Previous Verse
Next Verse

Agni Purana — Veda-vidhana & Vamsha, Shloka 61

अध्याय २७८: सिद्धौषधानि

Siddha Medicines / Perfected Remedies

कन्ठ्यं वृद्धिप्रदञ्चैवेति ख प्रत्युपचारैश्चेति ख कलसंयुतेति क निर्गुण्डी शारिवा सेलुर्लूताविषहरो गदः शिरोविरेचनं शस्तं गुडनागरकं द्विज

kanṭhyaṃ vṛddhipradañcaiveti kha pratyupacāraiśceti kha kalasaṃyuteti ka nirguṇḍī śārivā selurlūtāviṣaharo gadaḥ śirovirecanaṃ śastaṃ guḍanāgarakaṃ dvija

‘ಇದು ಕಂಠಕ್ಕೆ ಹಿತಕರವೂ ಪೋಷಣ-ವೃದ್ಧಿಕರವೂ’—ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಯೋಗ್ಯ ಪ್ರತ್ಯುಪಚಾರಗಳ (ಪಶ್ಚಾತ್ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳ)ೊಂದಿಗೆ ಬಳಸಬೇಕು’—ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಕಲಶದೊಂದಿಗೆ (ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ) ಸಂಯುಕ್ತ’—ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಿರ್ಗುಂಡಿ, ಶಾರಿವಾ, ಸೆಲುಗಳ ಸಂಯೋಗವು ಜೇಡದ ವಿಷವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಔಷಧ. ಶಿರೋವಿರೇಚನಕ್ಕೆ ಗುಡ-ನಾಗರಕ (ಬೆಲ್ಲ-ಸೊಂಟಿ) ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಓ ದ್ವಿಜ।

कण्ठ्यम्beneficial for the throat
कण्ठ्यम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootकण्ठ्य (प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Nominative/Accusative (1st/2nd), Singular (एकवचन); विशेषणम्
वृद्धि-प्रदम्growth-promoting
वृद्धि-प्रदम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवृद्धि (प्रातिपदिक) + प्रद (प्रातिपदिक) (समास)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Nominative/Accusative (1st/2nd), Singular (एकवचन); विशेषणम्
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
FormConjunction (समुच्चय-अव्यय)
एवindeed
एव:
Nipāta (निपात)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
FormEmphatic particle (निपात/अव्यय)
इतिthus
इति:
Nipāta (निपात)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
FormQuotative particle (उद्धरणार्थक-अव्यय)
(textual marker ‘kha’)
:
Anukta (अनुक्त/पाठचिह्न)
TypeNoun
Rootख (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन); पाठ-चिह्न/अनिर्णीत-पद (manuscript marker)
प्रति-उपचारैःwith counter-treatments
प्रति-उपचारैः:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootप्रति (उपसर्ग/अव्यय) + उपचार (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Instrumental (3rd/तृतीया), Plural (बहुवचन)
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
FormConjunction (समुच्चय-अव्यय)
इतिthus
इति:
Nipāta (निपात)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
FormQuotative particle (उद्धरणार्थक-अव्यय)
(textual marker ‘kha’)
:
Anukta (अनुक्त/पाठचिह्न)
TypeNoun
Rootख (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular; पाठ-चिह्न/अनिर्णीत-पद
कलश-संयुताcombined with a pot (kalasha)
कलश-संयुता:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootकलश (प्रातिपदिक) + संयुत (कृदन्त; √युज् धातु, क्त)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन); क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle) used adjectivally
इतिthus
इति:
Nipāta (निपात)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
FormQuotative particle (उद्धरणार्थक-अव्यय)
(textual marker ‘ka’)
:
Anukta (अनुक्त/पाठचिह्न)
TypeNoun
Rootक (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular; पाठ-चिह्न/अनिर्णीत-पद (manuscript marker)
निर्गुण्डीnirguṇḍī (Vitex negundo)
निर्गुण्डी:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootनिर्गुण्डी (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन)
शारिवाśārivā (Indian sarsaparilla)
शारिवा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootशारिवा (प्रातिपदिक)
FormFeminine, Nominative, Singular
सेलुःselu (a medicinal plant)
सेलुः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसेलु (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
लूता-विष-हरःremoving spider-poison
लूता-विष-हरः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootलूता (प्रातिपदिक) + विष (प्रातिपदिक) + हर (प्रातिपदिक) (समास)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन); विशेषणम्
गदःremedy/medicine
गदः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootगद (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
शिरः-विरेचनम्head-purgation (nasal cleansing)
शिरः-विरेचनम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootशिरस् (प्रातिपदिक) + विरेचन (प्रातिपदिक) (समास)
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular
शस्तम्recommended
शस्तम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootशस्त (कृदन्त; √शंस् धातु, क्त)
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular; क्त-प्रत्ययान्त; ‘recommended/approved’
गुड-नागरकम्jaggery and dry ginger (mixture)
गुड-नागरकम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootगुड (प्रातिपदिक) + नागरक (प्रातिपदिक) (समास)
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular; द्वन्द्वसमासः (समाहार-द्वन्द्वः)
द्विजO twice-born (brahmin)
द्विज:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootद्विज (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Vocative (8th/सम्बोधन), Singular

