Adhyaya 24
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by turning administration into predictable throughput. Chapter 2.24 treats agriculture as a state-engineered system: land is to be intensively ploughed (bahu-hala), sown on crown territory using controlled labor (dāsa, karmakara) and obligated contributors, with a logistical backbone of implements, oxen, and specialist craftsmen. Kautilya then binds the human chain to measurable accountability: loss of crop-result triggers a compensatory penalty, making revenue leakage a punishable breach of trust. Next, he specifies rainfall norms by ecological region and seasonality, and even provides observational heuristics via celestial indicators (Bṛhaspati, Śukra, Sūrya) to time sowing and choose crop-types for high/low water availability. The pragmatic objective is yogakṣema through risk-managed grain security: stable harvests feed the army, stabilize prices, and fill the treasury. In the Saptāṅga organism, this chapter chiefly strengthens Janapada (productive countryside) and, by consequence, Kośa (fiscal capacity), enabling sustained conquest without internal famine or fiscal shock.
Sutras
Sutra 1
কZ_০২.২৪.০১ ॥
(ಶ್ಲೋಕ ಪಾಠ ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಉಲ್ಲೇಖ ಗುರುತು ಮಾತ್ರ ಇದೆ.)
Sutra 2
बहुहलपरिकृष्टायां स्वभूमौ दासकर्मकरदण्डप्रतिकर्तृभिर्वापयेत् ॥ कZ_०२.२४.०२ ॥
ಅನೇಕ ನಂಗಲಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಉಳುಮೆ ಮಾಡಿದ ತನ್ನ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ದಾಸರು, ಕೂಲಿಕಾರರು ಮತ್ತು ದಂಡ ತೀರಿಸುವ (ಶಿಕ್ಷಾ ಕಾರ್ಮಿಕ)ವರಿಂದ ಬಿತ್ತನೆ ಮಾಡಿಸಬೇಕು.
Sutra 3
कर्षणयन्त्रोपकरणबलीवर्दैश्चैषामसङ्गं कारयेत्कारुभिश्च कर्मारकुट्टाकमेदकरज्जुवर्तकसर्पग्राहादिभिश्च ॥ कZ_०२.२४.०३ ॥
ಉಳುಮೆ ಯಂತ್ರಗಳ ಉಪಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ಎತ್ತುಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿ, ಜೊತೆಗೆ ಸಹಾಯಕ ಕಾರಿಗರು—ಕಮ್ಮಾರರು/ಉಪಕರಣ ತಯಾರಕರು, ಕಲ್ಲು ಕತ್ತರಿಸುವವರು, ಚರ್ಮಕಾರರು, ಹಗ್ಗ ತಿರುಗಿಸುವವರು, ಹಾವು ಹಿಡಿಯುವವರು ಮೊದಲಾದವರನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಿ—ಅವರ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಅಡಚಣೆ ಆಗದಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು.
Sutra 4
तेषां कर्मफलविनिपाते तत्फलहानं दण्डः ॥ कZ_०२.२४.०४ ॥
ಅವರಿಗೆ ನಿಯೋಜಿಸಿದ ಕೆಲಸವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವಾಗ ದೊರಕಿದ ಫಲ/ಉತ್ಪಾದನೆ ಹಾಳಾದರೆ ಅಥವಾ ತಪ್ಪಾಗಿ ಬಳಕೆಯಾದರೆ, ದಂಡವೆಂದರೆ ಅದೇ ಫಲಹಾನಿ (ಅದೇ ಲಾಭ ಜಪ್ತಿ) ಆಗಿರುತ್ತದೆ.
