Adhyaya 8
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting sovereignty into routines: registers, custody, disbursement, inspection, and punishments. Chapter 2.8 focuses on apahāra—misappropriation of royal property—especially through substitution, falsified entries, timing distortions, and measurement/price manipulation. Kautilya’s objective is not moral sermonizing but building an anti-leakage architecture: define recognizable fraud patterns, assign liability across the workflow (depositing, recording, receiving, paying, authorizing), and impose a high, standardized fine to make corruption irrational. The chapter’s placement is strategic: kośa is the metabolic organ of the saptāṅga; without secured inflows and protected stores, the army cannot be maintained, forts cannot be provisioned, and diplomacy cannot be funded. Hence, the text treats accounting controls, inventory integrity, and audit interrogation as instruments of conquest-capacity, not mere bookkeeping.
Sutras
Sutra 1
कोशपूर्वाः सर्वारम्भाः ॥ कZ_०२.८.०१ ॥
ಎಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಯಾರಂಭಗಳಿಗೂ ಮೊದಲು ಖಜಾನೆ (ಕೋಶ)ವನ್ನು ಭದ್ರಪಡಿಸಿ/ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಬೇಕು.
Sutra 2
तस्मात्पूर्वं कोशमवेक्षेत ॥ कZ_०२.८.०२ ॥
ಆದ್ದರಿಂದ ಮೊದಲು ಅವನು ಖಜಾನೆಯ (ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು) ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು।
Sutra 3
प्रचारसमृद्धिश्चरित्रानुग्रहश्चोरनिग्रहो युक्तप्रतिषेधः सस्यसम्पत्पण्यबाहुल्यमुपसर्गप्रमोक्षः परिहारक्षयो हिरण्योपायनमिति कोशवृद्धिः ॥ कZ_०२.८.०३ ॥
ಖಜಾನೆ ವೃದ್ಧಿ ಇವುಗಳಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ: ಆದಾಯ ಸಂಗ್ರಹದ ವಿಸ್ತರಣೆ, ಉತ್ಪಾದಕ ನಡತೆಯ ಉತ್ತೇಜನ, ಕಳ್ಳರ ನಿಗ್ರಹ, ಯುಕ್ತ/ಅನುಪಾತಿಕ ನಿಷೇಧ-ನಿಯಂತ್ರಣ, ಬೆಳೆಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿ, ವ್ಯಾಪಾರ ಸರಕುಗಳ ಬಹುಳತೆ, ವಿಪತ್ತುಗಳಿಂದ ವಿಮೋಚನೆ, ರಿಯಾಯಿತಿ/ಮನ್ನಾಗಳ ಕಡಿತ, ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯ ಮಾರ್ಗಗಳಿಂದ ಚಿನ್ನ/ಧನ ಸಂಪಾದನೆ।
Sutra 4
प्रतिबन्धः प्रयोगो व्यवहारोऽवस्तारः परिहापणमुपभोगः परिवर्तनमपहारश्चेति कोशक्षयः ॥ कZ_०२.८.०४ ॥
ಖಜಾನೆ ಕ್ಷಯವು ಇವುಗಳಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ: ಅಡ್ಡಿ/ಪ್ರತಿಬಂಧ, ವೆಚ್ಚ/ವಿತರಣೆಯ ದುರುಪಯೋಗ, ಅಕ್ರಮ ವ್ಯಾಪಾರ ವ್ಯವಹಾರ, ಸಮಯಕ್ಕೂ ಮುಂಚೆ ವಸೂಲಿ, ಅನ್ಯಾಯ ರಿಯಾಯಿತಿ/ಮನ್ನಾ, ಅನಧಿಕೃತ ಉಪಭೋಗ, ಬದಲಾವಣೆ/ಪರಿವರ್ತನೆ, ಮತ್ತು ಗಬನ/ಅಪಹರಣೆ।
Sutra 5
सिद्धीनामसाधनमनवतारणमप्रवेशनं वा प्रतिबन्धः ॥ कZ_०२.८.०५ ॥
‘ಅಡ್ಡಿ/ಪ್ರತಿಬಂಧ’ ಎಂದರೆ: ಬಾಕಿ/ದೇಯವಾದುದನ್ನು ಸಾಧಿಸದೆ ಇರುವುದು, ದೇಯವಾದುದನ್ನು ಜಮಾ/ಕಳುಹಿಸದೆ ಇರುವುದು, ಅಥವಾ ದೇಯವಾದುದನ್ನು ದಾಖಲಿಸದೆ/ಪ್ರವೇಶಿಸದೆ ಇರುವುದು।
Sutra 6
तत्र दशबन्धो दण्डः ॥ कZ_०२.८.०६ ॥
ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದಂಡವು (ಸಂಬಂಧಿತ ಮೊತ್ತದ) ಹತ್ತುಪಟ್ಟು.
