಮೇಲಿಂದ ದಹಿಸುವ ಸೂರ್ಯನಿಂದಲೂ ಕೆಳಿಂದ ಭಗವಾನ್ ಸಂಕರ್ಷಣನ ಅಗ್ನಿಯಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಸುಡಲ್ಪಟ್ಟು ಈ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವು ಹೊತ್ತಿರುವ ಗೋಮಯಪಿಂಡದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದು.
Verse 11
तत: प्रचण्डपवनो वर्षाणामधिकं शतम् । पर: सांवर्तको वाति धूम्रं खं रजसावृतम् ॥ ११ ॥
ನಂತರ ಪ್ರಳಯದ ಭಯಂಕರ ಪ್ರಚಂಡ ಗಾಳಿ ನೂರು ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬೀಸುತ್ತದೆ; ಧೂಳಿನಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಆಕಾಶವು ಬೂದು-ಮಸುಕಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 12
ततो मेघकुलान्यङ्ग चित्र वर्णान्यनेकश: । शतं वर्षाणि वर्षन्ति नदन्ति रभसस्वनै: ॥ १२ ॥
ನಂತರ, ಓ ರಾಜನೇ, ಅನೇಕ ಬಣ್ಣಗಳ ಮೇಘಗುಂಪುಗಳು ಸೇರಿ, ಭಯಂಕರ ಗುಡುಗುಧ್ವನಿಯಿಂದ ನಾದಿಸುತ್ತಾ ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಧಾರಾಕಾರ ಮಳೆಯನ್ನೇ ಸುರಿಸುತ್ತವೆ.
Verse 13
तत एकोदकं विश्वं ब्रह्माण्डविवरान्तरम् ॥ १३ ॥
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಆವರಣದ ಒಳಗಿನ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವು ಒಂದೇ ಜಲರಾಶಿಯಾಗಿ, ಏಕ ಮಹಾಸಾಗರವಾಗಿ ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುವುದು.
Verse 14
तदा भूमेर्गन्धगुणं ग्रसन्त्याप उदप्लवे । ग्रस्तगन्धा तु पृथिवी प्रलयत्वाय कल्पते ॥ १४ ॥
ಸರ್ವತ್ರ ಜಲಪ್ಲಾವನವಾಗುವಾಗ ನೀರು ಭೂಮಿಯ ಗಂಧಗುಣವನ್ನು ಗ್ರಸಿಸುತ್ತದೆ; ಗಂಧವಿಲ್ಲದ ಪೃಥಿವೀ ತತ್ತ್ವವು ಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 15
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
ಅಗ್ನಿಯು ನೀರಿನ ರುಚಿಯನ್ನು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಆಗ ರುಚಿಯಿಲ್ಲದ ನೀರು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾಯುವು ಅಗ್ನಿಯ ರೂಪವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ, ಆಗ ರೂಪವಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿಯು ವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 16
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
ಅಗ್ನಿಯು ವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಕಾಶವು ವಾಯುವಿನ ಗುಣವಾದ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ವಾಯುವು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಓ ರಾಜನೇ, ಆಗ ಆಕಾಶದ ಗುಣವು ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.
Verse 17
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
ತಾಮಸ ಅಹಂಕಾರವು ಆಕಾಶದ ಗುಣವಾದ ಶಬ್ದವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ, ಆಕಾಶವು ಅದರಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜಸ ಅಹಂಕಾರವು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸಾತ್ವಿಕ ಅಹಂಕಾರವು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 18
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
ಮಹತ್ತತ್ವವು ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ. ಸತ್ತ್ವಾದಿ ಗುಣಗಳು ಮಹತ್ತತ್ವವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತವೆ. ಓ ರಾಜನೇ, ಕಾಲನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಅವ್ಯಕ್ತ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಆ ಗುಣಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 19
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
ಆ ಅವ್ಯಕ್ತ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಕಾಲದ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಒಳಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಅನಾದಿ, ಅನಂತ, ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಅವಿನಾಶಿ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.
