Adhyaya 10
Mārkaṇḍeya Ṛṣi Meets Lord Śiva: Devotee as Living Tīrtha and the Lord’s Māyā
ಭಗವಂತನ ಮೋಹಿನೀ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಋಷಿ ಏಕಾಂತ ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಉಮಾಸಹಿತ ಶ್ರೀಶಿವನು ಗಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಂದು, ಅವನು ಗಾಢ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಹ್ಯಲೋಕಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸದೆ ಇರುವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಸಮಾಧಿ ಭಂಗವಾಗದಂತೆ ಶಿವನು ಯೋಗಬಲದಿಂದ ‘ಹೃದಯ-ಆಕಾಶ’ಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಧ್ಯಾನದೊಳಗೇ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಕಣ್ಣು ತೆರೆದು ಅರ್ಘ್ಯ, ಪಾದ್ಯ, ಆಸನ, ಆರತಿಗಳಿಂದ ಆತಿಥ್ಯ ಮಾಡಿ, ಶಿವನನ್ನು ಗುಣಾತೀತ ಪರಮಸ್ಥಿತಿಯೆಂದು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಸಾಧು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ಶುದ್ಧ ಭಕ್ತರು ಸాక్షಾತ್ ಪಾವನಕಾರಕರು; ಹೊರಗಿನಿಂದ ಆಶ್ರಯಿಸುವ ತೀರ್ಥಜಲ ಅಥವಾ ಕೇವಲ ಮೂರ್ತಿಪೂಜೆಯಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠರು ಎಂದು ಮಹಿಮೆಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ವರ ಕೇಳಿದಾಗ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಅಧೋಕ್ಷಜ ಭಗವಂತನಿಗೂ ಅವನ ಭಕ್ತರಿಗೂ ಅಚಲ ಭಕ್ತಿಯನ್ನೇ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ದೀರ್ಘಾಯು, ಕ್ಷಯರಹಿತತೆ, ತ್ರಿಕಾಲಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಪುರಾಣಾಚಾರ್ಯತ್ವ ನೀಡಿ ನಿರ್ಗಮಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮಾಯಾ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಶ್ರವಣ-ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯ ಅಂತಿಮ ಸಾರದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच स एवमनुभूयेदं नारायणविनिर्मितम् । वैभवं योगमायायास्तमेव शरणं ययौ ॥ १ ॥
ಸೂತನು ಹೇಳಿದರು—ಇದು ನಾರಾಯಣನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಯೋಗಮಾಯೆಯ ವೈಭವಮಯ ಪ್ರದರ್ಶನ. ಅದನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಋಷಿ ಆ ಪ್ರಭುವಿನಲ್ಲೇ ಶರಣಾದನು.
Verse 2
श्रीमार्कण्डेय उवाच प्रपन्नोऽस्म्यङ्घ्रिमूलं ते प्रपन्नाभयदं हरे । यन्माययापि विबुधा मुह्यन्ति ज्ञानकाशया ॥ २ ॥
ಶ್ರೀ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ಹರಿ! ಶರಣಾಗತರಿಗೆ ಅಭಯ ನೀಡುವ ನಿನ್ನ ಕಮಲಪಾದಗಳ ತಳದಲ್ಲಿ ನಾನು ಶರಣಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಜ್ಞಾನವೆಂಬ ಮುಖವಾಡದಲ್ಲಿಯೂ ನಿನ್ನ ಮಾಯೆ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಮರುಳಾಗಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 3
सूत उवाच तमेवं निभृतात्मानं वृषेण दिवि पर्यटन् । रुद्राण्या भगवान् रुद्रो ददर्श स्वगणैर्वृत: ॥ ३ ॥
ಸೂತನು ಹೇಳಿದರು—ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವೃಷಭದ ಮೇಲೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತ, ರುದ್ರಾಣಿಯೊಂದಿಗೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವಗಣಗಳಿಂದ ವೃತನಾದ ಭಗವಾನ್ ರುದ್ರನು ಸಮಾಧಿಸ್ಥನಾದ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನನ್ನು ಕಂಡನು.