Sutra 7
कोशद्रव्याणां वृद्धिप्रयोगाः प्रयोगः ॥ कZ_०२.८.०७ ॥
ಖಜಾನೆಯ ಆಸ್ತಿಗಳನ್ನು ‘ವೃದ್ಧಿ ಕ್ರಮಗಳು’ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡು ಬಳಸುವುದು/ದುರುಪಯೋಗಿಸುವುದು ‘ಪ್ರಯೋಗ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
Sutra 8
पण्यव्यवहारो व्यवहारः ॥ कZ_०२.८.०८ ॥
ಸರಕುಗಳ ಖರೀದಿ-ಮಾರಾಟದ ವಾಣಿಜ್ಯ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ‘ವ್ಯವಹಾರ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
Sutra 9
तत्र फलद्विगुणो दण्डः ॥ कZ_०२.८.०९ ॥
ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದಂಡವು ಪಡೆದ ಲಾಭದ ದ್ವಿಗುಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
Sutra 10
सिद्धं कालमप्राप्तं करोत्यप्राप्तं प्राप्तं वेत्यवस्तारः ॥ कZ_०२.८.१० ॥
ಪಾವತಿಸಬೇಕಾದುದನ್ನು ‘ಇನ್ನೂ ಸಮಯ ಬಂದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವುದು, ಅಥವಾ ಇನ್ನೂ ಸಮಯ ಬಂದಿಲ್ಲದದ್ದನ್ನು ಪಾವತಿಸಬೇಕಾದುದಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸುವುದು—ಇದೇ ‘ಅವಸ್ಥಾರ’.
Sutra 11
तत्र पञ्चबन्धो दण्डः ॥ कZ_०२.८.११ ॥
ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದಂಡವು ಐದುಪಟ್ಟು ಬಂಧ/ಪರಿಹಾರದ ದಂಡವಾಗಿದೆ.
Sutra 12
क्लृप्तम् (कॢप्तम्) आयं परिहापयति व्ययं वा विवर्धयतीति परिहापणम् ॥ कZ_०२.८.१२ ॥
‘ಪರಿಹಾಪಣ’ ಎಂದರೆ ನಿಗದಿತ/ಬಾಕಿ ಆದಾಯವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು.
Sutra 13
तत्र हीनचतुर्गुणो दण्डः ॥ कZ_०२.८.१३ ॥
ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದಂಡವು ನಾಲ್ಕುಪಟ್ಟು (ಮೊತ್ತದ) ಆಗಿರುತ್ತದೆ; ಕೊರತೆ/ಹಂತದ ಪ್ರಕಾರ ಕಡಿತಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Sutra 14
स्वयमन्यैर्वा राजद्रव्याणामुपभोजनमुपभोगः ॥ कZ_०२.८.१४ ॥
‘ಉಪಭೋಗ’ (ದುರುಪಯೋಗ) ಎಂದರೆ ರಾಜದ್ರವ್ಯವನ್ನು ತಾನೇ ಅಥವಾ ಇತರರ ಮೂಲಕ ಉಪಯೋಗಿಸುವುದು/ಭೋಗಿಸುವುದು.