Verse 20
न यत्र वाचो न मनो न सत्त्वं तमो रजो वा महदादयोऽमी । न प्राणबुद्धीन्द्रियदेवता वा न सन्निवेश: खलु लोककल्प: ॥ २० ॥ न स्वप्नजाग्रन्न च तत् सुषुप्तं न खं जलं भूरनिलोऽग्निरर्क: । संसुप्तवच्छून्यवदप्रतर्क्यं तन्मूलभूतं पदमामनन्ति ॥ २१ ॥
ಪ್ರಧಾನವೆನ್ನುವ ಅವ್ಯಕ್ತ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ವಾಕ್ಪ್ರಯೋಗವಿಲ್ಲ, ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲ, ಮಹತ್ ಮೊದಲಾದ ಸೂಕ್ಷ್ಮತತ್ತ್ವಗಳ ಪ್ರಕಾಶವಿಲ್ಲ; ಸತ್ತ್ವ-ರಜ-ತಮ ಗುಣಗಳೂ ಇಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣವಿಲ್ಲ, ಬುದ್ಧಿಯಿಲ್ಲ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಲ್ಲ, ದೇವತೆಗಳೂ ಇಲ್ಲ; ಲೋಕಗಳ ನಿಶ್ಚಿತ ವಿನ್ಯಾಸವೂ ಇಲ್ಲ. ಸ್ವಪ್ನ, ಜಾಗೃತಿ, ಸುಷುಪ್ತಿ ಎಂಬ ಸ್ಥಿತಿಗಳೂ ಇಲ್ಲ; ಆಕಾಶ, ಜಲ, ಭೂಮಿ, ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ, ಸೂರ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಅದು ಗಾಢನಿದ್ರೆ ಅಥವಾ ಶೂನ್ಯತೆಯಂತೆ, ವರ್ಣನಾತೀತ; ಆದರೂ ಮೂಲದ್ರವ್ಯವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆಧಾರವೆಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
Verse 21
न यत्र वाचो न मनो न सत्त्वं तमो रजो वा महदादयोऽमी । न प्राणबुद्धीन्द्रियदेवता वा न सन्निवेश: खलु लोककल्प: ॥ २० ॥ न स्वप्नजाग्रन्न च तत् सुषुप्तं न खं जलं भूरनिलोऽग्निरर्क: । संसुप्तवच्छून्यवदप्रतर्क्यं तन्मूलभूतं पदमामनन्ति ॥ २१ ॥
ಪ್ರಧಾನವೆನ್ನುವ ಅವ್ಯಕ್ತ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಪ್ನವಿಲ್ಲ, ಜಾಗೃತಿಯಿಲ್ಲ, ಸುಷುಪ್ತಿಯೂ ಇಲ್ಲ; ಆಕಾಶವಿಲ್ಲ, ಜಲವಿಲ್ಲ, ಭೂಮಿಯಿಲ್ಲ, ವಾಯುವಿಲ್ಲ, ಅಗ್ನಿಯಿಲ್ಲ, ಸೂರ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಅದು ಗಾಢನಿದ್ರೆ ಅಥವಾ ಶೂನ್ಯತೆಯಂತೆ, ತರ್ಕಕ್ಕೂ ವಾಕ್ಕಿಗೂ ಅತೀತ; ಆದರೂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞರು ಅದನ್ನು ಮೂಲದ್ರವ್ಯವೆಂದು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆಧಾರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
Verse 22
लय: प्राकृतिको ह्येष पुरुषाव्यक्तयोर्यदा । शक्तय: सम्प्रलीयन्ते विवशा: कालविद्रुता: ॥ २२ ॥
ಇದೇ ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ಲಯ; ಕಾಲಬಲದಿಂದ ಚದುರಿದ ಪರಮಪುರುಷನ ಮತ್ತು ಅವನ ಅವ್ಯಕ್ತ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಸೇರಿದ ಶಕ್ತಿಗಳು ವಿವಶವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಒಂದಾಗಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ.