Sutra 5
षोडशद्रोणं जाङ्गलानां वर्षप्रमाणमध्यर्धमानूपानां देशवापानामर्धत्रयोदशाश्मकानाम् त्रयोविंशतिरवन्तीनाममितमपरान्तानां हैमन्यानां च कुल्यावापानां च कालतः ॥ कZ_०२.२४.०५ ॥
ಮಳೆಯ ಪ್ರಮಾಣ (ವರ್ಷ-ಪ್ರಮಾಣ) ಹೀಗಿದೆ—ಜಾಂಗಲ (ಒಣ) ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ 16 ದ್ರೋಣ, ಆನೂಪ (ಜಲಾವೃತ/ಚರಂಡಿ) ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ 8½, ದೇಶ ಮತ್ತು ವಾಪ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ 12½, ಅಶ್ಮಕದಲ್ಲಿ 13½, ಅವಂತಿಯಲ್ಲಿ 23; ಅಪರಾಂತದಲ್ಲಿ ಅದು ನಿಶ್ಚಿತವಲ್ಲ (ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ). ಹೈಮಂತ/ಚಳಿಗಾಲದ ಬೆಳೆಗಳು ಹಾಗೂ ಕುಲ್ಯಾ (ಕಾಲುವೆ/ಹೊಂಡ) ನೀರಾವರಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಬಿತ್ತನೆ (ಕುಲ್ಯಾ-ವಾಪ)ಗಳಿಗೆ ಕಾಲ/ಋತು ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಅಂದಾಜಿಸಬೇಕು।
Sutra 6
वर्षत्रिभागः पूर्वपश्चिममासयोः द्वौ त्रिभागौ मध्यमयोः सुषमारूपम् ॥ कZ_०२.२४.०६ ॥
ಸಮತೋಲನ (ಸುಷಮ) ಮಳೆಯ ರೂಪ—ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಮಳೆಯ ಒಂದು-ಮೂರನೇ ಭಾಗ, ಮಧ್ಯ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು-ಮೂರನೇ ಭಾಗಗಳು।
Sutra 7
तस्योपलधिर्बृहस्पतेः स्थानगमनगर्भाधानेभ्यः शुक्रोदयास्तमयचारेभ्यः सूर्यस्य प्रकृतिवैकृताच्च ॥ कZ_०२.२४.०७ ॥
ಅದರ (ಋತು/ಮಳೆ) ಅಂದಾಜು—ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ಸ್ಥಾನ, ಚಲನೆ ಮತ್ತು ಸಂಯೋಗ (ಗರ್ಭಾಧಾನ)ಗಳಿಂದ; ಶುಕ್ರನ ಉದಯ, ಅಸ್ತ ಮತ್ತು ಗತಿಚಾರದಿಂದ; ಹಾಗೆಯೇ ಸೂರ್ಯನ ಸಹಜ ಮತ್ತು ಅಸಹಜ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು।
Sutra 8
सूर्याद्बीजसिद्धिः बृहस्पतेः सस्यानां स्तम्बकारिता शुक्राद्वृष्टिः । इति ॥ कZ_०२.२४.०८ ॥
ಸೂರ್ಯದಿಂದ ಬೀಜದ ಸಿದ್ಧಿ (ಯಶಸ್ವಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಕೆ/ಮೊಳಕೆ); ಬೃಹಸ್ಪತಿಯಿಂದ ಬೆಳೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಂಡ/ದಂಡು ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವುದು; ಶುಕ್ರದಿಂದ ಮಳೆ—ಎಂದು (ಸಿದ್ಧಾಂತ).
Sutra 9
षष्टिरातपमेघानामेषा वृष्टिः समा हिता ॥ कZ_०२.२४.०९च्द् ॥
ಆತಪ–ಮೇಘಗಳ ಪರ್ಯಾಯ (ಆತಪ-ಮೇಘ) ಸಹಿತ ಅರವತ್ತು (ಮಾತ್ರೆ) ಇರುವ ಈ ಮಳೆ ಸಮವಾಗಿಯೂ ಹಿತಕರವಾಗಿಯೂ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
Sutra 10
त्रीन् करीषांश्च जनयंस्तत्र सस्यागमो ध्रुवः ॥ कZ_०२.२४.१०च्द् ॥
ಎಲ್ಲಿ ಅದು ಮೂರು (ಮಾತ್ರೆ/ಪದರ) ಕರೀಷ (ಗೊಬ್ಬರ)ವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೋ, ಅಲ್ಲಿ ಬೆಳೆ ಬರುವುದು ನಿಶ್ಚಿತ.
Sutra 11
ततः प्रभूतोदकमल्पोदकं वा सस्यं वापयेत् ॥ कZ_०२.२४.११ ॥
ಆದ್ದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ನೀರಿಗೆ ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆ ನೀರಿಗೆ ತಕ್ಕ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಬಿತ್ತಬೇಕು.