Verse 4
अथोमा तमृषिं वीक्ष्य गिरिशं समभाषत । पश्येमं भगवन् विप्रं निभृतात्मेन्द्रियाशयम् ॥ ४ ॥
ಆಮೇಲೆ ಉಮಾ ಆ ಋಷಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಗಿರೀಶನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ಭಗವಾನ್! ಈ ಪಂಡಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ನೋಡಿ; ದೇಹ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿವೆ.
Verse 5
निभृतोदझषव्रातो वातापाये यथार्णव: । कुर्वस्य तपस: साक्षात् संसिद्धिं सिद्धिदो भवान् ॥ ५ ॥
ಗಾಳಿ ನಿಂತಾಗ ಸಮುದ್ರ ಶಾಂತವಾಗಿ ಮೀನುಗಳ ಗುಂಪು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವಂತೆ, ಇವನು ಶಾಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಹೇ ದೇವಾ, ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿ ನೀಡುವ ನೀನು ಈ ಋಷಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಸ್ಪಷ್ಟ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸು.
Verse 6
श्रीभगवानुवाच नैवेच्छत्याशिष: क्वापि ब्रह्मर्षिर्मोक्षमप्युत । भक्तिं परां भगवति लब्धवान् पुरुषेऽव्यये ॥ ६ ॥
ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ (ಶಿವನು) ಹೇಳಿದರು—ಈ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ಯಾವ ವರವನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮೋಕ್ಷವನ್ನೂ ಅಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವ್ಯಯ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪರಮ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ।
Verse 7
अथापि संवदिष्यामो भवान्येतेन साधुना । अयं हि परमो लाभो नृणां साधुसमागम: ॥ ७ ॥
ಆದರೂ, ಓ ಭವಾನೀ, ಈ ಸಾಧುಪುರುಷನೊಂದಿಗೆ ನಾವು ಸಂಭಾಷಿಸೋಣ; ಏಕೆಂದರೆ ಮಾನವರಿಗೆ ಸಾಧುಸಂಗವೇ ಪರಮ ಲಾಭ.
Verse 8
सूत उवाच इत्युक्त्वा तमुपेयाय भगवान् स सतां गति: । ईशान: सर्वविद्यानामीश्वर: सर्वदेहिनाम् ॥ ८ ॥
ಸೂತನು ಹೇಳಿದರು—ಇಂತೆಂದು ಹೇಳಿ, ಸತ್ಪುರುಷರ ಆಶ್ರಯವಾದ, ಎಲ್ಲಾ ವಿದ್ಯೆಗಳ ಅಧಿಪತಿಯಾದ, ಎಲ್ಲಾ ದೇಹಧಾರಿಗಳ ನಿಯಂತನಾದ ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನು ಆ ಮುನಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು।
Verse 9
तयोरागमनं साक्षादीशयोर्जगदात्मनो: । न वेद रुद्धधीवृत्तिरात्मानं विश्वमेव च ॥ ९ ॥
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನ ಭೌತಿಕ ಮನಸ್ಸಿನ ಚಟುವಟಿಕೆ ನಿಂತಿದ್ದರಿಂದ, ಜಗದಾತ್ಮರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಈಶ್ವರರ (ಶಿವ-ಪಾರ್ವತಿ) ಸాక్షಾತ್ ಆಗಮನವನ್ನು ಅವನು ಗಮನಿಸಲಿಲ್ಲ; ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಅರಿವೂ ಇಲ್ಲ, ಹೊರಗಿನ ಲೋಕದ ಅರಿವೂ ಇಲ್ಲ।
Verse 10
भगवांस्तदभिज्ञाय गिरिशो योगमायया । आविशत्तद्गुहाकाशं वायुश्छिद्रमिवेश्वर: ॥ १० ॥
ಆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದು, ಗಿರೀಶ ಭಗವಾನ್ ಶಿವನು ಯೋಗಮಾಯೆಯಿಂದ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನ ಹೃದಯ-ಗುಹೆಯ ಆಕಾಶದೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಗಾಳಿ ರಂಧ್ರದ ಮೂಲಕ ಹೋಗುವಂತೆ.
