Mantra 1

Sukta 63

Sanskrit (Devanagari)

वर्चोबलप्राप्तिः। यत् ते देवी निरृतिराबबन्ध दाम ग्रीवास्वविमोक्यं यत्। तत् ते वि ष्याम्यायुषे वर्चसे बलायादोमदमन्नमद्धि प्रसूतः

IAST Transliteration

yát te devī́ nírṛtir ābábandha dā́ma grīvā́sv avimokyàṃ yát | tát te ví ṣyāmy ā́yuṣe várchase bálāyā́do mádam ánnam addhí prasū́taḥ ||

English Translation (Griffith/Whitney)

What bond the Goddess Nirṛti hath fastened on thee—a cord upon the neck, a bond not lightly loosed—this same for thee I sunder, for life, for splendour, for strength. Eat thou this gladdening food, sent forth (to renewed being).

Translation

ವರ್ಚಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ. ಹೇ (ಪುರುಷ), ದೇವಿ ನಿರೃತಿಯು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಕಟ್ಟಿದ ಯಾವ ಬಂಧನವೋ—ಕಂಠದ ಮೇಲೆ ಹಗ್ಗ, ಸುಲಭವಾಗಿ ಬಿಡದ ಬಂಧ—ಅದೇನ್ನು ನಿನ್ನಿಗಾಗಿ ನಾನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತೇನೆ: ಆಯುಷ್ಯಕ್ಕಾಗಿ, ವರ್ಚಸ್ಸಿಗಾಗಿ, ಬಲಕ್ಕಾಗಿ. ಪ್ರಸೂತ (ಪುನರ್ಜೀವನಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲಾದ) ಈ ಹರ್ಷಕರ ಅನ್ನವನ್ನು ನೀನು ಭಕ್ಷಿಸು.

Word by Word

• यत्: that which
• यत्: सम्बन्ध/विशेषण (अन्वय-सम्बन्धः)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) / यद्-शब्द

• ते: of you / your
• ते: सम्बन्ध (genitive: ‘of you/your’)
• Type: Pronoun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• देवी: the goddess
• देवी: कर्तृ (agent of ‘bound’)
• Type: Noun
• Root: देवी (देव-प्रातिपदिक + ङीप्)

• निरृतिः: Nirṛti (goddess of dissolution/misfortune)
• निरृतिः: कर्तृ (agent; apposition to ‘देवी’)
• Type: Noun
• Root: निरृति (प्रातिपदिक)

• आबबन्ध: has bound / bound
• आबबन्ध: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √बन्ध् (बन्धने)

• दाम: a cord / band
• दाम: कर्म (object of ‘bound’)
• Type: Noun
• Root: दामन् (प्रातिपदिक)

• ग्रीवासु: on the necks
• ग्रीवासु: अधिकरण (location: ‘on/at the necks’)
• Type: Noun
• Root: ग्रीवा (प्रातिपदिक)

• अविमोक्यम्: not to be loosened / unremovable
• अविमोक्यम्: विशेषण (qualifies ‘दाम’)
• Type: Adjective
• Root: अविमोक्य (प्रातिपदिक; न-वि-मोच्-य, ‘not-to-be-released’)

• यत्: which
• यत्: सम्बन्ध/विशेषण
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• तत्: that
• तत्: कर्म (object of ‘वि ष्यामि’)
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• ते: for you
• ते: सम्प्रदान (for you)
• Type: Pronoun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• वि: apart, asunder (intensifier/separative)
• वि: क्रियाविशेषण (prefix to verb)
• Type: Indeclinable
• Root: वि (उपसर्ग/अव्यय)

• ष्यामि: I loosen / I separate
• ष्यामि: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √ष्यै/√षि (विच्छेदने/क्षये इति वैदिक-प्रयोगः; here ‘to loosen/separate’)

• आयुषे: for (your) life
• आयुषे: सम्प्रदान (for life/long life)
• Type: Noun
• Root: आयुस् (प्रातिपदिक)

• वर्चसे: for splendor / radiance
• वर्चसे: सम्प्रदान (for splendor)
• Type: Noun
• Root: वर्चस् (प्रातिपदिक)

• बलाय: for strength
• बलाय: सम्प्रदान (for strength)
• Type: Noun
• Root: बल (प्रातिपदिक)

• अदोमदम्: (as) harmless/wholesome (epithet; exact nuance uncertain)
• अदोमदम्: विशेषण
• Type: Adjective
• Root: अदोमद (प्रातिपदिक; वैदिक-रूप, ‘not-domad/undomesticated’ or ‘unharming’—lexically uncertain)

• अन्नम्: food
• अन्नम्: कर्म (object of ‘अद्धि’)
• Type: Noun
• Root: अन्न (प्रातिपदिक)

• अद्धि: eat!
• अद्धि: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √अद् (भक्षणे)

• प्रसूतः: impelled / set in motion / sent forth
• प्रसूतः: सम्बोधन/विशेषण (vocative sense though nominative form used)
• Type: Adjective
• Root: प्रसूत (√सू ‘to impel/bring forth’ + प्र-; past participle)

Attribution

Rishi: Atharvanic tradition (Anukramaṇī attribution varies; commonly Atharvan/Angiras-type for such apotropaic hymns)

Devata: Nirṛti (as the binding power), with the rite oriented to release into Āyus/Varcas/Bala

Chandas: Anuṣṭubh (probable; requires pada-count verification against a critical text)

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"bhayankara","secondary_rasa":"shanta","emotional_arc":"From fear of binding doom → decisive liberation → renewed appetite and gladness.","listener_experience":"A sense of rescue; release in the throat/chest; return of hope.","intensity":7}