Sutra 15
तत्र रत्नोपभोगे घातः सारोपभोगे मध्यमः साहसदण्डः फल्गुकुप्योपभोगे तच्च तावच्च दण्डः ॥ कZ_०२.८.१५ ॥
ಇಲ್ಲಿ—ರತ್ನಗಳ ದುರುಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಮರಣದಂಡನೆ; ಮೌಲ್ಯವಂತ/ಅತ್ಯಾವಶ್ಯಕ ವಸ್ತುಗಳ ದುರುಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಮಧ್ಯಮ-ಶ್ರೇಣಿಯ ‘ಸಾಹಸ’ ದಂಡ; ಅಲ್ಪಮೌಲ್ಯ ಅಥವಾ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಸ್ತುಗಳ ದುರುಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಅದೇ ಮೊತ್ತ/ಮೌಲ್ಯಕ್ಕೆ ಅನುಪಾತವಾದ ದಂಡ.
Sutra 16
राजद्रव्याणामन्यद्रव्येनादानं परिवर्तनम् ॥ कZ_०२.८.१६ ॥
‘ಪರಿವರ್ತನ’ ಎಂದರೆ ರಾಜದ್ರವ್ಯವನ್ನು ಬೇರೆ ದ್ರವ್ಯದಿಂದ ಬದಲಿಸಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು; ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಸ್ವತ್ತಿನ ವಿನಿಮಯ/ಪ್ರತಿಸ್ಥಾಪನೆ.
Sutra 17
तदुपभोगेन व्याख्यातम् ॥ कZ_०२.८.१७ ॥
ಇದರ (ದಂಡ/ವ್ಯವಹಾರ) ‘ಉಪಭೋಗ’ (ದುರುಪಯೋಗ) ಕುರಿತು ಹೇಳಿರುವ ನಿಯಮಗಳಿಂದ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ।
Sutra 18
सिद्धमायं न प्रवेशयति निबद्धं व्ययं न प्रयच्छति प्राप्तां नीवीं विप्रतिजानीत इत्यपहारः ॥ कZ_०२.८.१८ ॥
ಸಂಗ್ರಹಿತ/ಸಿದ್ಧ ಆದಾಯವನ್ನು ಒಳಗೆ ಸೇರಿಸದಿರುವುದು, ದಾಖಲಾದ/ಅನುಮೋದಿತ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಪಾವತಿಸದಿರುವುದು, ಅಥವಾ ಪಡೆದ ಮುಂಗಡ/ಕಾರ್ಯನಿಧಿ (ನೀವಿ) ಪಡೆದಿಲ್ಲವೆಂದು ನಿರಾಕರಿಸುವುದು—ಇದೇ ‘ಅಪಹಾರ’ (ಗಬನ್/ಎಂಬೆಜಲ್ಮೆಂಟ್)।
Sutra 19
तत्र द्वादशगुणो दण्डः ॥ कZ_०२.८.१९ ॥
ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದಂಡವು ಮೊತ್ತದ ಹನ್ನೆರಡು ಪಟ್ಟು.
Sutra 20
तेषां हरणोपायाश्चत्वारिंशत् ॥ कZ_०२.८.२० ॥
ಇವುಗಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವ/ಕೈವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ವಿಧಾನಗಳು ನಲವತ್ತು.