Verse 23
बुद्धीन्द्रियार्थरूपेण ज्ञानं भाति तदाश्रयम् । दृश्यत्वाव्यतिरेकाभ्यामाद्यन्तवदवस्तु यत् ॥ २३ ॥
ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದು—ಅದರ ಪರಮ ಆಶ್ರಯ ಪರಮ ತತ್ತ್ವವೇ. ಆದಿ-ಅಂತ ಹೊಂದಿರುವುದು ದೃಶ್ಯವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅಸಾರ.
Verse 24
दीपश्चक्षुश्च रूपं च ज्योतिषो न पृथग् भवेत् । एवं धी: खानि मात्राश्च न स्युरन्यतमादृतात् ॥ २४ ॥
ದೀಪ, ಆ ದೀಪದ ಬೆಳಕಿನಿಂದ ನೋಡುವ ಕಣ್ಣು ಮತ್ತು ಕಾಣುವ ರೂಪ—ಇವು ಮೂರೂ ಮೂಲತಃ ಅಗ್ನಿತತ್ತ್ವದಿಂದ ಬೇರೆ ಅಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳು ಪರಮಸತ್ಯದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಆ ಪರಮತತ್ತ್ವವು ಅವುಗಳಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ.
Verse 25
बुद्धेर्जागरणं स्वप्न: सुषुप्तिरिति चोच्यते । मायामात्रमिदं राजन् नानात्वं प्रत्यगात्मनि ॥ २५ ॥
ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳು—ಜಾಗರಣೆ, ಸ್ವಪ್ನ, ಸುಷುಪ್ತಿ—ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಓ ರಾಜನೇ, ಅಂತರಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಅನುಭವಗಳೆಲ್ಲವೂ ಮಾಯಾಮಾತ್ರವೇ.
Verse 26
यथा जलधरा व्योम्नि भवन्ति न भवन्ति च । ब्रह्मणीदं तथा विश्वमवयव्युदयाप्ययात् ॥ २६ ॥
ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳು ಹುಟ್ಟಿ ಮತ್ತೆ ಕರಗುವಂತೆ, ಬ್ರಹ್ಮನೊಳಗೆ ಈ ವಿಶ್ವವು ತನ್ನ ಅಂಶಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗದಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಲಯವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತದೆ.
Verse 27
सत्यं ह्यवयव: प्रोक्त: सर्वावयविनामिह । विनार्थेन प्रतीयेरन् पटस्येवाङ्ग तन्तव: ॥ २७ ॥
ಓ ರಾಜನೇ, ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅವಯವಿಯ ಅಂಶಗಳು ಸತ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಬಟ್ಟೆಯ ನೂಲುಗಳು ಬಟ್ಟೆಯಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟರೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಬಹುದಾದಂತೆ.
Verse 28
यत् सामान्यविशेषाभ्यामुपलभ्येत स भ्रम: । अन्योन्यापाश्रयात् सर्वमाद्यन्तवदवस्तु यत् ॥ २८ ॥
ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಫಲವಾಗಿ ಅನುಭವವಾಗುವುದೆಲ್ಲ ಭ್ರಮೆ; ಕಾರಣ-ಕಾರ್ಯಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಅವಲಂಬಿತ. ಆದಿ-ಅಂತ್ಯ ಹೊಂದಿರುವುದು ಅಸತ್ಯವೇ.
Verse 29
विकार: ख्यायमानोऽपि प्रत्यगात्मानमन्तरा । न निरूप्योऽस्त्यणुरपि स्याच्चेच्चित्सम आत्मवत् ॥ २९ ॥
ವಿಕಾರ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಒಂದು ಅಣುವಿಗೂ ಅಂತಿಮ ನಿರೂಪಣೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ನಿಜವೆಂದು ಅಂಗೀಕರಿಸಬೇಕಾದರೆ ಅದು ಚಿತ್ಸ್ವರೂಪ ಆತ್ಮದಂತೆ—ನಿತ್ಯ, ನಿರ್ವಿಕಾರ—ಅಸ್ತಿತ್ವ ಹೊಂದಿರಬೇಕು.