Verse 11
आत्मन्यपि शिवं प्राप्तं तडित्पिङ्गजटाधरम् । त्र्यक्षं दशभुजं प्रांशुमुद्यन्तमिव भास्करम् ॥ ११ ॥ व्याघ्रचर्माम्बरं शूलधनुरिष्वसिचर्मभि: । अक्षमालाडमरुककपालं परशुं सह ॥ १२ ॥ बिभ्राणं सहसा भातं विचक्ष्य हृदि विस्मित: । किमिदं कुत एवेति समाधेर्विरतो मुनि: ॥ १३ ॥
ಶ್ರೀ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ತನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅಚಾನಕವಾಗಿ ಭಗವಾನ್ ಶಿವನು ಪ್ರಕಟವಾದುದನ್ನು ಕಂಡನು. ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಬಂಗಾರದ ಜಟಾಧರ, ತ್ರಿನೇತ್ರ, ದಶಭುಜ, ದೀರ್ಘದೇಹಿ—ಉದಯಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ. ವ್ಯಾಘ್ರಚರ್ಮ ಧರಿಸಿ, ತ್ರಿಶೂಲ, ಧನುಸ್ಸು, ಬಾಣಗಳು, ಖಡ್ಗ, ಗುರಾಣಿ, ಜಪಮಾಲೆ, ಡಮರು, ಕಪಾಲ ಮತ್ತು ಪರಶುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ಮುನಿ ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡು ಸಮಾಧಿಯಿಂದ ಹೊರಬಂದು—“ಇವರು ಯಾರು? ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದರು?” ಎಂದು ಚಿಂತಿಸಿದನು.
Verse 12
आत्मन्यपि शिवं प्राप्तं तडित्पिङ्गजटाधरम् । त्र्यक्षं दशभुजं प्रांशुमुद्यन्तमिव भास्करम् ॥ ११ ॥ व्याघ्रचर्माम्बरं शूलधनुरिष्वसिचर्मभि: । अक्षमालाडमरुककपालं परशुं सह ॥ १२ ॥ बिभ्राणं सहसा भातं विचक्ष्य हृदि विस्मित: । किमिदं कुत एवेति समाधेर्विरतो मुनि: ॥ १३ ॥
ಮುನಿಯು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶಿವನನ್ನು ವ್ಯಾಘ್ರಚರ್ಮ ಧರಿಸಿ, ತ್ರಿಶೂಲ, ಧನುಸ್ಸು, ಬಾಣಗಳು, ಖಡ್ಗ, ಗುರಾಣಿ, ಜಪಮಾಲೆ, ಡಮರು, ಕಪಾಲ ಮತ್ತು ಪರಶುಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಂಡನು. ಅವರ ತೇಜಸ್ಸು ಅರುಣೋದಯದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನು ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡು ಸಮಾಧಿಯಿಂದ ವಿರಮಿಸಿ—“ಇದು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದಿದೆ?” ಎಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದನು.
Verse 13
आत्मन्यपि शिवं प्राप्तं तडित्पिङ्गजटाधरम् । त्र्यक्षं दशभुजं प्रांशुमुद्यन्तमिव भास्करम् ॥ ११ ॥ व्याघ्रचर्माम्बरं शूलधनुरिष्वसिचर्मभि: । अक्षमालाडमरुककपालं परशुं सह ॥ १२ ॥ बिभ्राणं सहसा भातं विचक्ष्य हृदि विस्मित: । किमिदं कुत एवेति समाधेर्विरतो मुनि: ॥ १३ ॥
ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅಚಾನಕ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಶಿವನನ್ನು ನೋಡಿ ಮುನಿ ಒಳಗಿಂದ ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡನು. ಸಮಾಧಿಯಿಂದ ವಿರಮಿಸಿ—“ಇದು ಏನು? ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದಿದೆ?” ಎಂದು ಚಿಂತಿಸಿದನು.
Verse 14
नेत्रे उन्मील्य ददृशे सगणं सोमयागतम् । रुद्रं त्रिलोकैकगुरुं ननाम शिरसा मुनि: ॥ १४ ॥
ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತೆರೆದು ಮುನಿಯು ಉಮೆಯೊಡನೆ ಹಾಗೂ ಗಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಂದ ತ್ರಿಲೋಕಗಳ ಏಕಗುರು ರುದ್ರನನ್ನು ಕಂಡನು. ನಂತರ ಶಿರಸ್ಸು ಬಾಗಿಸಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು.