Lord Agni (traditionally instructing the sage Vasiṣṭha in the Agni Purana’s encyclopedic discourse)

Vidya Category: {"primary_vidya":"Ayurveda","secondary_vidya":"Samanya","practical_application":"Use specific formulations for spider-toxin management and employ śirovirecana with appropriate post-therapies; prepare guda-śuṇṭhī for head-cleansing support.","sutra_style":false}

Encyclopedic Reference: {"reference_type":"Procedure","entry_title":"Lūtā-Viṣahara Yoga & Śirovirecana (Nirguṇḍī–Śārivā–Selu; Guda–Nāgara)","lookup_keywords":["lūtā-viṣa","nirguṇḍī","śārivā","śirovirecana","guda-nāgara"],"quick_summary":"A tri-herb remedy is stated to neutralize spider-poison, and jaggery with dry ginger is recommended for head-purification therapy, with emphasis on proper attendant/post measures."}

Dosha: Kapha

Concept: Therapy is not only the main drug but also proper upacāra (attendant measures) and correct procedural context (śirovirecana).

Application: In pañcakarma-like procedures, emphasize pre/post regimen (pathya-apathya, warming/cooling, rest) alongside the formulation.

Khanda Section: Ayurveda (Agni Purana medicinal remedies: toxicology and head-purification therapies)

Primary Rasa: shanta

Visual Art Cues: {"scene_description":"A physician prepares a tri-herb remedy for spider poison and separately mixes jaggery with dry ginger for a head-cleansing regimen, with a vessel (kalaśa) and post-therapy items arranged.","kerala_mural_prompt":"Kerala mural, warm ochres, vaidya with palm-leaf manuscript, grinding nirguṇḍī and śārivā, a small spider motif near the patient, a kalaśa placed prominently, calm therapeutic ambiance","tanjore_prompt":"Tanjore style with gold highlights, central medicinal kalaśa, physician presenting guda-nāgara mixture, ornate borders with stylized herbs and a subtle spider emblem, devotional-clinical fusion","mysore_prompt":"Mysore painting, instructional layout: three herbs labeled nirguṇḍī/śārivā/selu on a tray, second tray with jaggery and dry ginger, arrows indicating ‘lūtā-viṣahara’ and ‘śirovirecana’, clean composition","mughal_miniature_prompt":"Mughal miniature, apothecary interior, physician measuring powders, patient seated with head cloth for purification, detailed kalaśa and spice jars, tiny spider in margin"}

Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"instructional","suggested_raga":"Kafi","pace":"medium","voice_tone":"instructional"}

Sandhi Resolution Notes: वृद्धिप्रदञ्च = वृद्धि-प्रदम् + च (अनुस्वार/व्यञ्जन-सन्धि). प्रत्युपचारैश्च = प्रति-उपचारैः + च (विसर्ग-सन्धि). कलसंयुतेति = कलश-संयुता + इति (स्वर-सन्धि). लूताविषहरः = लूता-विष-हरः. शिरोविरेचनम् = शिरः-विरेचनम् (विसर्ग-लोप). गुडनागरकम् = गुड-नागरकम्.

Related Themes: Agni Purana 278 (toxicology and therapies); Agni Purana 278.62-63 (snehapāna, vasti, svedana, stambhana; virecana/vamana drugs)

A
Agni
A
Ayurveda
N
Nirguṇḍī (Vitex negundo)
Ś
Śārivā (Hemidesmus indicus)
L
Lūtā-viṣa (spider-poison)
Ś
Śirovirecana
G
Guḍa (jaggery)
N
Nāgaraka/Śuṇṭhī (dry ginger)

FAQs

Ayurvedic technical guidance: (1) an herbal antidote for spider-poison using nirguṇḍī, śārivā, and selu; and (2) a śirovirecana (head-purgation/cranial cleansing) recommendation using a guḍa–nāgaraka (jaggery–dry ginger) preparation, along with proper post-therapy measures.

It demonstrates the Agni Purana’s inclusion of practical medical science—materia medica (herbs), toxicology (poison-remedies), and procedural therapy (śirovirecana with pratyupacāra/post-care)—alongside its religious and philosophical contents.

By preserving life through antidotes and employing purificatory therapies (virecana as a cleansing discipline), the instruction aligns bodily purification with dharmic conduct—supporting health as a foundation for ritual duty, study, and spiritual practice.