Verse 30
न हि सत्यस्य नानात्वमविद्वान् यदि मन्यते । नानात्वं छिद्रयोर्यद्वज्ज्योतिषोर्वातयोरिव ॥ ३० ॥
ಪರಮ ಸತ್ಯದಲ್ಲಿ ಭೌತಿಕ ದ್ವೈತವಿಲ್ಲ. ಅಜ್ಞಾನಿ ಕಾಣುವ ಭೇದವು ಖಾಲಿ ಕುಂಭದೊಳಗಿನ ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಹೊರಗಿನ ಆಕಾಶದ ಭೇದದಂತೆ, ನೀರಿನಲ್ಲಿನ ಸೂರ್ಯಪ್ರತಿಬಿಂಬ ಮತ್ತು ಆಕಾಶಸ್ಥ ಸೂರ್ಯನ ಭೇದದಂತೆ, ಹಾಗೂ ಒಂದು ದೇಹದ ಪ್ರಾಣವಾಯು ಮತ್ತು ಮತ್ತೊಂದು ದೇಹದ ಪ್ರಾಣವಾಯುವಿನ ಭೇದದಂತೆ ಮಾತ್ರ.
Verse 31
यथा हिरण्यं बहुधा समीयते नृभि: क्रियाभिर्व्यवहारवर्त्मसु । एवं वचोभिर्भगवानधोक्षजो व्याख्यायते लौकिकवैदिकैर्जनै: ॥ ३१ ॥
ಜನರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಉದ್ದೇಶಗಳಂತೆ ವ್ಯವಹಾರದ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನವನ್ನು ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುವುದರಿಂದ ಅದು ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅದೇ ರೀತಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಅತೀತನಾದ ಭಗವಾನ್ ಅಧೋಕ್ಷಜನನ್ನು ವಿಭಿನ್ನ ಜನರು ಲೌಕಿಕ ಹಾಗೂ ವೈದಿಕ ವಚನಗಳಿಂದ ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ.
Verse 32
यथा घनोऽर्कप्रभवोऽर्कदर्शितो ह्यर्कांशभूतस्य च चक्षुषस्तम: । एवं त्वहं ब्रह्मगुणस्तदीक्षितो ब्रह्मांशकस्यात्मन आत्मबन्धन: ॥ ३२ ॥
ಮೋಡವು ಸೂರ್ಯದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿ ಸೂರ್ಯದಿಂದಲೇ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರೂ, ಸೂರ್ಯನ ಅಂಶವಾದ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಅಂಧಕಾರ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಬ್ರಹ್ಮದಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮದಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುವ ಭೌತ ಅಹಂಕಾರವು, ಬ್ರಹ್ಮಾಂಶವಾದ ಜೀವಾತ್ಮನಿಗೆ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 33
घनो यदार्कप्रभवो विदीर्यते चक्षु: स्वरूपं रविमीक्षते तदा । यदा ह्यहङ्कार उपाधिरात्मनो जिज्ञासया नश्यति तर्ह्यनुस्मरेत् ॥ ३३ ॥
ಸೂರ್ಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಮೋಡ ಚಿದ್ರವಾಗಿದಾಗ ಕಣ್ಣು ಸೂರ್ಯನ ನಿಜಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಪರಾವಿದ್ಯೆಯ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯಿಂದ ಜೀವನು ಅಹಂಕಾರವೆಂಬ ಉಪಾಧಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದಾಗ, ತನ್ನ ಮೂಲ ಆತ್ಮಿಕ ಜಾಗೃತಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 34
यदैवमेतेन विवेकहेतिना मायामयाहङ्करणात्मबन्धनम् । छित्त्वाच्युतात्मानुभवोऽवतिष्ठते तमाहुरात्यन्तिकमङ्ग सम्प्लवम् ॥ ३४ ॥
ಪ್ರಿಯ ಪರೀಕ್ಷಿತ್! ವಿವೇಕಜನ್ಯ ಜ್ಞಾನಖಡ್ಗದಿಂದ ಆತ್ಮನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವ ಮಾಯಾಮಯ ಅಹಂಕಾರರೂಪ ಬಂಧನವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ, ಅಚ್ಯುತನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವ ಸ್ಥಿರವಾದಾಗ, ಅದನ್ನೇ ‘ಆತ್ಯಂತಿಕ’ ಅಂದರೆ ಭೌತಿಕ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಪರಮ ಲಯವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
Verse 35
नित्यदा सर्वभूतानां ब्रह्मादीनां परन्तप । उत्पत्तिप्रलयावेके सूक्ष्मज्ञा: सम्प्रचक्षते ॥ ३५ ॥