Sutra 21
निर्वर्तनविषमः पिण्डविषमः वर्णविषमः अर्घविषमः मानविषमः मापनविषमः भाजनविषमः इति हरणोपायाः ॥ कZ_०२.८.२१f ॥
ಇವು ದುರುಪಯೋಗ/ಅಪಹರಣದ ವಿಧಾನಗಳು— ನಿರ್ವರ್ತನ (ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ/ಟರ್ನ್ಓವರ್) ನಲ್ಲಿ ಅಸಮತೆ; ಪಿಂಡ (ಬಲ್ಕ್ ಲಾಟ್) ನಲ್ಲಿ ಅಸಮತೆ; ವರ್ಣ (ಗ್ರೇಡ್/ವರ್ಗೀಕರಣ) ನಲ್ಲಿ ಅಸಮತೆ; ಅರ್ಘ (ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ) ನಲ್ಲಿ ಅಸಮತೆ; ಮಾನ (ಪ್ರಮಾಣಿತ ಅಳತೆಗಳು) ನಲ್ಲಿ ಅಸಮತೆ; ಮಾಪನ (ಅಳೆಯುವ ವಿಧಾನ) ನಲ್ಲಿ ಅಸಮತೆ; ಮತ್ತು ಭಾಜನ (ಪಾತ್ರೆಗಳು/ಉಪಕರಣಗಳು) ನಲ್ಲಿ ಅಸಮತೆ।
Sutra 22
तत्रोपयुक्तनिधायकनिबन्धकप्रतिग्राहकदायकदापकमन्त्रिवैयावृत्यकरानेकैकशोऽनुयुञ्जीत ॥ कZ_०२.८.२२ ॥
ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು—ಬಳಕೆದಾರ/ಭೋಗಿಸುವವ, ನಿಧಿ ಜಮಾ ಮಾಡಿದವ/ಕಾಪಾಡುವವ, ದಾಖಲಾತಿ ಮಾಡುವವ, ಸ್ವೀಕರಿಸುವವ, ಕೊಡುವವ, ಪಾವತಿ/ವಿತರಣೆ ಮಾಡುವವ, ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕ ಸಚಿವ ಮತ್ತು ಸಹಾಯಕ ಸಿಬ್ಬಂದಿ—ಇವರನ್ನು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಹಾಗೂ ಹಲವು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಿಸಬೇಕು।
Sutra 23
मिथ्यावादे चैषां युक्तसमो दण्डः ॥ कZ_०२.८.२३ ॥
ಮತ್ತು ಇವರು ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಿದರೆ, ಅವರ ದೋಷಪೂರ್ಣ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ದಂಡ ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ।
Sutra 24
प्रचारे चावघोषयेत् अमुना प्रकृतेनोपहताः प्रज्ञापयन्तु इति ॥ कZ_०२.८.२४ ॥
ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೆ/ಪರಿಸಂಚರಣೆಯ ವೇಳೆ ಅವನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಘೋಷಿಸಬೇಕು: ‘ಈ ಅಧಿಕಾರಿ/ಏಜೆಂಟ್ನಿಂದ ಹಾನಿಗೊಳಗಾದವರು ಮುಂದೆ ಬಂದು ತಿಳಿಸಲಿ.’
Sutra 25
प्रज्ञापयतो यथोपघातं दापयेत् ॥ कZ_०२.८.२५ ॥
ವರದಿ ಮಾಡುವವನಿಗೆ ಸಂಭವಿಸಿದ ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಪರಿಹಾರ/ಪರಿಹಾರಧನವನ್ನು ಪಾವತಿಸಿಸಬೇಕು।
Sutra 26
अनेकेषु चाभियोगेष्वपव्ययमानः सकृदेव परोक्तः सर्वं भजेत ॥ कZ_०२.८.२६ ॥
ಹಲವಾರು ಆರೋಪಗಳಿದ್ದಾಗ, ಆರೋಪಿತನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ, ಒಂದೇ ಬಾರಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ (ಸಂಗತವಾಗಿ) ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳಿದರೆ, ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಾಲು ಪಡೆಯಬೇಕು.