Verse 15
तस्मै सपर्यां व्यदधात् सगणाय सहोमया । स्वागतासनपाद्यार्घ्यगन्धस्रग्धूपदीपकै: ॥ १५ ॥
ಮುನಿಯು ಉಮೆಯೊಡನೆ ಹಾಗೂ ಗಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಭಗವಾನ್ ಶಿವನಿಗೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದನು—ಸ್ವಾಗತವಚನ, ಆಸನ, ಪಾದ್ಯ, ಅರ್ಘ್ಯ, ಸುಗಂಧ, ಪುಷ್ಪಮಾಲೆ, ಧೂಪ ಮತ್ತು ದೀಪಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ.
Verse 16
आह त्वात्मानुभावेन पूर्णकामस्य ते विभो । करवाम किमीशान येनेदं निर्वृतं जगत् ॥ १६ ॥
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ವಿಭೋ! ಸ್ವಾನುಭವಾನಂದದಿಂದ ಪೂರ್ಣಕಾಮನಾದ ನಿನಗಾಗಿ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಬಲ್ಲೆ? ನಿನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ತೃಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 17
नम: शिवाय शान्ताय सत्त्वाय प्रमृडाय च । रजोजुषेऽथ घोराय नमस्तुभ्यं तमोजुषे ॥ १७ ॥
ಶಾಂತ ಹಾಗೂ ಮಂಗಳಕರ ಶಿವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಸತ್ತ್ವದ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿ ನೀನು ಸಂತೋಷ ನೀಡುತ್ತೀ; ರಜೋಗುಣದ ಸಂಪರ್ಕದಲ್ಲಿ ನೀನು ಘೋರನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತೀ; ತಮೋಗುಣದ ಸಂಪರ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ನಿನಗೂ ನಮಸ್ಕಾರ.
Verse 18
सूत उवाच एवं स्तुत: स भगवानादिदेव: सतां गति: । परितुष्ट: प्रसन्नात्मा प्रहसंस्तमभाषत ॥ १८ ॥
ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು—ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆದಿದೇವ ಭಗವಾನ್ ಶಿವನು, ಸತ್ಪುರುಷರ ಆಶ್ರಯ, ತೃಪ್ತನಾದನು. ಪ್ರಸನ್ನಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ನಗುತ್ತಾ ಆ ಋಷಿಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತನಾಡಿದನು.
Verse 19
श्रीभगवानुवाच वरं वृणीष्व न: कामं वरदेशा वयं त्रय: । अमोघं दर्शनं येषां मर्त्यो यद् विन्दतेऽमृतम् ॥ १९ ॥
ಭಗವಾನ್ ಶಿವನು ಹೇಳಿದನು—ಒಂದು ವರವನ್ನು ಬೇಡು. ವರದಾತರಲ್ಲಿ ನಾವು ಮೂವರು—ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ನಾನು—ಶ್ರೇಷ್ಠರು. ನಮ್ಮ ದರ್ಶನ ವ್ಯರ್ಥವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಕಂಡ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಮನುಷ್ಯನು ಅಮೃತತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
Verse 20
ब्राह्मणा: साधव: शान्ता नि:सङ्गा भूतवत्सला: । एकान्तभक्ता अस्मासु निर्वैरा: समदर्शिन: ॥ २० ॥ सलोका लोकपालास्तान् वन्दन्त्यर्चन्त्युपासते । अहं च भगवान् ब्रह्मा स्वयं च हरिरीश्वर: ॥ २१ ॥
ಸಾಧು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಶಾಂತರು, ನಿರಾಸಕ್ತರು, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲೂ ಕರುಣೆಯುಳ್ಳವರು, ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಏಕಾಂತ ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳವರು, ವೈರವಿಲ್ಲದವರು ಮತ್ತು ಸಮದರ್ಶಿಗಳು—ಅವರನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಲೋಕಗಳ ನಿವಾಸಿಗಳು ಹಾಗೂ ಲೋಕಪಾಲ ದೇವತೆಗಳು ವಂದಿಸಿ, ಪೂಜಿಸಿ, ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ; ನಾನೂ, ಭಗವಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮನೂ, ಸ್ವಯಂ ಈಶ್ವರನಾದ ಹರಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ.