ಹೇ ಪರಂತಪ! ಸೂಕ್ಷ್ಮತತ್ತ್ವಜ್ಞರು ಬ್ರಹ್ಮಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳು ನಿತ್ಯವೂ ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯ ಎಂಬ ನಿರಂತರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ।
Verse 36
कालस्रोतोजवेनाशु ह्रियमाणस्य नित्यदा । परिणामिनामवस्थास्ता जन्मप्रलयहेतव: ॥ ३६ ॥
ಕಾಲಪ್ರವಾಹದ ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾದ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳು ನಿತ್ಯವೂ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಕ್ಷಯಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳ ವಿಭಿನ್ನ ಅವಸ್ಥೆಗಳೇ ಜನನ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯಕ್ಕೆ ಸದಾ ಕಾರಣಗಳು।
Verse 37
अनाद्यन्तवतानेन कालेनेश्वरमूर्तिना । अवस्था नैव दृश्यन्ते वियति ज्योतिषामिव ॥ ३७ ॥
ಆದಿ-ಅಂತವಿಲ್ಲದ, ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾದ ಕಾಲದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಈ ಅವಸ್ಥೆಗಳು ದೃಶ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಗಳ ಅತಿಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕ್ಷಣಿಕ ಸ್ಥಾನಬದಲಾವಣೆಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕಾಣದಂತೆ.
Verse 38
नित्यो नैमित्तिकश्चैव तथा प्राकृतिको लय: । आत्यन्तिकश्च कथित: कालस्य गतिरीदृशी ॥ ३८ ॥
ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಕಾಲದ ಗತಿಯನ್ನು ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಪ್ರಳಯಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ನಿತ್ಯ, ನೈಮಿತ್ತಿಕ, ಪ್ರಾಕೃತ ಮತ್ತು ಆತ್ಯಂತಿಕ।
Verse 39
एता: कुरुश्रेष्ठ जगद्विधातु- र्नारायणस्याखिलसत्त्वधाम्न: । लीलाकथास्ते कथिता: समासत: कार्त्स्न्येन नाजोऽप्यभिधातुमीश: ॥ ३९ ॥
ಹೇ ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠ! ಜಗದ್ವಿಧಾತ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಸತ್ತ್ವಗಳ ಧಾಮನಾದ ಶ್ರೀನಾರಾಯಣನ ಈ ಲೀಲಾಕಥೆಗಳನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ; ಅವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲು ಸ್ವಯಂ ಅಜ (ಬ್ರಹ್ಮ) ಕೂಡ ಸಮರ್ಥನಲ್ಲ।
Verse 40
संसारसिन्धुमतिदुस्तरमुत्तितीर्षो- र्नान्य: प्लवो भगवत: पुरुषोत्तमस्य । लीलाकथारसनिषेवणमन्तरेण पुंसो भवेद् विविधदु:खदवार्दितस्य ॥ ४० ॥
ಅನೇಕ ದುಃಖಗಳ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ದಗ್ಧನಾಗಿ ಅತಿದುಸ್ತರ ಸಂಸಾರಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಲು ಬಯಸುವವನಿಗೆ, ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಭಗವಂತನ ಲೀಲಾಕಥಾ-ರಸದ ಭಕ್ತಿಸೇವೆಯೇ ಏಕಮಾತ್ರ ನೌಕೆ; ಅದಿಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲ।
Verse 41
पुराणसंहितामेतामृषिर्नारायणोऽव्यय: । नारदाय पुरा प्राह कृष्णद्वैपायनाय स: ॥ ४१ ॥
ಎಲ್ಲ ಪುರಾಣಗಳ ಸಾರವಾದ ಈ ಸಂಹಿತೆಯನ್ನು ಅವ್ಯಯನಾದ ನಾರಾಯಣ ಋಷಿಯು ಪುರಾತನಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾರದರಿಗೆ ಹೇಳಿದರು; ನಾರದರು ಅದನ್ನೇ ಕೃಷ್ಣದ್ವೈಪಾಯನ ವೇದವ್ಯಾಸರಿಗೆ ಪುನಃ ಉಪದೇಶಿಸಿದರು।
Verse 42
स वै मह्यं महाराज भगवान् बादरायण: । इमां भागवतीं प्रीत: संहितां वेदसम्मिताम् ॥ ४२ ॥