Sutra 27
वैषम्ये सर्वत्रानुयोगं दद्यात् ॥ कZ_०२.८.२७ ॥
ಹೇಳಿಕೆಗಳಲ್ಲೋ ಅಥವಾ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲೋ ಅಸಮಾನತೆ/ಅನಿಯಮತೆ ಇದ್ದರೆ, ಎಲ್ಲ ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮುಂದುವರಿದ ವಿಚಾರಣೆ (ಫಾಲೋ-ಅಪ್ ಪ್ರಶ್ನೆ) ನಡೆಸಬೇಕು.
Sutra 28
महत्यर्थापहारे चाल्पेनापि सिद्धः सर्वं भजेत ॥ कZ_०२.८.२८ ॥
ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ವಸ್ತು/ಸಂಪತ್ತಿನ ಅಪಹರಣದಲ್ಲಿ, ಸ್ವಲ್ಪ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಅಥವಾ ಸ್ವಲ್ಪ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯಿಂದಲೂ ಸಾಬೀತಾದರೆ, ಜಯಿಸಿದ ಪಕ್ಷವು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಾಲನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು.
Sutra 29
कृतप्रतिघातावस्थः सूचको निष्पन्नार्थः षष्ठमंशं लभेत द्वादशमंशं भृतकः ॥ कZ_०२.८.२९ ॥
ಪ್ರತಿರೋಧವನ್ನು ಮೀರಿಸಿ ಗುರಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ ಸೂಚಕನಿಗೆ ಆರನೇ ಭಾಗ; ಭೃತಕ (ಬಾಡಿಗೆ ಸಹಾಯಕ)ನಿಗೆ ಹನ್ನೆರಡನೇ ಭಾಗ ದೊರೆಯಬೇಕು.
Sutra 30
प्रभूताभियोगादल्पनिष्पत्तौ निष्पन्नस्यांशं लभेत ॥ कZ_०२.८.३० ॥
ಅನೇಕ ಆರೋಪಗಳಿಂದಲೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಫಲ ಮಾತ್ರ ದೊರೆತರೆ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಎಷ್ಟು ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ ಅಷ್ಟಕ್ಕೆ ಅನುಪಾತವಾಗಿ ಪಾಲು ನೀಡಬೇಕು.
Sutra 31
अनिष्पन्ने शारीरं हैरण्यं वा दण्डं लभेत न चानुग्राह्यः ॥ कZ_०२.८.३१ ॥
ವಿಷಯ ಸಾಧನೆಯಾಗದಿದ್ದರೆ (ಅಂದರೆ ಫಲಿತಾಂಶ ಬರದಿದ್ದರೆ), ಅವನಿಗೆ ದೈಹಿಕ ಅಥವಾ ಹಣದ ದಂಡ ವಿಧಿಸಬೇಕು; ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಸಡಿಲಿಕೆ ನೀಡಬಾರದು.
Sutra 32
अभियुक्तोपजापात्तु सूचको वधमाप्नुयात् ॥ कZ_०२.८.३२च्द् ॥
ಆರೋಪಿತನ ಪ್ರೇರಣೆ/ಲಂಚ (ಉಪಜಾಪ)ದಿಂದ ಸೂಚಕನು ಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿ ಹಾಗೆಯೇ ನಡೆದುಕೊಂಡರೆ, ಆ ಸೂಚಕನಿಗೆ ಮರಣದಂಡನೆ ವಿಧಿಸಬೇಕು।
Frequently Asked Questions
Leakage-proof custody and disbursement preserves kośa, enabling regular wages, provisioning, and public works; it also deters predation by officials, stabilizing trust and ensuring the state can fund defense and relief without fiscal shock.
For apahāra as defined here (e.g., not entering realized revenue, withholding authorized expenditure, denying received nīvī, substitution and related frauds), the fine is twelvefold (dvādaśaguṇa daṇḍa), with restitution ordered according to the measured loss (yathopaghātaṃ dāpayet) and equal/appropriate punishment for false testimony (mithyāvāde yuktasamo daṇḍaḥ).