Verse 21
ब्राह्मणा: साधव: शान्ता नि:सङ्गा भूतवत्सला: । एकान्तभक्ता अस्मासु निर्वैरा: समदर्शिन: ॥ २० ॥ सलोका लोकपालास्तान् वन्दन्त्यर्चन्त्युपासते । अहं च भगवान् ब्रह्मा स्वयं च हरिरीश्वर: ॥ २१ ॥
ಸಾಧು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಶಾಂತರು, ನಿಃಸಂಗರು, ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಮೇಲೆ ಕರುಣೆಯುಳ್ಳವರು, ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಏಕಾಂತಭಕ್ತರು, ವೈರವಿಲ್ಲದವರು, ಸಮದರ್ಶಿಗಳು. ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ನಿವಾಸಿಗಳು ಮತ್ತು ಲೋಕಪಾಲ ದೇವತೆಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ನಾನು, ಭಗವಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ಶ್ರೀಹರಿ ಈಶ್ವರ—ಅವರನ್ನು ವಂದಿಸಿ, ಅರ್ಚಿಸಿ, ಉಪಾಸಿಸಿ ಸೇವಿಸುತ್ತೇವೆ.
Verse 22
न ते मय्यच्युतेऽजे च भिदामण्वपि चक्षते । नात्मनश्च जनस्यापि तद् युष्मान् वयमीमहि ॥ २२ ॥
ಆ ಭಕ್ತರು ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಅಚ್ಯುತ ವಿಷ್ಣುವಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಜ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಣುವಷ್ಟೂ ಭೇದವನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ತಮ್ಮಲ್ಲಿಯೂ ಇತರ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಭೇದ ಮಾಡರು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ಅಂಥ ಸಾದು ಭಕ್ತರಾಗಿರುವುದರಿಂದ ನಾವು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತೇವೆ.
Verse 23
न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवाश्चेतनोज्झिता: । ते पुनन्त्युरुकालेन यूयं दर्शनमात्रत: ॥ २३ ॥
ಕೇವಲ ನೀರಿನ ದೇಹಗಳು ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲ; ಚೇತನರಹಿತ ದೇವಮೂರ್ತಿಗಳೂ ನಿಜವಾದ ಪೂಜ್ಯ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲ. ಅವರ ಉನ್ನತ ಸಾರವನ್ನು ಬಾಹ್ಯ ದೃಷ್ಟಿ ಗ್ರಹಿಸದ ಕಾರಣ ಅವು ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಬಳಿಕ ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ನಿಮ್ಮಂತಹ ಭಕ್ತರು ದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ತಕ್ಷಣ ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ.
Verse 24
ब्राह्मणेभ्यो नमस्यामो येऽस्मद्रूपं त्रयीमयम् । बिभ्रत्यात्मसमाधानतप:स्वाध्यायसंयमै: ॥ २४ ॥
ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನ-ಸಮಾಧಾನ, ತಪಸ್ಸು, ವೇದಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಸಂಯಮಗಳ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮೊಳಗೆ ತ್ರಯೀಮಯವಾದ—ನಮ್ಮ (ವಿಷ್ಣು), ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ನನ್ನ—ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಅಭಿನ್ನವಾದ—ವೇದಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ನಾವು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇವೆ.
Verse 25
श्रवणाद् दर्शनाद् वापि महापातकिनोऽपि व: । शुध्येरन्नन्त्यजाश्चापि किमु सम्भाषणादिभि: ॥ २५ ॥
ನಿಮ್ಮಂತಹ ಮಹಾಪುರುಷರ ಕುರಿತು ಕೇಳುವುದರಿಂದಲೂ ಅಥವಾ ದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದಲೂ ಮಹಾಪಾತಕಿಗಳೂ ಅಂತ್ಯಜರೂ ಶುದ್ಧರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಹಾಗಿದ್ದರೆ ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಸಂಭಾಷಣೆ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಅವರು ಎಷ್ಟೋ ಹೆಚ್ಚು ಪವಿತ್ರರಾಗುವರು!