Sutra 12
शालिव्रीहिकोद्रवतिलप्रियङ्गूदारकवरकाः पूर्ववापाः ॥ कZ_०२.२४.१२ ॥
ಶಾಲಿ, ವ್ರೀಹಿ (ಅಕ್ಕಿಯ ಒಂದು ಜಾತಿ), ಕೋದ್ರವ (ಒಂದು ವಿಧದ ಸಿರಿಧಾನ್ಯ), ಎಳ್ಳು, ಪ್ರಿಯಂಗು (ಕಂಗಣಿ/ಪ್ಯಾನಿಕ್-ಸೀಡ್), ದಾರಕ ಮತ್ತು ವರಕ—ಇವು ಪೂರ್ವವಾಪ (ಮೊದಲು ಬಿತ್ತಬೇಕಾದ ಬೆಳೆಗಳು).
Sutra 13
मुद्गमाषशैम्ब्या मध्यवापाः ॥ कZ_०२.२४.१३ ॥
ಮುದ್ಗ (ಹೆಸರು), ಮಾಷ (ಉದ್ದು) ಮತ್ತು ಶೈಂಬ್ಯ (ಒಂದು ವಿಧದ ಕಾಳು/ಪಲ್ಸ್) ಮಧ್ಯಕಾಲದ ಬಿತ್ತನೆಗಳು.
Sutra 14
कुसुम्भमसूरकुलत्थयवगोधूमकलायातसीसर्षपाः पश्चाद्वापाः ॥ कZ_०२.२४.१४ ॥
ಕುಸುಂಭ (ಸಾಫ್ಫ್ಲವರ್), ಮಸೂರ, ಕುಲತ್ಥ (ಹಾರ್ಸ್-ಗ್ರಾಂ), ಯವ (ಬಾರ್ಲಿ), ಗೋಧೂಮ (ಗೋಧಿ), ಕಲಾಯ (ಬಟಾಣಿ), ಅತಸೀ (ಅಗಸೆ/ಲಿನ್ಸೀಡ್) ಮತ್ತು ಸರ್ಷಪ (ಸಾಸಿವೆ) ನಂತರದ ಬಿತ್ತನೆಗಳು.
Sutra 15
यथर्तुवशेन वा बीजवापाः ॥ कZ_०२.२४.१५ ॥
ಅಥವಾ ಋತುಗಳ ನಿಜವಾದ ಕ್ರಮ/ಪ್ರವಾಹಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಬೀಜ ಬಿತ್ತನೆಗಳನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಬೇಕು.
Sutra 16
वापातिरिक्तमर्धसीतिकाः कुर्युः स्ववीर्योपजीविनो वा चतुस्थपञ्चभागिकाः ॥ कZ_०२.२४.१६ ॥
ನಿಗದಿತ ಬಿತ್ತಿದ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅವರು ಅರ್ಧ-ಸೀತಿಕಾ (ಅರ್ಧ ಪಾಲು) ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಜಮೀನುಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಬಹುದು; ಅಥವಾ ತಮ್ಮದೇ ಶ್ರಮದಿಂದ ಜೀವನ ನಡೆಸುವವರ ಮೇಲೆ ನಾಲ್ಕನೇ ಭಾಗ ಅಥವಾ ಐದನೇ ಭಾಗ ಪಾಲನ್ನು ವಿಧಿಸಬಹುದು.
Sutra 17
यथेष्टमनवसितभागं दद्युः अन्यत्र कृच्छ्रेभ्यः ॥ कZ_०२.२४.१७ ॥
ಅವರು ಇಷ್ಟಾನುಸಾರ/ವಿವೇಕಾನುಸಾರ ನಿರ್ಧರಿಸದ (ಬದಲಾಗುವ) ಪಾಲನ್ನು ನೀಡಬಹುದು—ಆದರೆ ಕಷ್ಟಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ.
Sutra 18
स्वसेतुभ्यो हस्तप्रावर्तिममुदकभागं पञ्चमं दद्युः स्कन्धप्रावर्तिमं चतुर्थं स्रोतोयन्त्रप्रावर्तिमं च तृतीयं चतुर्थं नदीसरस्तटाककूपोद्धाटम् ॥ कZ_०२.२४.१८ ॥
ತಮ್ಮದೇ ಕಟ್ಟೆ/ಸಿಂಚನ-ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ನೀರಾವರಿಯಾದ ಹೊಲಗಳಲ್ಲಿ—ನೀರನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಎತ್ತಿದರೆ ನೀರಿನ ಪಾಲು ಐದನೇ ಭಾಗ; ಭುಜದ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತು ಎತ್ತಿದರೆ ನಾಲ್ಕನೇ ಭಾಗ; ಹರಿವು-ಯಂತ್ರ/ಯಾಂತ್ರಿಕ ಸಾಧನದಿಂದ ಎತ್ತಿದರೆ ಮೂರನೇ ಭಾಗ ಅಥವಾ ನಾಲ್ಕನೇ ಭಾಗ; ಹಾಗೆಯೇ ನದಿ, ಸರೋವರ, ಕೆರೆ/ಟ್ಯಾಂಕ್ ಅಥವಾ ಬಾವಿಯಿಂದ ತೆಗೆದ ನೀರಿಗೂ ಇದೇ ನಿಯಮ.
