Atharva Veda 9.2.23 — Kanda 9, Anuvaka 1, Sukta 2, Mantra 23

Sukta 2

Sanskrit (Devanagari)

ज्याया॑न् निमिष॒तोऽसि॒ तिष्ठ॑तो॒ ज्याया॑न्त्समु॒द्राद॑सि काम मन्यो । तत॒स्त्वम॑सि॒ ज्याया॑न् वि॒श्वहा॑ म॒हांस्तस्मै॑ ते काम॒ नम॒ इत् कृ॑णोमि

IAST Transliteration

jyā́yān nimiṣatáḥ asi tíṣṭhato jyā́yān samudrā́d asi kā́ma manyó | tatás tvám asi jyā́yān viśváhā mahā́ṁs tásmai te kā́ma náma ít kṛṇomi

English Translation (Griffith/Whitney)

Greater art thou than the blinking one, greater than the standing one; greater art thou than the ocean, O Kāma, O Manyu. Therefrom art thou the greater, evermore the mighty: to thee, O Kāma, I do indeed make reverent homage.

Translation

ನೀನು ನಿಮಿಷಿಸುವವನಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನು, ನಿಂತಿರುವವನಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನು; ಸಮುದ್ರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನು, ಹೇ ಕಾಮ, ಹೇ ಮನ್ಯು. ಅದರಿಂದ ನೀನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನು, ಸದಾಕಾಲ ಮಹಾನ್ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮಿ. ಹೇ ಕಾಮ, ನಿನಗೆ ನಾನು ನಮನರೂಪದ ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ವಂದನೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತೇನೆ.

Word by Word

• ज्यायान्: greater, superior
• ज्यायान्: कर्तृ (असि-क्रियायाः विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: ज्यायस्- (प्रातिपदिक; तुलनात्मक) ← ज्या/ज्याय (विशेषण-आधार) अथवा ज्येष्ठ-भाव

• निमिषतः: than the blinking one; from/than what blinks
• निमिषतः: अपादान
• Type: Noun (participle used substantively)
• Root: निमिषत् (कृदन्त; √मिष् ‘निमेषणे’ + नि-)

• असि: you are
• असि: (सम्बन्ध-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √अस् (भू-सत्तायाम्)

• तिष्ठतः: than the standing one; from/than what stands
• तिष्ठतः: अपादान
• Type: Noun (participle used substantively)
• Root: तिष्ठत् (कृदन्त; √स्था ‘तिष्ठति’)

• ज्यायान्: greater
• ज्यायान्: कर्तृ (असि-क्रियायाः विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: ज्यायस्- (प्रातिपदिक; तुलनात्मक)

• समुद्रात्: from/than the ocean
• समुद्रात्: अपादान
• Type: Noun
• Root: समुद्र- (प्रातिपदिक)

• असि: you are
• असि: (सम्बन्ध-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √अस्

• काम: O Kāma (Desire)
• काम: सम्बोधन
• Type: Noun (vocative)
• Root: काम- (प्रातिपदिक)

• मन्यो: O Manyu (Wrath/Spirit)
• मन्यो: सम्बोधन
• Type: Noun (vocative)
• Root: मन्यु- (प्रातिपदिक)

• ततः: therefore; from that
• ततः: (सम्बन्ध/क्रम-निर्देश)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (तद्-प्रातिपदिकात् अव्ययीभाव)

• त्वम्: you
• त्वम्: कर्तृ
• Type: Pronoun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम)

• असि: are
• असि: (सम्बन्ध-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √अस्

• ज्यायान्: greater
• ज्यायान्: कर्तृ-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: ज्यायस्- (तुलनात्मक)

• विश्वहा: at all times; always
• विश्वहा: अधिकारण (काल-अर्थे)
• Type: Indeclinable
• Root: विश्वहा (अव्यय; विश्व + हा ‘सर्वदा’)

• महान्: great
• महान्: कर्तृ-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: महत्- (प्रातिपदिक)

• तस्मै: to him/that (to you, i.e., to Kāma)
• तस्मै: सम्प्रदान
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम)

• ते: your
• ते: सम्बन्ध (नमः इत्यस्य)
• Type: Pronoun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम)

• काम: O Kāma
• काम: सम्बोधन
• Type: Noun (vocative/appositional)
• Root: काम-

• नमः: obeisance; homage
• नमः: कर्म (कृणोमि-क्रियायाः)
• Type: Noun
• Root: नमस्- (प्रातिपदिक)

• इत्: indeed; just
• इत्: (निपात; अर्थ-प्रबलन)
• Type: Indeclinable
• Root: इत् (वैदिक अव्यय/निपात; ‘एव/नूनम्’ बलार्थक)

• कृणोमि: I make; I offer (do)
• कृणोमि: कर्तृ (अहं)
• Type: Verb
• Root: √कृ (करणे)

Attribution

Rishi: Atharvanic seer attribution within Kāma-hymn complex (varies).

Devata: Kāma (with Manyu as allied/evoked force)

Chandas: Anuṣṭubh

Mantra Rasa

Primary: vira

Secondary: adbhuta