Verse 26
सूत उवाच इति चन्द्रललामस्य धर्मगुह्योपबृंहितम् । वचोऽमृतायनमृषिर्नातृप्यत् कर्णयो: पिबन् ॥ २६ ॥
ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು—ಚಂದ್ರಲಲಾಮನಾದ ಶ್ರೀಶಿವನ ಧರ್ಮದ ಗುಹ್ಯಸಾರದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅಮೃತವಚನಗಳನ್ನು ಕಿವಿಗಳಿಂದ ಪಾನಮಾಡುತ್ತಾ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಋಷಿ ತೃಪ್ತನಾಗಲಿಲ್ಲ।
Verse 27
स चिरं मायया विष्णोर्भ्रामित: कर्शितो भृशम् । शिववागमृतध्वस्तक्लेशपुञ्जस्तमब्रवीत् ॥ २७ ॥
ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಅವನು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಪ್ರಳಯಜಲದಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಾ ಬಹಳ ಕಂಗೆಟ್ಟನು; ಆದರೆ ಶಿವನ ಅಮೃತವಚನಗಳು ಅವನ ಸಂಚಿತ ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದವು. ಆಗ ಅವನು ಶಿವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು।
Verse 28
श्रीमार्कण्डेय उवाच अहो ईश्वरलीलेयं दुर्विभाव्या शरीरिणाम् । यन्नमन्तीशितव्यानि स्तुवन्ति जगदीश्वरा: ॥ २८ ॥
ಶ್ರೀ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಹೇಳಿದನು—ಅಹೋ! ದೇಹಧಾರಿಗಳಿಗೆ ಈಶ್ವರರ ಲೀಲೆಯನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದು ದುರ್ವಿಚಾರ್ಯ; ಏಕೆಂದರೆ ಜಗದೀಶ್ವರರು ತಾವೇ ಆಳುವ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ।
Verse 29
धर्मं ग्राहयितुं प्राय: प्रवक्तारश्च देहिनाम् । आचरन्त्यनुमोदन्ते क्रियमाणं स्तुवन्ति च ॥ २९ ॥
ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದೇಹಧಾರಿಗಳು ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಲು ಧರ್ಮದ ಅಧಿಕೃತ ಉಪದೇಶಕರು ತಾವೇ ಆದರ್ಶವಾಗಿ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇತರರ ಸತ್ಕರ್ಮವನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿ, ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಸದುಪಾಯವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ।
Verse 30
नैतावता भगवत: स्वमायामयवृत्तिभि: । न दुष्येतानुभावस्तैर्मायिन: कुहकं यथा ॥ ३० ॥
ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸ್ವಮಾಯೆಯಿಂದ ಇಂತಹ ಲೀಲಾವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿದರೂ ಅವನ ಮಹಿಮೆ ಮಸುಕಾಗದು; ಮಾಯಾವಿ ತನ್ನ ಕೌಶಲ್ಯ ತೋರಿಸಿದರೂ ಅವನ ಶಕ್ತಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗದಂತೆ।
Verse 31
सृष्ट्वेदं मनसा विश्वमात्मनानुप्रविश्य य: । गुणै: कुर्वद्भिराभाति कर्तेव स्वप्नदृग् यथा ॥ ३१ ॥ तस्मै नमो भगवते त्रिगुणाय गुणात्मने । केवलायाद्वितीयाय गुरवे ब्रह्ममूर्तये ॥ ३२ ॥
ಯನು ಮನಸಿನಿಂದ ಈ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ, ನಂತರ ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿ ಕರ್ತನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೋ—ಸ್ವಪ್ನದೃಷ್ಟನು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ—ಆ ತ್ರಿಗುಣಾಧಿಪತಿ, ಗುಣಾತ್ಮ, ನಿರ್ಮಲ, ಅದ್ವಿತೀಯ, ಪರಮಗುರು, ಬ್ರಹ್ಮಮೂರ್ತಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ।
Verse 32
सृष्ट्वेदं मनसा विश्वमात्मनानुप्रविश्य य: । गुणै: कुर्वद्भिराभाति कर्तेव स्वप्नदृग् यथा ॥ ३१ ॥ तस्मै नमो भगवते त्रिगुणाय गुणात्मने । केवलायाद्वितीयाय गुरवे ब्रह्ममूर्तये ॥ ३२ ॥