Sutra 19
कर्मोदकप्रमाणेन कैदारं हैमनं ग्रैष्मिकं वा सस्यं स्थापयेत् ॥ कZ_०२.२४.१९ ॥
ಲಭ್ಯವಿರುವ ಶ್ರಮ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಅವನು ಬೆಳೆ—ಕೈದಾರ (ತೇವಭೂಮಿ/ನೆಲಸೇಚಿನ), ಹೈಮನ (ಚಳಿಗಾಲದ) ಅಥವಾ ಗ್ರೈಷ್ಮಿಕ (ಬೇಸಿಗೆಯ)—ನಿರ್ಧರಿಸಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು.
Sutra 20
शाल्यादि ज्येष्ठं षण्डो मध्यमः इक्षुः प्रत्यवरः ॥ कZ_०२.२४.२० ॥
ಶಾಲಿ (ಅಕ್ಕಿ) ಮೊದಲಾದವು ಶ್ರೇಷ್ಠ; ಷಂಡ (ಕಬ್ಬಿನ ತೋಟ/ನೆಡುವಿಕೆ) ಮಧ್ಯಮ; ಇಕ್ಷು (ಕಬ್ಬು) ಹೋಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ.
Sutra 21
इक्षवो हि बह्वाबाधा व्ययग्राहिणश्च ॥ कZ_०२.२४.२१ ॥
ಏಕೆಂದರೆ ಕಬ್ಬಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಅಡಚಣೆಗಳು ಇರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅದು ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ (ಖರ್ಚುಬೇರುವ) ಬೆಳೆ.
Sutra 22
फेनाघातो वल्लीफलानाम् परीवाहान्ताः पिप्पलीमृद्वीकेक्षूणां कूपपर्यन्ताः शाकमूलानाम् हरणीपर्यन्ता हरितकानाम् पाल्यो लवानां गन्धभैषज्योशीरह्रीबेरपिण्डालुकादीनाम् ॥ कZ_०२.२४.२२ ॥
ಬಳ್ಳಿಫಲಗಳ ಗಡಿ ಫೇನ-ಗುರುತು (ನೀರಿನ ಮಟ್ಟದ ಗುರುತು) ವರೆಗೆ; ಪಿಪ್ಪಲಿ, ದ್ರಾಕ್ಷಿ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿನ ಗಡಿ ನೀರಾವರಿ ಕಾಲುವೆಯ ಅಂತ್ಯವರೆಗೆ; ಸೊಪ್ಪು ಮತ್ತು ಬೇರುಗಳ ಗಡಿ ನೀರು ಎತ್ತುವ ಸಾಧನದ ಅಂತ್ಯವರೆಗೆ; ಹರೀತಕಿಯ ಗಡಿ ಸಂರಕ್ಷಿತ ದಂಡೆ/ಮೇಡು (ಪಾಲ್ಯ) ವರೆಗೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಉಪ್ಪು ಹೊಲಗಳು ಮತ್ತು ಉಶೀರ, ಹ್ರೀಬೇರ, ಪಿಂಡಾಲುಕ ಮೊದಲಾದ ಸುಗಂಧ/ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳಿಗೂ—ಪ್ರತಿಯೊಂದಕ್ಕೂ ನಿಗದಿತ ಕೃಷಿ-ಗಡಿ/ಮಿತಿ ಇರುತ್ತದೆ.