ಓ ಮಹಾರಾಜಾ! ಅದೇ ಭಗವಾನ್ ಬಾದರಾಯಣ (ವ್ಯಾಸದೇವ) ಸಂತೋಷದಿಂದ ನನಗೆ ಈ ಭಾಗವತೀ ಸಂಹಿತೆ—ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತವನ್ನು—ಬೋಧಿಸಿದರು; ಇದು ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಮಹಿಮೆ ಹೊಂದಿದೆ।
Verse 43
इमां वक्ष्यत्यसौ सूत ऋषिभ्यो नैमिषालये । दीर्घसत्रे कुरुश्रेष्ठ सम्पृष्ट: शौनकादिभि: ॥ ४३ ॥
ಓ ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠಾ! ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಸತ್ರದಲ್ಲಿ, ಶೌನಕಾದಿ ಋಷಿಗಳು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ, ಇದೇ ಭಾಗವತವನ್ನು ಸೂತ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ವಿವರಿಸುವರು।
Frequently Asked Questions
Naimittika (occasional) pralaya occurs at the end of Brahmā’s day, during his night of equal duration. The three planetary systems are devastated, and the universe is withdrawn while Brahmā sleeps. The chapter describes Nārāyaṇa reclining on Ananta Śeṣa and absorbing the cosmos within Himself—showing that dissolution is not chaos but a regulated withdrawal under the Supreme Lord’s control.
Prākṛtika pralaya occurs when Brahmā’s full lifespan ends. The narrative describes escalating cosmic events—drought, the sun’s desiccation, Saṅkarṣaṇa’s fire, destructive wind, then deluge—followed by metaphysical absorption: earth loses fragrance and dissolves; water loses taste into fire; fire loses form into air; air loses touch into ether; ether loses sound into ahaṅkāra; ahaṅkāra is absorbed into mahat; mahat into the guṇas; and the guṇas into pradhāna under the impulse of time.
The repetition functions as a didactic refrain: it fixes the sāṅkhya-style logic of dissolution in the listener’s mind and emphasizes inevitability—each element is defined by a distinguishing quality and is dissolved when that quality is seized by the subtler principle. It also reinforces the theological point that all manifest distinctions are temporary superimpositions upon the Supreme Reality (āśraya).
Ātyantika (ultimate) pralaya is the final destruction of material bondage for the individual jīva. Unlike naimittika or prākṛtika pralaya, which are cosmic cycles, ātyantika pralaya occurs when false ego is cut off by discriminating knowledge and one realizes Lord Acyuta as the Supreme Soul—ending the soul’s identification with the guṇas and the recurring experience of saṁsāra.
They illustrate nondual dependence: perceived differences arise from limiting conditions, not from an ultimate split in reality. The ‘sky in a pot’ shows apparent division without real separation; the ‘sun reflection’ shows a dependent image mistaken as separate; and ‘lamp-eye-form’ shows that knower, knowing, and known share a common basis. Likewise, intelligence, senses, and objects have no independent existence apart from the Absolute Truth, though the Absolute remains transcendent to them.