ಯನು ಮನಸಿನಿಂದ ಈ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ, ನಂತರ ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿ ಕರ್ತನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೋ—ಸ್ವಪ್ನದೃಷ್ಟನು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ—ಆ ತ್ರಿಗುಣಾಧಿಪತಿ, ಗುಣಾತ್ಮ, ನಿರ್ಮಲ, ಅದ್ವಿತೀಯ, ಪರಮಗುರು, ಬ್ರಹ್ಮಮೂರ್ತಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ।
Verse 33
कं वृणे नु परं भूमन् वरं त्वद् वरदर्शनात् । यद्दर्शनात् पूर्णकाम: सत्यकाम: पुमान् भवेत् ॥ ३३ ॥
ಹೇ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಭು! ನಿಮ್ಮ ವರದ ದರ್ಶನವೆಂಬ ವರ ನನಗೆ ದೊರೆತಿದೆ; ಇನ್ನು ನಾನು ಮತ್ತೇನು ವರವನ್ನು ಬೇಡಲಿ? ನಿಮ್ಮ ದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಪೂರ್ಣಕಾಮನಾಗಿ, ಸತ್ಯಕಾಮನಾಗಿ ಆಗುತ್ತಾನೆ।
Verse 34
वरमेकं वृणेऽथापि पूर्णात् कामाभिवर्षणात् । भगवत्यच्युतां भक्तिं तत्परेषु तथा त्वयि ॥ ३४ ॥
ಆದರೂ, ನೀವು ಪರಿಪೂರ್ಣರು ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಮಳೆಯಂತೆ ಸುರಿಸಬಲ್ಲವರು; ನಾನು ಒಂದೇ ವರವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತೇನೆ—ಭಗವಂತನ ಮೇಲಿನ ಅಚ್ಯುತ ಭಕ್ತಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಅವನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತರಾದ ಭಕ್ತರ ಮೇಲೂ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ಮೇಲೂ ಅದೇ ಭಕ್ತಿ।
Verse 35
सूत उवाच इत्यर्चितोऽभिष्टुतश्च मुनिना सूक्तया गिरा । तमाह भगवाञ्छर्व: शर्वया चाभिनन्दित: ॥ ३५ ॥
ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು: ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಮುನಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನ ಸುಂದರ ವಚನಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಪತ್ನಿ ಶರ್ವಾಣಿಯ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹದಿಂದ, ಭಗವಾನ್ ಶರ್ವ (ಶಿವ) ಅವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು।
Verse 36
कामो महर्षे सर्वोऽयं भक्तिमांस्त्वमधोक्षजे । आकल्पान्ताद् यश: पुण्यमजरामरता तथा ॥ ३६ ॥
ಓ ಮಹರ್ಷೇ, ನೀವು ಅಧೋಕ್ಷಜ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಎಲ್ಲಾ ಕಾಮನೆಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗುವವು. ಈ ಕಲ್ಪಾಂತದವರೆಗೆ ಪುಣ್ಯಕೀರ್ತಿ ಹಾಗೂ ಜರಾ-ಮರಣರಹಿತತ್ವ ನಿಮಗೆ ದೊರೆಯುವುದು.
Verse 37
ज्ञानं त्रैकालिकं ब्रह्मन् विज्ञानं च विरक्तिमत् । ब्रह्मवर्चस्विनो भूयात् पुराणाचार्यतास्तु ते ॥ ३७ ॥
ಓ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ, ನಿಮಗೆ ಭೂತ-ವರ್ತಮಾನ-ಭವಿಷ್ಯಗಳ ತ್ರಿಕಾಲಿಕ ಜ್ಞಾನವೂ, ವೈರಾಗ್ಯಸಹಿತ ಪರಮತತ್ತ್ವದ ವಿಜ್ಞಾನವೂ ಲಭಿಸಲಿ. ನೀವು ಬ್ರಾಹ್ಮಣತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತೀರಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪುರಾಣಾಚಾರ್ಯ ಪದವಿ ನಿಮಗೆ ದೊರಕಲಿ.
Verse 38
सूत उवाच एवं वरान् स मुनये दत्त्वागात् त्र्यक्ष ईश्वर: । देव्यै तत्कर्म कथयन्ननुभूतं पुरामुना ॥ ३८ ॥
ಸೂತನು ಹೇಳಿದರು—ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಮುನಿಗೆ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ತ್ರ್ಯಕ್ಷ ಈಶ್ವರ (ಶಿವ) ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟನು. ಹೊರಟುಹೋಗುವಾಗ ದೇವಿಗೆ ಆ ಮುನಿಯ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನೂ, ಅವನು ಅನುಭವಿಸಿದ ಭಗವಂತನ ಮಾಯಾವೈಭವದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತಲೇ ಹೋದನು.