Sutra 23
यथास्वं भूमिषु च स्थाल्याश्चानूप्याश्चौषधीः स्थापयेत् ॥ कZ_०२.२४.२३ ॥
ಪ್ರತಿ ಔಷಧಿ ಸಸ್ಯವನ್ನು ಅದರ ತಕ್ಕ ಮಣ್ಣಿನ ಪ್ರಕಾರ—ಒಣ/ಎತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಮತ್ತು ಜೌಗು/ತೇವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ—ಪ್ರಭೇದಾನುಸಾರ ನೆಡಬೇಕು/ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು।
Sutra 24
तुषारपायनमुष्णशोषणं चासप्तरात्रादिति धान्यबीजानाम् त्रिरात्रं वा पञ्चरात्रं वा कोशीधान्यानां मधुघृतसूकरवसाभिः शकृद्युक्ताभिः काण्डबीजानां छेदलेपो मधुघृतेन कन्दानामस्थिबीजानां शकृदालेपः शाखिनां गर्तदाहो गोऽस्थिशकृद्भिः काले दौह्र्दं च ॥ कZ_०२.२४.२४ ॥
ಧಾನ್ಯ ಬೀಜಗಳಿಗೆ ಹಿಮ/ಶೀತಲ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನೆನೆಸುವುದು ಮತ್ತು ನಂತರ ಉಷ್ಣತೆಯಲ್ಲಿ ಒಣಗಿಸುವುದು ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳೊಳಗೆ ಮಾಡಬೇಕು; ಕೆಲವು ಧಾನ್ಯಗಳಿಗೆ ಮೂರು ಅಥವಾ ಐದು ರಾತ್ರಿಗಳು. ಕಾಂಡ-ಕಲಮಗಳಿಗೆ ಕತ್ತರಿಸಿದ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಜೇನು, ತುಪ್ಪ, ಹಂದಿಯ ಕೊಬ್ಬು—ಇವುಗಳನ್ನು ಗೊಬ್ಬರದೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆಸಿ ಲೇಪಿಸಬೇಕು; ಕಂದಗಳಿಗೆ ಜೇನು-ತುಪ್ಪ ಲೇಪ; ಗಟ್ಟಿ/ಗಿಂಜುಕಲ್ಲು ಬೀಜಗಳಿಗೆ ಗೊಬ್ಬರ ಲೇಪ. ಮರಗಳಿಗೆ ನೆಡುವ ಗುಂಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಸುವಿನ ಎಲುಬು ಮತ್ತು ಗೊಬ್ಬರದಿಂದ (ಗುಂಡಿಯಲ್ಲೇ) ದಹನ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಯೋಗ್ಯ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕು.
Sutra 25
प्ररूढांश्चाशुष्ककटुमत्स्यांश्च स्नुहिक्षीरेण पाययेत् ॥ कZ_०२.२४.२५ ॥
ಅಂಕುರಿಸಿದ ಸಸ್ಯಗಳನ್ನೂ, ಒಣಗುವುದು ಮತ್ತು ‘ಕಟು-ಮತ್ಸ್ಯ’ (ರೋಗ/ಕೀಟ ಸ್ಥಿತಿ) ಬಾಧಿತ ಸಸ್ಯಗಳನ್ನೂ ಸ्नुಹಿಯ ಹಾಲಿನಂತ ಲ್ಯಾಟೆಕ್ಸ್ನಿಂದ ನೆನೆಸಬೇಕು/ಸಿಂಪಡಿಸಬೇಕು.
Sutra 26
न सर्पास्तत्र तिष्ठन्ति धूमो यत्रैष तिष्ठति ॥ कZ_०२.२४.२६च्द् ॥
ಈ ಹೊಗೆ ಇರುವ ಕಡೆ ಹಾವುಗಳು ತಂಗುವುದಿಲ್ಲ.
Sutra 27
सर्वजीजानां तु प्रथमवापे सुवर्णोदकसम्प्लुतां पूर्वमुष्टिं वापयेदमुं च मन्त्रं ब्रूयात्प्रजापतये काश्यपाय देवाय च नमः सदा । सीता मे ऋध्यतां देवी बीजेषु च धनेषु च ॥ कZ_०२.२४.२७ ॥
ಎಲ್ಲ ಬೀಜಗಳ ಮೊದಲ ಬಿತ್ತನೆಯ ವೇಳೆ ‘ಸುವರ್ಣೋದಕ’ ಸಿಂಪಡಿಸಿದ ಒಂದು ಮುಷ್ಟಿ ಬೀಜವನ್ನು ಮೊದಲು ಬಿತ್ತಿ, ಈ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು— “ಪ್ರಜಾಪತಿಗೆ, ಕಾಶ್ಯಪನಿಗೆ ಮತ್ತು ದೇವನಿಗೆ ಸದಾ ನಮಸ್ಕಾರ. ದೇವಿ ಸೀತಾ ನನ್ನಿಗಾಗಿ ಬೀಜಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಧನದಲ್ಲಿಯೂ ಸಮೃದ್ಧಿಯಾಗಲಿ.”