Verse 39
सोऽप्यवाप्तमहायोगमहिमा भार्गवोत्तम: । विचरत्यधुनाप्यद्धा हरावेकान्ततां गत: ॥ ३९ ॥
ಭೃಗು ವಂಶದ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಋಷಿ ಮಹಾಯೋಗಸಿದ್ಧಿಯ ಮಹಿಮೆಯಿಂದ ಮಹಿಮಾವಂತನು. ಅವನು ಇಂದಿಗೂ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ, ಶ್ರೀಹರಿಯಲ್ಲಿ ಏಕಾಂತ, ನಿರ್ಮಲ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಲೀನನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
Verse 40
अनुवर्णितमेतत्ते मार्कण्डेयस्य धीमत: । अनुभूतं भगवतो मायावैभवमद्भुतम् ॥ ४० ॥
ನಾನು ನಿಮಗೆ ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಮುನಿಯ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದೆ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅವನು ಭಗವಂತನ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿಯ ಅದ್ಭುತ ವೈಭವವನ್ನು ಹೇಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸಿದನು ಎಂಬುದನ್ನು.
Verse 41
एतत् केचिदविद्वांसो मायासंसृतिरात्मन: । अनाद्यावर्तितं नृणां कादाचित्कं प्रचक्षते ॥ ४१ ॥
ಈ ಘಟನೆ ಅಪೂರ್ವವೂ ಅನನ್ಯವೂ ಆಗಿದ್ದರೂ, ಕೆಲವು ಅಲ್ಪಬುದ್ಧಿಯವರು ಇದನ್ನು ಪರಮೇಶ್ವರನು ಬಂಧಿತ ಜೀವಿಗಳಿಗಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಮಾಯಾಮಯ ಭೌತಿಕ ಸಂಸಾರಚಕ್ರಕ್ಕೆ—ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ತಿರುಗುತ್ತಿರುವ ಚಕ್ರಕ್ಕೆ—ಹೋಲಿಸುತ್ತಾರೆ।
Verse 42
य एवमेतद् भृगुवर्य वर्णितं रथाङ्गपाणेरनुभावभावितम् । संश्रावयेत् संशृणुयादु तावुभौ तयोर्न कर्माशयसंसृतिर्भवेत् ॥ ४२ ॥
ಓ ಭೃಗುಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ರಥಚಕ್ರಧಾರಿಯಾದ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಅತೀಂದ್ರಿಯ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಭಾವಿತವಾದ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಋಷಿಯ ಈ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಹೇಳುವವನು ಅಥವಾ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೇಳುವವನು, ಕರ್ಮಫಲಾಸೆಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತ ಭೌತಿಕ ಸಂಸಾರಕ್ಕೆ ಮತ್ತೆ ಒಳಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ।
Frequently Asked Questions
Mārkaṇḍeya’s mind is withdrawn from external function due to deep samādhi, so ordinary approach would not register. Śiva uses yogic siddhi to appear within the sage’s inner awareness, demonstrating mastery over subtle existence while honoring the sage’s absorption. The episode also teaches that the Lord’s associates can interface with consciousness directly, and that genuine trance is characterized by forgetfulness of self and world, not performative stillness.
Śiva states that water-bodies and externally viewed deities purify ‘after a considerable time’ because people often approach them with external vision and mixed motives. A pure devotee, however, purifies immediately by darśana because devotion carries the Lord’s presence (bhagavat-sambandha) and awakens remembrance and surrender in others. The teaching elevates sādhu-saṅga as the most potent tīrtha.
Śiva names Brahmā, Viṣṇu (Hari), and himself as foremost among benedictors, emphasizing that contact with cosmic rulers is not meaningless. Yet the chapter’s conclusion reframes the highest boon: Mārkaṇḍeya asks not for wealth, siddhi, or even mokṣa, but for unwavering bhakti—showing that devotion is superior to all benedictions and that devas ultimately honor bhakti.
Śiva grants enduring fame, freedom from old age and death until the end of the creation cycle, tri-kāla-jñāna (knowledge of past, present, and future), and realization enriched by renunciation—culminating in eligibility as a Purāṇic spiritual master. These gifts validate Mārkaṇḍeya as a trustworthy transmitter (paramparā) while keeping bhakti central: the boons are secondary confirmations of his devotion to Adhokṣaja.