Sutra 28
षण्डवाटगोपालकदासकर्मकरेभ्यो यथापुरुषपरिवापं भक्तं कुर्यात्सपादपणिकं च मासं दद्यात् ॥ कZ_०२.२४.२८ ॥
ತೋಟ/ತೋಟಗಾರಿಕೆ ಕಾವಲುಗಾರರು, ಗೋपालಕರು, ದಾಸರು ಮತ್ತು ಕೂಲಿಕಾರರಿಗೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಂತೆ ಆಹಾರಭತ್ಯೆ (ರೇಷನ್) ನಿಗದಿಪಡಿಸಿ, ತಿಂಗಳಿಗೆ ಸವ್ವ ಪಣ (೧¼ ಪಣ) ವೇತನವೂ ನೀಡಬೇಕು.
Sutra 29
कर्मानुरूपं कारुभ्यो भक्तवेतनम् ॥ कZ_०२.२४.२९ ॥
ಕಲಾವಿದ/ಕಾರಿಗರಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಆಹಾರಭತ್ಯೆ ಮತ್ತು ವೇತನ ನೀಡಬೇಕು.
Sutra 30
प्रशीर्णं च पुष्पफलं देवकार्यार्थं व्रीहियवमाग्रयणार्थं श्रोत्रियास्तपस्विनश्चाहरेयुः राशिमूलमुञ्छवृत्तयः ॥ कZ_०२.२४.३० ॥
ಬಿದ್ದ ಹೂವು-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ದೇವಕಾರ್ಯ/ದೇವಾಲಯಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಬಹುದು. ಹಾಗೆಯೇ ಶ್ರೋತ್ರಿಯರು ಮತ್ತು ತಪಸ್ವಿಗಳು ಆಗ್ರಯಣ ವಿಧಿಗಾಗಿ ಅಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ಯವವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಬಹುದು—ರಾಶಿಗಳ ತಳದಿಂದಲೂ ಬೇರುಗಳ ಬಳಿಯಿಂದಲೂ ಉಳಿದುದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಲೆಹಾಕಿ, ಉಞ್ಛವೃತ್ತಿಯಾಗಿ (ಕಲೆಹಾಕಿ ಬದುಕುವಿಕೆ) ಜೀವನ ನಡೆಸುತ್ತಾ.
Sutra 31
न क्षेत्रे स्थापयेत्किंचित्पलालमपि पण्डितः ॥ कZ_०२.२४.३१च्द् ॥
ವಿವೇಕಿಯಾದ ಆಡಳಿತಗಾರನು ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಏನನ್ನೂ ಬಿಡಬಾರದು—ಹುಲ್ಲು/ಗೋಣಿಯನ್ನೂ ಅಲ್ಲ।
Sutra 32
न संहतानि कुर्वीत न तुच्छानि शिरांसि च ॥ कZ_०२.२४.३२च्द् ॥
ಅವನು ಅವುಗಳನ್ನು ಅತಿಯಾಗಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ/ಸಾಂದ್ರವಾಗಿ ಮಾಡಬಾರದು; ಹಾಗೆಯೇ ರಾಶಿಗಳು ತುಂಬಾ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿಯೂ ಇರಬಾರದು।
Sutra 33
अनग्निकाः सोदकाश्च खले स्युः परिकर्मिणः ॥ कZ_०२.२४.३३च्द् ॥
ಕಣದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವವರು ಬೆಂಕಿಯಿಲ್ಲದೆ ಇರಬೇಕು; ನೀರನ್ನು ಸಿದ್ಧವಾಗಿ ಇಡಬೇಕು (ಅಂದರೆ ಬೆಂಕಿ ನಿಷಿದ್ಧ; ನೀರು ಸಿದ್ಧ).
Frequently Asked Questions
Assured sowing and harvest stability on crown lands: food security, price stability, dependable state granaries, and steady revenue—supporting public order and the army’s provisioning.
For loss/diversion/ruin of the work-result (karmaphala-vinipāta), the penalty is equivalent to the loss of that produce (tatphala-hānaṃ daṇḍaḥ)—a compensatory, yield-indexed danda.